Кіріспе
Типтон – АҚШ, Индиана штатындағы Типтон округінің орталығы және қаласы. 2021 жылдың 1 шілдесіне қарай халық саны 5 275 адамды құрады деп есептеледі.
Тарих
Типтон округінің соты, Типтон округінің түрмесі және шериф үйі 1984 жылы тарихи жерлердің ұлттық тізіліміне қосылды.
Сэмюэл Кинг Кингстонды құрды
Қазіргі Типтон деп аталатын аймаққа алғаш қоныс аударған ақ адам Сэмюэл Кинг болды, ол 1835-1836 жылдар аралығында жер сатып алған. Бұл жер әлі де Гамильтон округінің құрамында болды. Ол Раш округінде тұрды, бірақ бұл аймаққа жиі келіп тұратын. Индиана штатындағы Стротаун ең жақын сауда орталығы болды. Кинг өзі сатып алған жерде қала салуға шешім қабылдады және 1839 жылдың 16 сәуірінде қала жоспарын жасады. Қала Кингстон деп аталды. Кинг барлық тырысуларына қарамастан, жоспарлаған учаскелерінің ешқайсысын сата алмады. Аймақта әлі де бірнеше Майами индейлері тұрып жатты. 1844 жылдың қаңтарында Типтон округі құрылды және округ орталығын анықтау қажет болды. Округ орталығы бастапқыда округтің орталық бөлігінде орналасуы жоспарланған, алайда сол жерде Майами индейлері тұрғандықтан, қала салу мүмкін болмады. Округ комиссарлары жер иелерінен округ орталығын өздерінің жерлеріне орналастыру туралы ұсыныс беруді сұрады. Кинг Кингстоннан 100 акр жерді сыйға беруге келісті. 1844 жылдың 16 қазанында комиссия оның ұсынысын қабылдады.
Кантон Типтонға айналады
1845 жылы Кантон қаласында пошта бөлімі ашу жоспарланған болатын. Бірақ, штат ішінде 1838 жылы құрылған Кантон деген аттас қаланың бар екені анықталғандықтан, бұл жоспар орындалмады. Қала Джон Типтонның құрметіне Типтон деп қайта аталды, ол Типпекано шайқасы мен 1812 жылғы соғыстың қатысушысы болған. Ол сонымен қатар Индиана рейнджерлерінің де басшысы еді. Типтон 1831 жылдан бастап 1839 жылы қайтыс болғанға дейін Индиана штатынан АҚШ сенаторы қызметін атқарды. Соңында пошта бөлімі құрылды және Джон С. Ресслер алғашқы пошта бастығы болып тағайындалды.
Холера эпидемиясы
1845 жылдың 1 тамызына қарай қала холера індетіне шалдықты. Тұрғындардың көп бөлігі қаладан қашып кетті. Иелерінің қаза болуы немесе қаладан қашуы салдарынан мал-жануарлар қорада тасталып, аштықтан және сусызданудан өлді. Бір тұрғыны, Мейсон Лайонс, әлі тірі қалған барлық жануарларды босатып, оларға орманға тамақ іздеуге мүмкіндік берді. Дүкендер мен мекемелер жабылды. Қалада үш дәрігер болды, соның ішінде Айзек Паркер де бар еді. 20-дан астам адам көз жұмды. Індет шамамен бір айға созылды.
1800-жылдардың соңы және корпорация
1854 жылы Нормандада таратылғаннан кейін қалада Типтон пресвитериан шіркеуі құрылды. Типтон қаласында христиан шіркеуі 1855 жылы құрылды. Оның қауымы 1870 жылы шіркеу салынғанға дейін методист епископальдық шіркеуінде жиналды. Қауым жаңа шіркеу, Батыс көшедегі христиан шіркеуін салды, ол 1908 жылы аяқталды. Сот үйі 1857 жылы өртеніп кетті. Жаңа сот ғимараты салынып біткенше, методист шіркеуі үш жыл бойы сот ғимараты болып қызмет етті. 1872 жылы Джефферсон көшесіндегі канал салынды, ол қаланың беткі аумақтарын кептіруге көмектесті. 1914 жылы канал жойылды. 1880 жылға қарай Типтон көбінесе аз қамтылған халқымен және экономикасы нашар болды. Салондар ең табысты кәсіпорындар еді. 1880 жылдан бастап қала өзінің беделін қайта жаңғыртуға кірісті. Бірінші кірпіш ғимаратты салғанға сыйлық берілді. Методист шіркеуі өз ғимаратынан шығып қалды және жаңа шіркеу қаладағы екі қабатты кірпіш ғимараттардың үрдісін бастаған алғашқы кірпіш ғимарат болды. 1888 жылы Киелі Жүсіптің қарындастары Типтонға қоныстанды. Шағын шіркеу салынды және олар Сент-Жозеф академиясын, діни мектепті құрды. Мектеп 1977 жылы жабылды. 1898 жылы Типтон қаласында баптист шіркеуі құрылды, ал 1900 жылы шіркеу салынды.
География
Типтон штаттың астанасы Индианаполистен шамамен 58 шақырымға жуық солтүстікке қарай орналасқан. 2010 жылғы халық санауы бойынша Типтонның жалпы ауданы 2,5 шаршы миль (6 км2) құрайды, оның барлығы құрлық.
Табиғи орта
1849 жылы қала ағаштармен, бұталармен, тік тұрған ағаш діңгектерімен, түбірлермен және жабайы жүзімдермен, сондай-ақ арамшөптермен жабылған. Қала алаңының оңтүстік-шығыс бөлігінде үлкен батпақ болған. Алаңның солтүстік жағында саздақ жер орналасқан. Қасқырлар, бұқа бақалар, бұғылар, масалар және жабайы аңдар жиі кездесетін.
2010 жылғы санақ
2010 жылғы халық санауы бойынша қалада 5106 адам, 2218 үй шаруашылығы және 1356 отбасы тұрды. Халық тығыздығы – 2471 тұрғын үй бірлігі, орташа тығыздығы көрсетілген. Қала тұрғындарының нәсілдік құрамы: 97,1% ақ нәсілді, 0,1% қара нәсілді, 0,2% американдықтар, 0,6% азиялықтар, 0,7% басқа нәсілдерден және 1,3% екі немесе одан көп нәсілді. Кез келген нәсілге жататын испан немесе латын американдықтары халықтың 2,7% құрады. 2218 үй шаруашылығының 29,9%-ында 18 жасқа дейінгі балалар тұрады, 42,3%-ы бірге тұратын ерлі-әйелді жұбайлар, 14,1%-ы күйеуі жоқ әйелдер, 4,8%-ы күйеуі жоқ ерлер, ал 38,9%-ы отбасы емес. Барлық үй шаруашылықтарының 34,9%-ы жеке адамдардан тұрады, ал 17,2%-ында 65 жасқа толған немесе одан асқан жалғыз адамдар тұрады. Үй шаруашылығының орташа мөлшері 2,28 адам, ал отбасының орташа мөлшері 2,91 адамды құрайды. Қаладағы орташа жас 39,9 жас. Тұрғындардың 24,2%-ы 18 жасқа дейін, 8,3%-ы 18 мен 24 жас аралығында, 24,3%-ы 25 пен 44 жас аралығында, 25,9%-ы 45 пен 64 жас аралығында және 17,5%-ы 65 жасқа толған немесе одан асқан адамдарды құрайды. Қаланың жыныстық құрамы: 46,9% ер адам және 53,1% әйел адам.
2000 жылғы халық санағы
Санақ бойынша тауарлар Лафайеттен, Перуден және Индианаполистен Типтонға вагондармен және атпен жеткізілді. 20 ғасырдың басында Типтон қаласында консервілеу өте танымал өнеркәсіп болды. Бұл өнеркәсіпті Типтонға Н. С. Марц әкелді. Аймақтағы жоғары сапалы қара топырақтың болуына байланысты қызанақ өңдеу кеңінен таралды. "Fame Canning Company" жүгері, бұршақ және қызанақ консервілерін шығарды. "Snider Preserve Company" томат пульпасын өңдеді. "Oakes Manufacturing Company" халықаралық тарату үшін құс инкубаторларын және қосымша жабдықтарды өндірді. Типтон қаласында екі арба фабрикасы да болды: "Binkley Buggy Company" және "Charles Bros. Carriage Factory". "J. J. McIntosh" шұжық фабрикасы штат бойынша ең ірісі болды.
Туризм
1852 жылы Гаррисон А. Вудрафф қонақ үйін ашты. 1914 жылға қарай, бұл қонақ үй Oddfellows клубының орнына айналды. 1852 жылы Мейн және Джефферсон көшелерінің бұрышында тағы бір қонақ үй – Смит қонақ үйі салынды. Қалаға тағы екі қонақ үй салынды: қазір бұрынғысы болмайтын City Hotel және 1865 жылы Джон Лонг салған ағаштан жасалған қонақ үй. Ағаш қонақ үй 1873 жылы өрттен қирады. Сол жерге "Коммерциялық қонақ үй" деп аталған кірпіштен салынған жаңа қонақ үй салынды. 1914 жылы ол "барлық қазіргі заманғы жайлылықтары бар" "бірінші сыныпты қонақ үй" деп сипатталды.
Жыл сайынғы мәдени іс-шаралар
Жыл сайын, Еңбек күнінен кейінгі апта соңында Типтон округінің шошқа фестивалі өтеді. Фестиваль барысында шеру, "Шошқа еті аспызы" атандырылатын әйелдер арасындағы сайыс, тағамдар мен музыка ұсынылады.
Саябақтар мен демалыс
ХХ ғасырдың басында 26 акр жер Типтон қалалық паркі үшін бөлінді, онда ағын сулары мен ағаштар болды. Парк Цицеро өзенінен су тасуға бейім болғанмен, жаз айларында балқанат өсімдіктерімен танымал болды. 1867 жылы халық санының өсуіне байланысты жаңа мектеп салынды. Жаңа мектеп 15 000 долларға тұрды, екі қабатты, алты бөлмелі және кітапханасы болды. Сабақтар алғаш рет 1869 жылы басталды. 1890 жылы тағы сегіз бөлмелі мектеп салынды. 1910 жылы жоғары мектеп салынды. 1888 жылы Сент-Жозеф әпкелері Типтонға келіп, Сент-Жозеф академиясы деп аталатын шіркеу мектебін ашты. Бұл мектеп жоғары сынып оқушыларына арналды және 1972 жылы жабылды. 2006 жылғы мәліметтер бойынша, мектеп оқушыларының 93% еуропалық нәсілді болды. Типтон мектептерінде 1-12 сыныптарда 1851 оқушы оқиды, олардың 97% еуропалық нәсілді, ал қалған 3% афроамерикандық, испандық, жергілікті американдық, үнді немесе аралас нәсілді. Сент-Джон Баптист мектебі 1-5 сыныптарға арналған, католик мектебі болды. Оқушылардың аздығына байланысты 2014 жылы жабылды. Типтон қаласында мемлекеттік кітапхана бар, ол Типтон округінің мемлекеттік кітапханасының бөлімшесі.
Көлік
XIX ғасырдың ортасы мен соңында Типтон өте лас әрі батпақты жер ретінде белгілі болды. Көлік жағдайы нашар болды, нашар күтілген темір жол және "саз қайықтары" көлік түрлері ретінде айтылды. Саз қайықтары – бұл қайық сияқты, өгіздермен жүргізілетін және аймақтағы көптеген сазды жерлер арқылы адамдарды тасымалдайтын көлік құралдары еді. Тіпті 1914 жылы Типтон штаттағы басқа қалалардан гөрі көбірек тас төселген көшелеріне ие болды.