Кіріспе
Көше шамдарын жағу және күтіп ұстау үшін жұмысқа алынған адам. Шам жағушы немесе газ жағушы – көше шамдарын жағу және күтіп ұстаумен айналысатын адам. Бұларға шамдар, май шамдары және газ жарығы кіретін. Көше жарығы 16 ғасырда дамыды. Осы кезеңде шам жағушылар қараңғыда көшелерді аралап, ұзын бағанаға бекітілген шырақтың көмегімен сыртқы жарықтарды жағатын. Таң атқанда шам жағушы сол бағанаға ілінген кішкентай ілгекпен шамдарды сөндіріп тастайтын. Басқа міндеттеріне баспалдақ алып жүру, шамдарды, майды немесе газ шамдарын жаңару кіретін. Кейбір қалаларда шам жағушылар қала күзетшісінің қызметін атқарса, ал басқаларында бұл жұмыс бекерге жасалған синукура ретінде қарастырылған. Фредерик Альберт Винсордың 1807 жылы Палл Моллде өткізген көрмесінен бастап газ шамдары көше жарығының басым түріне айналып, шамдар мен май шамдарын ығыстырды. Алғашқы газ шамдары шам жағушыларды қажет еткен, бірақ 19 ғасырдың соңына қарай шамдарды автоматты түрде қосуға мүмкіндік беретін жүйелер құрылды. Электр шамдарының пайда болуы шам жағушыларды жалдау қажеттігін азайтты. 2009 жылдан бастап шам жағу – сирек кездесетін мамандық. Дегенмен, кейбір қалалар туристерді тарту үшін осы дәстүрді сақтап келеді. Мысалы, Хорватияның Загреб қаласы.
A lamplighter or gaslighter is a person employed to light and maintain street lights. These included candles, oil lamps, and gas lighting. Public street lighting was developed in the 16th century. During this time, lamplighters toured public streets at dusk, lighting outdoor fixtures by means of a wick on a long pole. At dawn, the lamplighter would return to put them out using a small hook on the same pole. Other duties include carrying a ladder and renewing the candles, oil, or gas mantles. In some communities, lamplighters served in a role akin to a town watchman; in others, it may have been seen as little more than a sinecure. Beginning with Frederick Albert Winsor's 1807 exhibition at the Pall Mall, gas lights steadily overtook candles and oil lamps as the dominant form of street lighting. Early gaslights required lamplighters, but by the late 19th century, systems were developed which allowed the lights to operate automatically. The advent of incandescent lighting diminished the necessity of hiring lamplighters. As of 2009, lamplighting is a rare job. However, certain cities maintain the tradition to attract tourism. These include Zagreb, Croatia;
As of 2022, a small team of lamplighters still operate in London, England where gas lights have been preserved by English Heritage. In the European Union, there are only two cities where lamplighters are still on duty: Zagreb, Croatia and Wroclaw, Poland. In Waikiki, Hawaii, lamplighters in traditional Hawaiian costumes run along the shore and light gas torches in the evening.
2022 жылға қарай, Лондонда (Англия) газ шамдарын сақтап қалған English Heritage ұйымының қызметкерлерінен тұратын шағын топ әлі де шам жағумен айналысады. Еуропалық Одақта шам жағушылар әлі де жұмыс істейтін екі қала бар: Хорватияның Загреб және Польшаның Вроцлав қалалары. Гавайидің Вайкики аймағында дәстүрлі гавайилік киім киген шам жағушылар кешке жағажай бойынан жүгіріп, газ шамдарын жағады.
A lamplighter or gaslighter is a person employed to light and maintain street lights. These included candles, oil lamps, and gas lighting. Public street lighting was developed in the 16th century. During this time, lamplighters toured public streets at dusk, lighting outdoor fixtures by means of a wick on a long pole. At dawn, the lamplighter would return to put them out using a small hook on the same pole. Other duties include carrying a ladder and renewing the candles, oil, or gas mantles. In some communities, lamplighters served in a role akin to a town watchman; in others, it may have been seen as little more than a sinecure. Beginning with Frederick Albert Winsor's 1807 exhibition at the Pall Mall, gas lights steadily overtook candles and oil lamps as the dominant form of street lighting. Early gaslights required lamplighters, but by the late 19th century, systems were developed which allowed the lights to operate automatically. The advent of incandescent lighting diminished the necessity of hiring lamplighters. As of 2009, lamplighting is a rare job. However, certain cities maintain the tradition to attract tourism. These include Zagreb, Croatia;
As of 2022, a small team of lamplighters still operate in London, England where gas lights have been preserved by English Heritage. In the European Union, there are only two cities where lamplighters are still on duty: Zagreb, Croatia and Wroclaw, Poland. In Waikiki, Hawaii, lamplighters in traditional Hawaiian costumes run along the shore and light gas torches in the evening.
Қазіргі заманғы ашық ауада пайдалану
19 және 20 ғасырдың соңында газбен жарықтандырылған көптеген қалалар оларды жаңа электрлік көше шамдарымен алмастырды. Мысалы, АҚШ-та газбен жарықтандыруды алғаш рет орнатқан Балтимор қаласы 1957 жылы олардың көбін алып тастады. Америкадағы алғашқы газ шамдарының ескерткіші ретінде N. Холлидей және E. Балтимор көшелерінің қиылысында газ шамдары орналасқан, ол сол жерде орнатылған. Дегенмен, кейбір қалаларда көшелерді газбен жарықтандыру толығымен жойылған жоқ, ал газ жарығын сақтап қалған муниципалитеттер қазір оның жағымды ностальгиялық әсер беретінін мойындайды. Газбен жарықтандыру тарихи сәйкестікті іздейтінтер үшін салтанатты үйлер нарығында қайта жандануда. Әлемдегі ең ірі газбен жарықтандыру желісі Берлинде. 37 000-ға жуық шаммен (2014 жылғы мәліметтер бойынша) әлемдегі барлық қолданыстағы газ шамдарының жартысынан астамын қамтиды. Лондонның орталық бөлігінде әлі де 1500-ге жуық газ шамдары жұмыс істейді, олар Корольдік саябақтарды, Букингем сарайының сыртын және Ковент-Гарден аймағының көп бөлігін жарықтандырады. Ноттингемдегі Парк-эстейт өзінің түпкілікті сипатын, соның ішінде бастапқы газбен жарықтандыру желісін сақтап қалды. АҚШ-та Бостонның тарихи аудандарында – Бикон-Хилл, Бэк-Бей, Бей-Виллидж, Чарльзтаун және басқа да аудандарда 2800-нан астам газ шамдары жұмыс істейді. Огайо штатының Цинциннати қаласында тарихи аудандар деп белгіленген аймақтарда 1100-ден астам газ шамдары жұмыс істейді. Газ шамдары сонымен қатар танымал Француз кварталының кейбір бөліктерінде және Жаңа Орлеан қаласындағы тарихи үйлердің сыртында да орнатылған. Оңтүстік Оранж (Нью-Джерси) газ шамдарын қаланың символы ретінде қабылдады және оларды дерлік барлық көшелерде қолданады. Нью-Джерсидегі басқа да бірнеше қалаларда газбен жарықтандыру сақталған: Глен Ридж, Палмира, Ривертон, сондай-ақ Оранж, Кейп Мэй және Черри Хиллдің кейбір бөліктері. Иллинойс штатының Риверсайд ауылы әлі де өзінің бастапқы газ шамдарын пайдаланады, олар Фредерик Лоу Олмстед жоспарлаған қауымдастықтың ерекшелігі болып табылады. Калифорния штатының Манхэттен Бич қаласында газ шамдары бар, онда барлық тротуарлар газ шамдарымен жарықтандырылған. Диснейлендте Балтимордан әкелінген 19 ғасырдың түпнұсқа газ шамдары "АҚШ-тың Бас Көшесі" атты ойын-сауық паркінің бөлігінде орналасқан. Көптеген газ қызметін ұсынатын компаниялар әлі де тұтынушыларға газ шамдарын күтіп ұстау үшін белгілі бір мерзімдік төлем мөлшерін ұсынады, ал кейбір үй иелері осындай құрылғыларды пайдалануды жалғастыруда. Дегенмен, табиғи газбен жарықтандырудың жоғары құны, кем дегенде, көптеген ескі газ шамдарының электр энергиясына ауысуын түсіндіреді. Күндіз зарядталатын аккумуляторлық газ шамдарын басқару құрылғыларын қолданыстағы газ шамдарына оңай орнатуға болады, бұл шамдарды күндіз өшіріп, энергия тұтынуды және парниктік газдар шығарындыларын 50%-ға азайтуға мүмкіндік береді.
Мәдениетте
1928 жылы ирланд ақыны Маиртин О Дирейн "Fear Lasta Lampaí" ("шам жағатын адам") атты туындысын жариялады. 1942 жылы американдық композитор Хоаги Кармайкл "Lamplighter's Serenade" әнін шығарды. Оны Франк Синатра өзінің жеке әнші ретіндегі алғашқы жазбасында 1942 жылдың 19 қаңтарында жазды. Бірнеше күннен кейін Бинг Кросби да осы әнді жазды. Сонымен қатар, 1946 жылғы "The Old Lamp Lighter" әнінде Нат Саймонның музыкасы мен Чарльз Тобиас жазған сөздері бар. Джон ле Карренің 1974 жылғы шпиондық романы "Тинкер Тайлор Солдиер Шпион" Ламплайтерлерді британдық барлаудың бақылау және хабар жеткізумен айналысатын бөлімі деп сипаттайды. 1975 жылғы советтік "Буратиноның оқиғалары" фильмінде "Шамшылар әні" орындалады, онда шамшылар тобы түнгі жұмыстарын жырлайтын балеттен шабыттанған би орындайды. 2013 жылы Нью-Йорк полициясының бұрынғы қызметкері, ашына жасаған Фрэнк Серпико, ашына жасаушының рөлін күзетші ретінде сипаттау үшін "шам жағушы" терминін қолдануды жөн көреді. 2018 жылы Лин Мануэль Миранда сомдаған Джек Ламплайтер "Мэри Поппинс қайтып келді" фильміндегі кейіпкер.