Кіріспе

Нернст шамдары – қыздырылатын керамикалық таяқшаны қолданатын шамдардың ерте түрі.

Құрылыс

Нернст шамдары жарқыраған вольфрам жіпшесін қолданбады. Оның орнына, қыздырылып, жарық беретін керамикалық таяқ қолданылды. Таяқ (вольфрам сымынан өзгеше) ауаға ұшырағанда қосымша тотықпағандықтан, оны вакуум немесе инерт газ ортасында сақтау қажеттілігі болмады; Нернст шамдарының жану құрылғылары ауада да жұмыс істей алатын, ал ыстық жарқырағыш сәуле шығарушыны сыртқы ортадан оқшаулау үшін ғана шынымен қапталған. Жарқырағыш таяқ ретінде цирконий оксиді – иттрий оксиді керамикасы қолданылды.

Тиімділік

Неміс физигі және химигі Вальтер Нернст 1897 жылы Геттинген университетінде әзірлеген бұл шамдар көміртекті қыздырғыш шамдардан шамамен екі есе тиімдірек болды және спектрі күн сәулесіне жақын, "табиғи" жарық шығарды. Бұл шамдар біраз уақыт бойы сәтті сатылды, алайда олар тиімдірек вольфрам қыздырғышты шамдарға ұтылып қалды. Нернст конструкциясының бір кемшілігі – керамикалық таяқша бөлме температурасында электр тогын өткізбеді, сондықтан шамдарды пайдалану үшін керамиканы жеткілікті қыздыруға арналған жеке қыздырғыш спираль қажет болды.

Өңдеу

АҚШ-та Нернст патентті Джордж Вестингхаусқа сатты, ол 1901 жылы Питтсбургте «Нернст шам компаниясын» құрды. Шамдарды өндіруге қажетті минералдар компанияның Техас штатындағы Барингер Хилл деген атақты кен орындарынан өндірілді (1937 жылдан бастап Бьюкенен көлінің суы астында қалды). 1904 жылға қарай ел бойынша 130 000-нан астам Нернст шамдары пайдалануға берілді. Еуропада шамдарды Берлиндегі «Allgemeine Elektrizitäts Gesellschaft» (AEG, Жалпы Электр Компаниясы) компаниясы өндірді. 1900 жылы Парижде өткен Әлемдік көрмеде AEG павильоны 800 Нернст шамдарымен жарықтандырылды, сол кезде бұл өте әсерлі көрінді делінген.

Ғылыми қолдану

Қарапайым электрлік жарықтандырудан басқа, Нернст шамдары профессор Артур Корнның 1902 жылы жасаған алғашқы, ұзақ қашықтықтағы фотоэлектрлік факсимильдік (факс) жүйелерінің бірінде және 1911 жылғы Аллвар Гуллстранттың алғашқы жарықшамдарында қолданылды. Бұл шамдар дәрігерлерге пациенттің көзінің ішкі құрылымын қарауға мүмкіндік беретін офтальмологияда пайдаланылды және Гуллстранттың Нобель сыйлығына үлес қосты. Нернст шамдары көзге көрінетін шамдар ретінде қолданыстан шыққаннан кейін де, "Нернст жарқырауыштары" инфрақызыл сәуле шығару көзі ретінде ИҚ спектроскопия құрылғыларында қолданыла береді. Олардың инфрақызыл сәуле шығару қабілеті оларды көзге көрінетін жарық көзі ретінде тиімсіз етеді, бірақ ИҚ спектроскопия саласында қолдануға өте ыңғайлы. Қазір кремний карбидінен жасалған Глобарлар осы мақсатта бәсекелеседі, себебі олар тіпті бөлме температурасында да тоқ өткізгіш, сондықтан алдын ала қыздыру қажеттілігі туындамайды.