Кіріспе

Элкмонт – АҚШ-тың Теннесси штатында, Севьер округіне қарасты Ұлы Түтінді таулардың Литл Ривер аңғарының жоғарғы бөлігінде орналасқан аймақ. Тарихы бойында бұл аңғарда пионерлік Аппалачи қауымы, орман шаруашылығы қаласы және курорттық қауым өмір сүрген. Бүгінде Элкмонтта үлкен кемпинг, рейнджерлер станциясы және Ұлы Түтінді таулар ұлттық паркінің күтуіндегі тарихи аудан бар. Little River Lumber Company 1908 жылы Литл Ривер және Джейкс Крик аймақтарындағы орман шаруашылығы операциялары үшін Элкмонт қаласын құрды. 1910 жылға қарай компания Ноксвиллден келген аң аулау және балық аулауды ұнататын адамдарға жер участаларын сата бастады, олар орман шаруашылығы қаласының оңтүстігінде "Аппалачи клубын" құрды. 1912 жылы Элкмонтқа қарап тұратын төбеде курорттық қонақ үй – Уондерленд Парк қонақ үйі салынды. 1919 жылы Ноксвилл бизнесмендерінің тобы Уондерлендті сатып алып, "Уондерленд клубын" құрды. Келесі екі онжылдық ішінде Аппалачи клубы мен Уондерленд клубы Шығыс Теннессидің бай адамдары жиналатын және әлеуметтесетін элиталық демалыс орындарына айналды.

География

Елкмонт тар, бірақ салыстырмалы түрде тегіс аңғарда орналасқан, оны Кішкентай Өзен мен Джейкс-Крик суларының қосылуы құрайды. Аңғарды барлық жағынан тік тік беткейлер қоршап тұрады, батысында Мейгс тауы, шығысында Шугарленд тауы, солтүстігінде Коув тауы көтеріледі. Оңтүстікке қарай Бланкет тауы, одан әрі Клинманс Домы мен Коллинз тауының етегі жатыр. Кішкентай Өзеннің бастауы Элькмонттан шамамен бес миль жоғары, Клинманс Домының беткейінде орналасқан. Ол Үш Шатыр деп аталатын жерде бірнеше кішігірім арналармен қосылғанға дейін кішкентай ағыс ретінде басталады. Бір шақырымнан астам қашықтықта өзен күш жинап, Мейгс Пост Пронг, Роф Крик және Фиш Камп Пронг суларын сіңіріп, содан кейін Елкмонтта Джейкс-Крикпен бірігеді. Елкмонттан кейін өзен батысқа қарай бұрылып, "Y" деп аталатын танымал жүзу орынындағы Ортаңғы Пронгпен қосылады. Тарихи тұрғыдан Елкмонт үш бөлікке бөлінген. Wonderland Club бөлігі – Wonderland қонақ үйі мен оған іргелес коттедждердің бұрынғы орны – Елкмонттың солтүстік-шығыс бөлігіндегі төбеде орналасқан. Бір кезде Кішкентай Өзен Ағаш Өңдеу Компаниясының қалашығы болған Elkmont кемпингі мен рейнджер станциясы орналасқан бөлік, Кішкентай Өзен мен Джейкс-Крик сағасының солтүстігінде, Елкмонттың орталығында жатыр. Аппалачи клубының бөлігі негізінен Елкмонттың оңтүстік бөлігінде, Кішкентай Өзен мен Джейкс-Крик сағасының оңтүстігінде орналасқан. Аппалачи клубының бөлігі үш кішігірім бөлікке бөлінеді: "Дейзи Таун" Джейкс-Крик пен Аюдың Жыны (Bearwallow Branch) арасында, "Сосиети Хилл" Джейкс-Крик жағалауы бойымен оңтүстікке қарай, және "Миллионерлер қатары" Кішкентай Өзен жағалауы бойымен шығысқа қарай. Өзен аңғарында пайда болған шағын қоғамды қарапайым "Кішкентай Өзен" деп атаған. Көптеген Аппалачи қоғамдары сияқты, Кішкентай Өзен тұрғындары да өзін-өзі қамтамасыз етуге негізделген ауыл шаруашылығы экономикасын дамытты. Көптеген тұрғындар жүгері мен алма өсіріп, бал алу үшін ара шаруашылығымен айналысты. Джейкс-Крик бойында бірнеше диқандық ұңғылар пайда болды. Елкмонтта пионерлік кезеңнен тек екі құрылыс сақталған: Авент кабинасы (шамамен 1850 жылы салынған) және Леви Трентэм кабинасы (шамамен 1830 жылы салынған). Бастапқыда Ownby отбасы салған Авент кабинасы 1918 жылы белгілі Нэшвилл суретшісі Майна Авенттің отбасына сатылды, ол оны 1940 жылға дейін өнер студиясы ретінде пайдаланды. Леви Трентэм кабинасы бастапқыда Джейкс-Крик өзенінің жоғарғы ағысында орналасқан және 1932 жылы қонақ үй ретінде пайдалану үшін Аппалачи клубының Дейзи Таун бөліміне көшірілді. Сот судьялары Ноксвиллдің танымал заңгері Фостер Арнеттпен кездесті, ол оларды нағыз тау адамымен таныстырғысы келді. Фостер екі судьяны Леммен кездесуге алып келді, бірақ Лем олармен кездеспейтінін анықтады. Фостер Лемнің есігін қағып, оған екі Жоғарғы Сот судьясы кездесуге келгенін хабарлағанда, Лем оларға үйге кіруге рұқсат бермейтінін айтты. Судьялар Лемнің олармен кездесуден бас тартқанын ұнатып, оларға "жоқ" деп айтатын жалғыз адам оның екенін білді, мұндай жағдайға олар сирек тап болатын. Бұл оқиға Жоғарғы Сот судьялары арасында көп жылдар бойы айтылып келді. Оунби 1984 жылы қайтыс болды, ол Cades Cove сыртындағы парктің соңғы өмір бойы жалға алған адамы болды.

Ағаш кесу дәуірі

1880 жылдары Ноксвилл кәсіпкері Джон Л. Инглиш Джейкс Крик бойында шағын масштабты орман шаруашылығы жобасын бастады. Жылқыларды Ноксвиллдің шетіндегі ағаш кесетін тісқабысқа тасымалдау үшін Инглиш Литтл өзені бойында бірнеше су тоғандары салды. Жылқыларды жылжытуға дайын болған кезде, осы тоғандардың шлюздері ашылып, құйылыс жылқыларды ағыс бойымен алып кететін. Инглиш орташа пайда тапқанмен, 1900 жылға қарай, мүмкін 1899 жылы Литтл өзеніндегі апатты су тасқынынан кейін оның кәсібі тоқтап қалды. 1901 жылы Пенсильвания кәсіпкері, полковник Уилсон Б. Таунсенд Литтл өзені бойындағы жерді сатып алып, Литтл Ривер Орман Шарұашылығы компаниясын құрды. Таунсенд Тукаличи Ковта ленталы ара тісқабыс фабрикасын құрып, кейіннен оның атын алған қаланың негізін қалады. Судың құбылмалы тау ағындарына тәуелді болатын су тоғандарының орнына, Таунсенд компанияның Тукаличидегі тісқабысы мен өзеннің жоғарғы ағысы арасында теміржол құрды, ол Үш салалы аймаққа дейін (өзен Балық лагерінің саласы мен Қатаң ағынды сіңіретін жерге) созылды. Кейін теміржол Уолландқа дейін ұзартылып, Мэривилл мен Ноксвиллмен байланыстырылды. Теміржолда 10 Shay локомотиві жылқыға толы платформаларды өзен бойында жылжыту үшін пайдаланылды. Ең тік беткейлерден ағаштарды сүйреп әкелу үшін орман шаруашылығына арналған скиддерлер қолданылды. Орман шаруашылығы жұмыстары жүрген сайын, лагерьді оңтүстікке қарай таудың биік беткейлеріне көшіру қажет болды. Компания бұл жұмысты жылқыларды теміржол платформаларына тиеп, оларды кран көмегімен алдын ала салынған негіздерге жылжыту арқылы іске асырды. Жылқы лагерлері көшіп кеткенімен, Элкмонт Литтл Ривер аңғарының жоғарғы бөлігіндегі компанияның негізгі базасы болып қала берді. 1926 жылы Таунсенд Литтл Ривер Орман Шарұашылығының көп бөлігін жаңа құрылған Ұлы Смоки Таулары Паркі Комиссиясына сатты, бірақ оған келесі он жылдың көп бөлігінде орман шаруашылығын жалғастыруға рұқсат берілді. 1939 жылы компания жұмысын тоқтатқан кезде, ол 750 миллион кубометр (1.8 миллион м3) ағаш өндірді. 1960 жылдары парк қызметі бұрынғы орман шаруашылығы қалашығының орнына қазіргі кемпингті салды. Элкмонттың орман шаруашылығы кезеңінен көп нәрсе қалмады, бірақ кейінгі курорттық коттедждердің үшеуі (Аддикс және Майо коттедждері қоса алғанда) Литтл Ривер Орман Шарұашылығы компаниясының жылқылары болып өзгертілген деп саналады. 1910 жылы Ноксвиллдің аң аулау және балық аулауды ұнататын бай тобы Аппалачи клубын құрып, қазір Литтл Ривер мен Джейкс Крик сағасының оңтүстігіндегі "Дейзи Таун" деп аталатын жерді сатып алды. Олар Аппалачи клубы үйін қонақ үй ретінде пайдалануға арнады. Бірнеше жыл ішінде клубтың бірнеше мүшесі коттедждер салды, ал клуб Ноксвиллдің элитасы үшін таулық демалыс орнына айналды. Аппалачи клубына мүше болу өте қиын болғандықтан, бірнеше бас тартқан ноксвиллиандар Уодерленд қонақ үйінің жерін сатып алып, 1919 жылы Уодерленд клубын құрды. Қонақ үймен бірге төбеде 10-ға жуық коттедж салынды.

Ұлттық парк қозғалысы

1920 жылы Уиллис П. Дэвис және оның әйелі Энн, Елкмонтта жазғы үйіне ие болғаннан кейін, Йеллоустоунға сапардан оралған соң Смоки тауларында ұлттық саябақ құру туралы идеяны көтерді. Дэвистер бұл идеяны Ноксвиллдегі ықпалды достарымен бөліссе де, бастамашылық танытқан Элкмонттағы үй иесі Дэвид Ч. Чепмен болды. Ноксвиллдегі кәсіпкерлер ұлттық саябақтың пайдасын тез түсініп, федералды және штаттық үкіметтерге лобби жасауды бастады. АҚШ үкіметі Теннесси және Солтүстік Каролина штаттары жерді сатып алған жағдайда ғана ұлттық саябақ құруға келіскен соң, Ноксвилл Теннесси штатының заң шығарушы органына бағытталған қарқынды лоббилік науқанды жүргізді. 1925 жылы Чепмен парк идеясын қолдау үшін Елкмонтта заң шығарушылардың тобын қабылдады. Келесі жылы полковник Таунсенд алғашқы сатылымды жасады. Елкмонт саябақ қозғалысының бастауы болғанымен, мұнда саябаққа қарсы күшті оппозиция да болды. Таунсенд жерді сатып алғаннан кейін көп ұзамай, Литтл Ривер Ламбер компаниясының адвокаты Джим Райт Элкмонтта адвокаттар, кәсіпкерлер және тау тұрғындарынан тұратын әртүрлі топты жинап, ұлттық саябақ емес, ұлттық орман құруды ұсынды. Райт сонымен қатар Смоки тауларының қырларымен кең көлемде жол салу науқанын ұсынды, бұл жердің құнын арттыруға бағытталған болатын. Көп жағдайда Райттың күш-жігерінің нәтижесінде, Смокидегі жерді сатып алуға рұқсат беретін бастапқы заң жобасы Элкмонтты мәжбүрлі сатып алудан (eminent domain) босатып алды. Үй иелері өмір бойына жалға алу құқығына ие болып, үйлерін жарты бағаға сатуға мүмкіндік беретін ережеге қол жеткізді.

Тарихи ғимараттар

Электр энергиясын жақсырақ қамтамасыз ету және электрмен жабдықтаушы мекемеге өмір бойы жалға алу мерзімі бітіп бара жатқан жалдамашылардың азаюының орнына тұрақты клиенттер ағынын қамтамасыз ету мақсатында, Аппалачиан клубының көпшілік бөлігі өмір бойына жалға алу шартын 20 жылдық мерзімге ауыстыруға келісті. Жалға алу шарттарын жаңаруға кепілдік берілді, және бұл 1952 және 1972 жылдары орындалды. Алайда, экологиялық ұйымдардың, әсіресе Сьерра клубының ықпалымен 1992 жылғы жаңару орын алмады. «Wonderland» қонақ үйі мен Элкмонттағы шағын коттедждер (2001 жылға дейін жалға алынған екі коттеджден басқа) Ұлттық саябақтар қызметіне қайтарылды. Саябақтың 1982 жылғы Бас жоспарында табиғаттың бұрынғы қалпына келуіне мүмкіндік беру үшін барлық құрылыстарды бұзу көзделген. Бірақ 1994 жылы «Wonderland» қонақ үйі мен бірнеше шағын коттедждер Ұлттық тарихи орындар тізіміне енгізіліп, оларға ерекше мәртебе берілді. Осы құрылыстардың тағдыры туралы дереу пікірталас туды. 2005 жылы «Wonderland» қонақ үйі құрылымдық ақаулар салдарынан құлап түсті. Қонақ үйдің тарихи құндылығы бар деп саналған бөліктері алынып, қалғандары тазартылды, нәтижесінде тек қосымша ғимарат пен мұржа қалды. 2016 жылдың мамыр айында қосымша ғимарат өрттен қирады. 2009 жылғы Элкмонт бойынша Қоршаған ортаға тигізетін әсер туралы соңғы есепте Ұлттық саябақтар қызметі Аппалачиан клубының үйін және Аппалачиан клубы бөліміндегі 18 кабинаны қалпына келтіру жоспарларын жариялады. Қалған құрылыстар мұқият құжатталып, 2018 жылы алынып тасталды, бірақ көптеген мұржалар әлі де тұр. Құрылыстардың ішінде Аппалачиан клубының үйі (1934 жылы салынған, 1932 жылы өртенген ескі үйдің орнына), Леви Трентэм кабинасы (Элкмонттағы ең көне сақталған құрылыс, 1830 жылы салынған), Аддикс кабинасы және Майо кабинасы (екеуі де ағаш компаниясының уақытша тұрғындары немесе «жинақталған» үйлер) және «Адамсыз Жұден» деп аталатын балалар ойын үйі бар. Көптеген коттедждер 1910-1930 жылдар аралығында салынған және келесі онжылдықтарда бірнеше рет жөнделген (көптеген верандалар 1970 жылдары қосылған). Коттедждер әдетте тік бұрышты каркасты құрылысқа ие, сыртқы жағы тақта және балтамен қапталған, бірақ Смит кабинасы мен Леви Трентэм кабинасы – ерекше жағдай, олар ағаштан жасалған.