Кіріспе

2005 жылы Махараштра штатындағы табиғи апат

2005 жылғы Махараштра штатындағы су тасқыны Үндістанның Махараштра штатының көптеген аймақтарына, соның ішінде Араб теңізінің жағалауында орналасқан Мумбай мегаполисінің кең аудандарына әсер етті. Бұл апат 1094-ке жуық адамның қаза болуына әкеп соқты. Бұл оқиға 2005 жылғы маусымдағы Гуджараттағы су тасқынынан бір ай өткен соң болды. 26 шілде күні Мумбай қаласы су тасқынынан тоқтап қалған күн ретінде белгілі. Көптеген адамдар жолдарда қалып қойды, үйлерін жоғалтты, ал көптегендері сол күні кешке жұмыстан үйлеріне қашықтан жүрді. Су тасқынына 26 шілдеде мегаполисті шарлаған және келесі күні де үздіксіз жалғасқан 944 мм (37,17 дюйм) жауын-шашын себеп болды, бұл көрсеткіш 24 сағат ішіндегі ең көп жауын-шашынның сегізінші рекорды болып табылады. Таңғы 8-ден кешкі 8-ге дейінгі 12 сағат ішінде 644 мм (25,35 дюйм) жауын-шашын жауды. Күшті жаңбыр келесі аптаға дейін жалғасты. Үндістандағы ең жоғары 24 сағаттық жауын-шашын мөлшері 2004 жылдың 6 мамырында Лакшаддип Одақтық аумағындағы Аминидивиде 1168 мм (46,0 дюйм) құрады, бірақ кейбір мәліметтер бұл жаңа Үндістан рекорды екенін көрсетеді. Мумбай үшін бұрынғы рекордтық 24 сағаттық жауын-шашын мөлшері 1974 жылы 575 мм (22,6 дюйм) құрады. Раигад, Чиплун, Кхед, Гугагар сияқты басқа да жерлер де ауыр зардап шекті.

Уақыт шкаласы

2005 жылғы 26 шілдеде сағат 14:00 шамасында Мумбай қалалық аймағына қатты дауыл соғып, одан кейін су тасқыны болды. Санта-Круздегі Үндістан метеорологиялық департаменті (IMD) бұл күнді Мумбай тарихындағы ең жаңбырлы күн деп тіркеді. Сағат 14:30-ға қарай жолдарда су жиналу салдарынан жергілікті пойыз қатынасы тоқтатылды. Бұл аймақтың Дхарави және Бандра Курла кешені сияқты көтеріңкі емес жерлерінің суға батуымен бірге жолдардағы қозғалысты күрт арттырды. Мыңдаған мектеп оқушылары су тасқынынан үйлеріне қайта алмай, 24 сағатқа дейін уақыт өткізді. Мемлекеттік басқару осы екі күнді мектептер мен колледждер үшін демалыс деп жариялады.

Халық денсаулығына қауіп

Жаңбыр суы кәріз жүйесінің толып кетуіне себеп болды және барлық су құбырлары ластанды. Үкімет барлық тұрғын үйлерге су резервуарларына хлор қосуды бұйырды.

Қаржылық әсер

Су тасқынының қаржылық салдары бұрын-соңды болмағандай ауқымды болды және осы тасқын бірнеше күнге барлық коммерциялық, сауда және өнеркәсіптік қызметті тоқтатты. Алдын ала мәліметтерге сәйкес, су тасқынынан тікелей 5,50 миллиард рупия (80 миллион евро немесе 100 миллион АҚШ доллары) көлемінде шығын келді. Су тасқынының қаржылық әсері түрлі жолдармен көрінді:

2005 жылғы 26 шілде кешкісінен бастап көптеген банк бөлімшелері мен коммерциялық мекемелер банктік операцияларды жүргізе алмады. Мемлекеттік үкімет 27 және 28 шілдені мемлекеттік демалыс күндері деп жариялады. Үндістанның ең ірі ұлттық банкі – Үндістан Мемлекеттік Банкі (СБИ), ICICI Банкі, HDFC Банкі және Citibank, HSBC сияқты бірнеше шетелдік банктердің банкомат желілері 2005 жылғы 26 шілдеден бастап Мумбаи қаласының барлық орталықтарында тоқтатылды. Мумбайдағы орталық жүйелермен байланыс үзілгендіктен, 26 және 27 шілдеде Үндістанның бірнеше аймақтарында банкоматтар арқылы операциялар жүргізіле алмады. Үндістанның жетекші қор биржалары – БСЭ және НСЭ тек ішінара жұмыс істей алды. Ел бойынша брокерлік үйлердің электрондық сауда платформалары көбінесе тоқтатылды. Ішінара сауда кезінде, Индияда ең көп қадағаланатын акциялар индексі – Сенсекс 2005 жылғы 27 шілдеде 7605,03 көрсеткішімен жаңа рекордты жаңартты. Бірақ, биржа келесі күні де жабық болды.

Ескірген су бұру жүйесі

Мумбайдағы қазіргі кездегі тасқын суды ағызу жүйесі 20-шы ғасырдың басында салынған және сағатына 25.1237 миллиметр суды ғана өткізе алады, ал қалада 993 мм жаңбыр жауған күні бұл өте жеткіліксіз болды. Ағызу жүйесі бірнеше жерде бітелген болатын. Тек 3 "су шығару тесігі" (теңізге ағызылатын жерлер) су тоқтату қақпақтарымен жабдықталған, ал қалған 102 тесік 24 сағаттан астам уақыт бойы тікелей теңізге ашық. Осының салдарынан, таяз су кезінде теңіз суының ағызу жүйесіне енуін тоқтатуға мүмкіндік болмады. 1990 жылы қаланың 50 жылдан астам уақыт бойы қарастырылмаған тасқын суды ағызу жүйесін жаңғырту бойынша амбициялы жоспар жасалды. Бұл жобаны зерттеу үшін Бриханмұмбай муниципалитеті Ұлыбританиялық кеңесшілерді жалдады, олар жобаның құны шамамен 6 миллиард рупий болатынын ұсынды. Жоба іске асырылғанда Мумбай көшелерінде су тасқыны болмайтын еді. Жоба 2002 жылға дейін аяқталуы жоспарланған, мақсаты – үлкен диаметрлі тасқын су ағызу арналары мен құбырларын пайдаланып, жүйені жақсарту, қажет болған жағдайда сорғыларды орнату және заңсыз құрылыстарды жою. Егер жоба іске асырылса, тасқын суды тасымалдау қабілеті сағатына 50 мм-ге дейін екі есеге артатын еді. BMC комитеті жобаны "өте қымбат" деп қарастырып, қабылдамады. Бұл қаланың ауыр жағдайға түсуіне себеп болған кемшіліктердің бірнешеуі ғана.

Солтүстік қала маңындағы бақылаусыз, жоспарланбаған құрылыс

Мумбаидің кейбір аймақтарындағы даму жоспарсыз жүріп жатыр және ғимараттар тиісті жоспарлаусыз салынуда. Солтүстік маңындағы дренаждық жоспарлар нақты бір ауданда қажеттілік туғанда ғана жасалады, жалпы көзқарас ескерілмейді. 1990-жылдардың басында Үндістан Үкіметінің Қоршаған орта министрлігіне Мумбаидің солтүстігіндегі Бандра Курла кешеніне рұқсат беру апатқа алып келеді деп ескертілді. Солтүстік Мумбаидағы ірі қалалық құрылыс жобалары үшін экологиялық келісім міндетті емес. Қоршаған орта министрлігінің қызметкерлері "миллиондаған ғимараттар болғандықтан" бұрынғы күшке енгізілетін жаңа ережелерді енгізудің қиын екенін айтты.

Мангроэкожүйелердің жойылуы

Мити өзені мен Махим бұлағы бойындағы мангр экожүйелері жойылып, олардың орнына құрылыс салынуда. Махим бұлағындағы жүздеген акр батпақ жерлер құрғатылып, құрылысшылар пайдалануына берілді. Бұл экожүйелер құрлық пен теңіз арасындағы қорғаныш қабаты ретінде қызмет етеді. 1995-2005 жылдар аралығында Мумбайдағы мангрдың шамамен 40% жойылған, оның бір бөлігі құрылысшылардың, ал қалғанының себебі жайлаулардың (шатырлардың) енуі болды. Сонымен қатар, канализация және қоқыс полигондары мангрларды жойды. Атап айтқанда, Бандра Курла кешені осындай батпақтардың орнына салынған. Махараштрадағы үлкен мангр алқабын жойып, Горегаон мен Маладта Mindspace CBD (Inorbit Mall) сауда орталығы салынды.

Академиялық зерттеулер

Су тасқыны ғалымдар мен әлеуметтік ғылымдар мамандарының зерттеу тақырыбы болды, олар оның себептерін, әсерлерін және қысқа/ұзақ мерзімді салдарларын түсінуге тырысты. Ғалымдар Мумбаидегі су тасқынын климаттың өзгеруі, апаттарды басқару/жеңілдету, қалалық денсаулық, осалдық және бейімделу, гидрология, қоршаған ортаның нашарлауы және жағалауға жақын жерлерді заңсыз игеру сияқты түрлі аспектілерден зерттеді. Капиль Гупта (2007) қалалардың су тасқынына төзімділігін бағалайды, ал Андхария (2006) Мумбайдағы "кең таралған жомарттық пен игіліктің істерін" Нью-Орлеандағы "Катрина" даулынан кейін байқалған жалпы әлеуметтік тәртіпсіздікпен салыстырады. Аромар Реви (2005) су тасқынынан алынған сабақтарды көп қауіптіліктерді азайтуға басымдық беру үшін пайдаланады. Партхасарати (2009) әлеуметтік және экологиялық осалдықты байланыстыра отырып, ең маргиналданған топтар су тасқынынан ең көп зардап шеккенін көрсетеді.

Климаттың өзгеруінің рөлі

Климаттың өзгеруі Орталық Үндістандағы кең ауқымды су тасқындарына, әсіресе 2005 жылғы Мумбай су тасқынына маңызды рөл атқарды. 1901–2015 жылдар аралығында Мумбаиден Бхубанешварға дейінгі Үндістанның орталық белдеуі бойынша ауқымды, күшті жаңбыр оқиғалары үш есеге артты, бұл кенеттен болатын су тасқындарының санының үнемі өсуіне әкелді. Күшті жаңбырлардың көбеюі Араб теңізіндегі температураның жоғарылауына байланысты муссондық батыс желдерінің өзгеруіне байланысты. Бұл Араб теңізінен субконтинентке ылғалдың кездейсоқ күшті ағынына алып келеді, нәтижесінде 2–3 күнге созылатын ауқымды, қатты жаңбырлар жауады. 2005 жылғы Мумбай су тасқыны да Араб теңізінен ылғалдың күшті ағынының салдарынан болды, ал қатты жаңбырлар Мумбаймен ғана шектелмей, Орталық Үндістанның кең аймағына тарады. 2009 жылғы «Тум Майл» үнді хинди драмалық фильмі осы апаттың фонында өріледі.