Кіріспе

Гравитациялық қызыл жылжуды сынау

Pound–Rebka эксперименті гамма сәулелерінің жиіліктерінің өзгеруін Жердің гравитациялық өрісінде олардың көтерілуі мен түсуі кезінде бақылады. Эксперимент Альберт Эйнштейннің 1907 және 1911 жылдарғы болжамдарын тексерді, бұл болжамдар эквиваленттік принципіне негізделген. Оған сәйкес, фотондар гравитациялық потенциал бойынша төмен түскенде энергияны жинайды, ал гравитациялық потенциал бойынша көтерілгенде энергияны жоғалтады. Бұл жалпы салыстырмалылық теориясының классикалық сынақтарының соңғысы болды. Үдемелі жүйеде, жарық сәулесі шығарылатын жерден (бірінші жуықтау бойынша) жарық сәулесі шығарылған кездегіден жылдамдығы артады. Сондықтан, жарық сәулесі жеткендегі жиілігі жиілік болатын емес, керісінше, келесі формуламен берілген үлкен жиілік болады.

Эквиваленттік принципіне сәйкес, бірдей қатынас үдемел жүйеде де гравитациялық өріс болғанда қолданылады, онда бізді гравитациялық потенциалдың айырмасымен ауыстырамыз, сондықтан. Гравитациялық қызыл жылжу және оның 1916 жылғы мақаласынан алынған екі басқа болжамы – Меркурий орбитасының аномальды перигелийлік прецессиясы және Күннің жарықты бұруы – жалпы салыстырмалылық теориясының «классикалық сынақтары» ретінде белгілі болды. Меркурийдің аномальды перигелийлік прецессиясы 1859 жылғы Урбен Ле Верье есептеулерінен бастап аспан механикасындағы мәселе ретінде танылды. 1919 жылғы Эддингтон экспедициясында Күннің жарықты бұруын бақылау Эйнштейннің бүкіл әлемге танылуына себеп болды. Гравитациялық қызыл жылжуды көрсету үш классикалық сынақтың ең қиыны болып шықты. Экспериментаторлар Эйнштейннің гравитациялық уақыттың өзгеруі туралы ертерек болжамдарын тексеруге асыққан жоқ, өйткені болжамды әсерді өлшеуге тым қиын болды. Эйнштейннің Күннің спектрлік сызықтарының ығысуы туралы болжамы миллионнан екі бөлігіне ғана тең болды және температура мен қысымға байланысты сызықтың кеңеюімен, сондай-ақ сызықтың асимметриясымен оңай жасырылуы мүмкін, себебі сызықтар күн атмосферасының көптеген турбулентті қабаттарынан сіңірудің суперпозициясын көрсетеді. Алайда, Адамстың өлшеулері де әр түрлі себептермен күмәнді болып табылады.

Мёссбауэр эффектісі

Атомдық спектроскопияда сыртқы қабық электрондарының электрондық ауысуларынан туындаған көрінетін және ультракүлгін фотондар, газ тәрізді атомдар қозған күйде шығарғанда, сол түрдің қоздырылмаған атомдарымен оңай сіңіріледі. Дегенмен, γ-эмиттерлердің ядролары шығарған фотондардың сәйкес сіңірілуі ешқашан байқалған емес, себебі ядролардың кері серпілісі шығарылған фотондардың энергиясын мөлшерлі түрде жоғалтып, оларды нысана ядроларының сіңіру спектрлерімен сәйкессіз етті. 1958 жылы Иридий-191-дің 129 кэВ ауысуын зерттеген Рудольф Мёссбауэр эмитердің температурасын 90К-қа төмендету арқылы резонанстық сіңіруге қол жеткізе алатынын анықтады. Іс жүзінде, ол қол жеткізген энергиялық ажыратымдылық бұрын-соңды естілмеген деңгейде болды. Ол кері серпіліссіз γ-сәуле шығару құбылысын ашты. refn|group="note"|Мёссбауэрдің ашқан жарияланымы бастапқыда физика қауымдастығының көпшілігінен, олардың көпшілігі мұндай өткір резонанстар мүмкін емес деп санағандықтан, кеңінен күмәнмен қабылданды. Анекдот бойынша, Фрауенфельдер бес центтік тікелей бәс тігу үшін ғана растау экспериментін жүргізген. 1960 жылдың сәуір айында Пунд пен Ребканың қызыл жылжудың нақты өлшемін бергені деп қабылданатын жүйелік қателерді азайту үшін күшті сәулелену көзі, ұзын жол және бірнеше жетілдірулер енгізгені маңызды болды.

Қате көздері

Өз зерттеулері үшін әртүрлі γ-эмиттерлерді бағалағаннан кейін, Паунд пен Ребка 57Fe-ді таңдады, себебі ол кері толқындарсыз сәуле шығару үшін криогендік салқындатуды қажет етпейді, салыстырмалы түрде төмен ішкі түрлендіру коэффициентіне ие, сондықтан ол 14,4 кэВ ауысудан ажырату қиын болатын рентген сәулелерінің шығарылуынан салыстырмалы түрде бос, 1959 жылы ішкі түрлендіруден туындаған рентген сәулелерінің қажетті 14,4 кэВ сәулесін анық ажырата алатын γ-сәуле спектрометрлері әлі қолжетімді болған жоқ. Паунд пен Ребка жүйелік қателердің маңызды көзі температураның өзгеруінен туындайтынын анықтады, оны олар негізінен екінші реттік релятивистік Доплер эффектісіне байланысты тордың тербелісіне жатқызды. Эмиттер мен абсорбер арасындағы температураның 1°C-қа дейінгі айырмашылығы гравитациялық уақыттың созылуының күтілетін әсеріне шамалас ауытқуға алып келді. Олар сондай-ақ атомның физикалық және химиялық ортасына ядролық ауысудың сезімталдығынан туындайтын, әртүрлі көздер мен абсорберлердің комбинациялары арасындағы жиілік ауытқуларын анықтады. Сондықтан олар осы ауытқуларды гравитациялық қызыл жылжуды өлшеуден ажыратуға мүмкіндік беретін әдістемеге көшуге мұқтаж болды. Үлгіні дайындау кезінде де ерекше сақтық қажет болды, әйтпесе біртектілік болмаған жағдайда сызықтардың қалыптылығы шектелер еді. Көздің жанындағы Моссбауэр мониторы (суретте көрсетілмеген) цилиндр/трансдьюсердің жүйелі түрде төмен қарап, жоғары қарап ауысуынан туындаған бастапқы сигналдың мүмкін бұрмалануын тексерді.

Нәтижелер

Әрбір деректерді жинау кезінде он бір сан алынды, яғни төрт абсорберлік тіркегіш көрсеткіштері, төрт мониторлық тіркегіш көрсеткіштері және үш орташа температура айырмасы. Тіркегіш көрсеткіштері әдетте гидравликалық поршеньнің толық он екі циклынан кейін тіркелді, мұнда поршень қозғалысының әрбір қайта бұрылуы көздің 22 000 тербелісінен кейін орын алды. Инженерлік тұрғыдан алғанда, Ғарыштық орналасу жүйесінің (GPS) іске қосылуынан кейін (оның дұрыс жұмыс істеуі үшін жалпы салыстырмалылыққа тәуелді) және оның күнделікті өмірге енуінен кейін, гравитациялық қызыл жылжу/уақыттың созылуы енді сынауды қажет ететін теориялық құбылыс ретінде қарастырылмайды, бірақ дәл өлшеуді қажет ететін әртүрлі салалардағы практикалық инженерлік мәселе болып саналады, арнайы салыстырмалылықпен бірге. Теориялық тұрғыдан алғанда, гравитациялық қызыл жылжу/уақыттың созылуының мәртебесі мүлдем өзгеше. Жалпы салыстырмалылық, бүгінгі күнге дейін жиналған барлық деректерді есепке алса да, табиғаттың соңғы теориясын білдіре алмайды деп кеңінен мойындалады. Эквиваленттік принцип (ЭП) жалпы салыстырмалылық теориясының ядросы болып табылады. Жалпы салыстырмалылыққа ұсынылған көптеген баламалар ЭП-тің белгілі бір деңгейде бұзылуын болжайды. ЭП үш гипотезаны қамтиды: