Кіріспе

Діни орден

Пиарлар (/p//aɪ//ə//r//ᵻ//s//t//s/), ресми түрде «Пьяные мектептердегі Құдай анасының Кедей Клириктер Ордені» (Ordo Clericorum Regularium pauperum Matris Dei Scholarum Piarum), қысқартылған SchP – 1617 жылы испан дін қызметкері Жозеф Каласанц құрған Католик шіркеуінің дін қызметкерлерінің діни ордені. Бұл білім беруге арналған ең көне діни орден, ал пиарлардың негізгі қызметі – балалар мен жастарға білім беру, басты мақсаты – кедей балаларға тегін білім беру. Пиарлардың тәжірибесі білім беруге арналған көптеген кейінгі католик қоғамдары үшін үлгі болды, ал Еуропадағы кейбір мемлекеттік мектеп жүйелері де олардың үлгісін қабылдады. Пиарлар дене және психикалық мүмкіндігі шектеулі адамдарды оқытуда үлкен жетістіктерге қол жеткізді. Пиар мектептерінде сабақ берген белгілі тұлғалар: Папа Пий IX, Гоя, Шуберт, Грегор Мендель, Тадеуш Костюшко және Виктор Гюго.

Жозеф Каласанс

Жозеф Каласанс, Испанияның Арагондағы Уэска провинциясындағы Перальта-де-ла-Саль тумасы, 1557 жылдың 11 қыркүйегінде дүниеге келді. Ол сегіз баланың ең кішісі болды және Ллейда мен Алкалада оқыды. 1583 жылдың 17 желтоқсанында Ургель епископының қолдауымен дін қызметкері болып тағайындалды, содан кейін Римге (1592) көшіп келді. 1597 жылдың қараша айында Санта-Доротеяда Еуропадағы алғашқы тегін мемлекеттік мектепті ашты. Бұл мектеп Христиандық ілімдер қауымдастығының мектебі саналғанмен, оның басқа 22 мектебінен ерекшеленді, себебі олар тек катехизис сабақтарын оқытты. Каласанс ашқан мектепте әртүрлі пәндер де оқытылды. Пьяс мектептері кеңейді және Папа Климент VIII және Павел V оларға қаржылық қолдау көрсетті. 1617 жылдың 6 наурызында Пиар әкелері тәуелсіз конгрегацияға айналды, ал 1617 жылдың 25 наурызында Каласанс және тағы он төрт дін қызметкері жаңа конгрегацияның алғашқы мүшелері болып, діни киім киді. Каласанс жаңа конгрегацияға жетекшілік етті және өзінің есімін Жозеф Аналыққа өзгертті, осылайша діни өмірге кіргенде отбасылық атын тастау дәстүрін қалыптастырды. Жаңа конгрегация білім беруге арналған алғашқы діни институт болды. Кедейлік, тазалық және бағынудың үш дәстүрлі антына төртінші антты қосып, жастарды, әсіресе кедейлерді христиандық біліммен тәрбиелеу міндетін алды. Көп ұзамай Пьяс мектептері Римнен тыс жерлерде де тарала бастады. 1616 жылдың маусым айында Каласанс Фраскатидегі жазғы курорт Тускулода Пьяс мектептерінің негізін қалады. 1616 жылдың тамызында ашылған мектеп бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп келеді. Каласанс оған Құдай анасының суретін әкелді. Содан кейін ол Римнен 42 шақырым қашықтықта орналасқан Нарниде (1618) мектептер ашты, онда өзінің Конституцияларын жазды. Содан кейін Мориконе (1619), Мальяно (1620), Норча, Каркаре және Фонано (барлығы 1621) қалаларында мектептер ашты. 1621 жылдың 18 қарашасында конгрегация Папа Григорий XV-нің бұйрығымен Congregatio Clericorum Regularium Pauperum Matris Dei Scholarum Piarum деп аталып, Папалық бекітілім алды. "Паулин" термині бұл Папамен алынып тасталды, бірақ ол бастапқы атаудың бір бөлігі болған. Конституциялар 1622 жылдың 31 қаңтарында Григорий XV-мен бекітілді және оларға қайыршы ордендердің барлық артықшылықтары берілді, ал Каласанс бас жоғарғы болып танылды, оның төрт көмекшісі - Блаженный Пьетро Казани, Вивиано Вивани, Франческо Кастелли және Паоло Оттонелли. Сол жылдың 7 мамырында Қасиетті Онофриода новациат ашылды. Орден тез өсе бастады. Көп ұзамай Лигурияға кеңейіп, 1621-1632 жылдары Каркаре, Савона, Генуяда екі және Карманнолада қысқа ғасырлық мектептер құрды. Алғашқы пиарлық провинция 1623 жылы Лигурияда құрылды. 1626 жылы Рим провинциясы ресми түрде құрылды. Осы уақытта Римде кардинал Тонти Сент-Жозефке мүлікті сыйлады, ол 1630 жылы 8 студентпен Колледжо Назарено ретінде ашылды. Көп ұзамай ол Римдегі Пьяс мектептерінің жетекші мектебіне айналды. 1625 жылы Неапольде мектептер ашуға жасалған әрекет сәтсіз аяқталды, бірақ тағы бір әрекеттен кейін 1627 жылы Неаполь провинциясы құрылды. 1630 және 1641 жылдар аралығында Тосканада бірнеше мектеп ашылды. Олар обаның басталуына байланысты қысқа уақытқа жабылды, бірақ олар көп ұзамай қайта ашылды, ал Тоскана 1630 жылы провинцияға айналды. Бұл мектептердің ең танымалдарының бірі - математика мен ғылымға баса назар аударған Абакус мектебі болды. Ол сонымен қатар ересектерге алгебра курсын ұсынды және ақсүйектерге арналған мектеп ашты. 2007 жылы төрт итальян провинциясы бірігіп, бір итальян провинциясын құрды. Италиядан тыс жерлерде Пьяс мектептері Орталық Еуропаға тарады. Кардинал Дитрихштейн Пьяс мектептерін қазіргі Чехияның бөлігі - Моравияға шақырды. 1631 жылдың 2 сәуірінде Никольсбургте (Микулов) сегіз мұғалім мен тоғыз оқушымен Лорантин мектебі ашылды. Бір апта ішінде студенттер саны он алтыға дейін өсті, ал бір ай ішінде 100-ден астам студент болды. 1634 жылы Липник-над-Бечвуда новациат ашылды, ал 1640 жылы Богемиядағы Литомышльде мектеп ашылды. Италиядан тыс жерде құрылған алғашқы пиарлық провинция 1634 жылы құрылған Богемия мен Моравия провинциясы болды. Ежи Оссолинский Пьяристік мектептерді Польша мен Венгрияға әкелуде маңызды рөл атқарды, олар көп ұзамай Орталық Еуропадағы Пьяристік негіздерінің саны ең көп екі елге айналды, Польшада 28 және Венгрияда 29 негіз болды. 1642 жылы король Владислав IV Варшавада Пьяс мектептерін құруға шақырды, содан кейін Подолинецте мектеп құрылды. 1642 жылы Германия мен Польшаның пиарлық провинциясы құрылды. Принц Станислав Любомирский орденді Польшаға енгізді және ол Венгрия провинциясын құрушы деп есептеледі, ол Подолинецтегі мектептен, Польшамен шекарада орналасқан жерден пайда болды. Венгриядағы алғашқы пиарлық мектеп 1642 жылы ашылды. Пьяс мектептері Италия жағалауындағы екі ірі аралға да тарады, онда олар Сицилиядағы Палермо мен Мессинада және Сардиниядағы Кальяридегі екі үйді ашты. Құрылғанның өмірінде оның туған жерінде үй ашуға бір әрекет жасалды. 1637 жылы орден Испаниядағы Гуиссонада үй ашуға тырысты, бірақ Испаниядағы алғашқы үй 40 жылдан кейін, 1677 жылы Барбастрода ашылды. Алғашқы испан провинциясы 1742 жылы құрылған Арагон провинциясы болды. Каталония провинциясы 1751 жылы, сондай-ақ Австрия провинциясы құрылды. Испанияда үш провинция тағы қосылды, келесі үш ғасырдың әрқайсысында біреуі: Кастилия (1753), Валенсия (1833) және Васкония (1933). Оларға 1929 жылы құрылған Испанияның Бас делегациясы қосылды. Каласанстың әрбір баланы тәрбиелеу, кедейлерге арналған мектептер, Галилео Галилейдің гелиоцентрлік ғылымдарын қолдауы, кейбір қарсыластарының жанжалдары мен қуғындары және балалар мен жастарға қызмет етудегі өмірінің қасиеттілігі педагогикалық идеалдары қоғамдағы және шіркеулік иерархиядағы үкіметтік топтардың көптеген қарсылықтарын тудырды. 1642 жылы ордендегі ішкі дағдарыс және сыртқы интригалар мен қысымдардың нәтижесінде Каласанс қысқа уақытқа ұсталды және Инквизициямен сұраққа алынды. Карен Либреихтің сөзіне сәйкес, мәселелер әсіресе Фатер Стефано Керубинидің, Неапольдегі Пьяр мектебінің бұрынғы директорының, оның қарауындағы оқушыларды сексуалдық зорлық-зомбылыққа ұшыратқандығымен күрделенді. Фатер Стефано өзінің кейбір бұзушылықтарын жасырмады, ал Каласанс олар туралы білді. Алайда Каласанс үшін орденнің әкімшісі ретінде Керубини Папаның әсерлі адвокаттарының ұлы және бауыры болды, ешкім Керубини отбасына ренжігісі келмеді. Керубини оның балаларын зорлық-зомбылыққа ұшыратқандығы туралы айыптаулар жарияланса, Пьяристерді жою әрекеттері жасалатынын мәлімдеді. Сондықтан Каласанс Керубиниді қылмыс орнынан алысқа жіберді, себебі оның қымбат диетасы мен дұғаға қатыспауына байланысты. Алайда ол Керубини не істегенін білді және жоспардың жалғыз мақсаты "біздің жоғары лауазымды тұлғаларымыздың назарына бұл үлкен ұятты жасыру" екенін жазды. Римдегі жоғары лауазымды тұлғалар күдікпен қарағанмен, Каласанстың тағдырына байланысты Керубини отбасының ықпалына бағынды. Керубини Пьяристердің бас визиторы болды, ол барған әр мектепте қалағанын істей алды. Пьяристер шіркеу саясатына араласты және Галилеомен байланысы болғандықтан, иезуиттер тарапынан қарсылыққа ұшырады. (Галилеоның көзқарастары атомизмді де қамтыды және оның қателік деп саналды...)

Білім

Оқу курсын мемлекет реттегенге дейін пиарлық мекемеде тоғыз сынып болған: оқу, жазу, бастапқы математика, schola parva немесе rudimentorum, schola principiorum, grammatica, syntaxis, humanitas немесе poesis және rhetorica. Пьарлардың ең танымал өкілдерінің бірі, дін қызметкері Станислав Конарски, 18-шы ғасырда Польшаның білім беру жүйесін реформалаған адам болды. Оның адал қызметіне құрмет көрсету мақсатында Польша королі Станислав Август Пониатовский "Сапере Аузо" медалін тағайындады. Орденнің ықпалы білім берумен айналысатын көптеген басқа да қауымдардың құрылуына әкелді. Қазіргі уақытта Каласанцтың идеяларына негізделген он бір діни оқу ордені бар. Орденнің негізін қалаушысы және оның ісі көптеген ұлы педагогтарға әсер етті, мысалы, 18-шы ғасырда Сент-Жан Баптист де ла Сал және 19-шы ғасырда оның үлкен жанкүйері Сент-Жон Боско. Пытыр мектептерінің ықпалы кейбір еуропалық елдердегі мемлекеттік білім беру жүйелері үшін үлгі болды. Орден қазіргі заманғы тарихтың көптеген маңызды тұлғаларын тәрбиеледі, оның ішінде Қасиетті Иоанн Нойман және Қасиетті Жоземария Эскрива сияқты қасиеттілер, сондай-ақ Папа Пий IX, Виктор Гюго, Хайдн, Шуберт, Иоганн Мендель секілді тұлғалар. Будапешттегі Пиар гимназиясы көптеген ерекше студенттерімен танымал, олардың екеуі Нобель сыйлығының иегерлері – Джордж де Хевеси және Джордж Олах.

Девизі

Пиар аталарының ұраны "Pietas et Litterae" (Имандылық және Білім) және пиарлық құжаттардың көпшілігінің төменгі жағында "AMPI" деген бас әріптер болады, олар аударғанда "Құдайдың даңқы үшін және жақынға қызмет ету үшін" дегенді білдіреді. 2017 жылы 400 жылдық мерейтойға арналған пиарлардың ерекше ұраны: "білім беру, жариялау және өзгерту".