Кіріспе

Қысқа ғана уақытқа ғана бар болу сапасы. Эфимерлік (грекше ἐφήμερος сөзінен, "бір күн ғана созылатын" мағынасында) – нәрселердің өткіншілігі, қысқа ғана мерзімге ғана бар болуы туралы түсінік. Академиялық тұрғыдан алғанда, эфимерлік термині цифрлық медиадан бастап түрлі ағындарға дейін әртүрлі нәрселер мен тәжірибелерді сипаттайды. "Эфимерлікке бір ғана анықтама жоқ". Мысалы, бірегей өнерлесулер туралы айтқанда: "Эфимерлік – бұл көрермендер назарының өнерлесуге шоғырлануының өзгеруінен туындайтын қасиет, сондай-ақ нақты өнерлесулердің ностальгиялық сипатын көрсетеді". Әртүрлі адамдар уақыттың өтуін әртүрлі бағалай алатынын ескеретін болсақ, эфимерлік салыстырмалы, қабылдауға байланысты ұғым болуы мүмкін: "Қысқасы, қысқа өмір сүретін нәрсе – өзінің нәрсе емес, біз оған қанша көңіл бөлсек, сондай".

Географиялық ерекшеліктері

Эфемерлік ағын – жауын-шашыннан кейін ғана пайда болатын ағын. Олар ұзақ мерзімді, бірақ жыл бойы емес, аралық немесе маусымдық су қоймаларынан өзгеше. Эфемерлік ағынды "түсіндіру" қиын болуы мүмкін; агрессия немесе деградация арасындағы өзгеріске байланысты үздіксіз өзгеретін ағындар үнемі өзгеріп тұратын сияқты көрінеді. Сонымен қатар, жер бедері мен жауын-шашынның сипаттамалары эфемерлік ағындарға зор әсер етеді. Эфемерлік су денелері гидропериод аяқталғанда қалыптасуда өзгереді. Кішкентай батқылықтар көбінесе эфемерлік болады, ал эфемерлік экожүйелер көбінесе сулы болады; эфемерлік батқылықтар, өзендер мен көлдер әртүрлі және бүкіл әлемде кездесетін құбылыс. Гидропериод, хищніктік, бәсекелестік және тамақ қолжетімділігі – осы ерекшеліктердің "өте әртүрлі" элементтерінің қатарына жатады. Эфемерлік тоғандарға ұқсас орта қосмекенділер үшін маңызды көбею орындары болуы мүмкін; көптеген басқа организмдер эфемерлік тоғандарда, көлдерде және өзендерде көбею үшін пайдаланады. Флетчер бақасы тек бірнеше күн немесе аптаға созылатын шағын су алаптарын көбею үшін пайдаланады, тіпті балаларының өмір сүруі қиын болса да. Флетчер бақалары осы орындарды пайдаланып, хищніктік пен бәсекелестіктен қашып, оларды тиімді пайдаланады. Тамақтың шектеулі және болжамсыз болуы эфемерлік су денелерінде жегіштік кең таралғанын білдіреді. Эфемерлік су алаптарына бейімделу көп. Адамның ұшқыр түлкілер жейтін нектардың өсетін ортасын өзгерткені қалалық қоныс аударуға әкелді. Климаттың өзгеруі эфемерлік тұщы су жүйелеріне елеулі әсер етеді және эфемерлік су алаптарының экожүйелері арқылы климаттың өзгеруін дәл анықтауға болады. Эфемерлік тіршілік орындары метапопуляцияның сақталуына зиянды деген тұжырымдама бірнеше рет айтылды, бірақ эфемерлік ландшафттар метапопуляцияларға әрқашан теріс әсер етпейді. Бұл жерлер мекендеу ортасының өзгеруі нәтижесінде пайда болады. Эфемерлік өзендер көпжылдық өзендерге қарағанда түрлерге байлығы төмен; өзендер тұрғындары үшін "қиын жағдайлар" тудырады, бірақ кейбір түрлер оларда өмір сүреді. Эфемерлік өзендер кейде геологиялық шұңқырларда немесе эрозиямен шайылып кеткен жерлерде су толады, және Австралияның құрғақ аймақтарында жиі кездеседі. Өзен желісінің эфемерлігі су арқылы таралатын аурулардың гидрологиялық таралуында маңызды рөл атқарады, тікелей және жанама түрде таралу цикліне қатысады. Аурудың сипаты мен таралатын аумақ та маңызды факторлар. Малярия, денге қызуы, чикунгуния, зика және шистосомоз сияқты аурулар олардың тасымалдаушыларымен байланысты және/немесе оларға тәуелді болғандықтан эфемерлік су денелерінде кездеседі. Эфемерлік өзендердің мысалдары – Үндістанның Раджастхан штатындағы Луни өзені, Оңтүстік Африкадағы Угаб өзені және Солтүстік Нигердегі Талакқа құйылатын бірнеше шағын эфемерлік су ағындары. Басқа да маңызды эфемерлік өзендерге Орталық Австралиядағы Тодд өзені мен Сэндовер өзені, сондай-ақ Сон өзені, Бата өзені және Трабанкос өзені жатады. Кез келген эндорхейлік бассейн немесе жабық бассейн, оның дренаждық төменгі нүктесінде плая (құрғақ көл) бар, эфемерлік көлге айналуы мүмкін. Мысалдарға Батыс Австралиядағы Карнеги көлі, Жаңа Оңтүстік Уэльстегі Коуал көлі, Калифорниядағы Мистик көлі және Роджерс көлі, Ютадағы Севьер көлі жатады. Тіпті Солтүстік Америкадағы ең құрғақ және ең төменгі жер, Өлім аңғары (нақтырақ айтқанда, Бадвотер бассейні) 2005 жылдың көктемінде қысқа мерзімді көлмен су басылған. Костелло және авторлар (2009) Австралияның құрғақ аймағында орналасқан тұзды көлдерді өте эфемерлік деп сипаттайды. Сондай-ақ Бануа Вуху және Home Reef сияқты эфемерлік аралдар бар. Бұл аралдар жанартаулық белсенділік олардың теңіз деңгейінен биіктігін арттырғанда пайда болады, бірақ толқындардың эрозиясы салдарынан бірнеше жылдан кейін жоғалады. Ал Бассас-да-Индия – теңіз деңгейіне жақын арал, ол тек су басу кезінде ғана көрінеді. Шекараның өзгеруіне байланысты жағалаулар эфемерлік болып табылады. Коста-Риканың оңтүстігіндегі екінші деңгейлі ормандардың аз ғана бөлігі жетіледі, бұл олардың "әдетте эфемерлік" екенін көрсетеді. Жапырақты ормандар жапырақтарының маусымдық өзгеруі арқылы табиғи эфемерлік өзгерістерге ұшырайды. Жоңқалар, шанашқылар және тырмалар ландшафттың эфемерлік аспектілері болып табылады. Қысқы жылдық өсімдіктер, Epilobium және Senecio vulgaris – эфемерлік өсімдіктердің мысалдары. Эфемерлік өсімдіктерге қажетті жағдайлар шөлдерде кең таралған. Музейдегі көркем туындыны қарауға қатысты зерттеулер көрсеткендей, тек туындыны қараудың эфемерлігі фотосурет түсірумен салыстырғанда жақсырақ есте сақтауға көмектеседі. Психологтар эфемерлігі есте сақтау қабілетін қалай жақсартатынын зерттеген; әлеуметтік психолог Карл Э. Шайбе керісінше, эфемерлік суреттер қайталағанда ғана есте сақталады деп ұсынған.

Уақытша заттар

Бір көзқарас бойынша, эфемерлік заттар – құрамы химиялық немесе физикалық өзгерістерге ұшырап, осылайша түгелдей өзгеретін, уақытша нәрселер болып табылады; мұндай процесс ондаған жылдарға созылуы мүмкін. Эфемерлік құндылыққа немесе беріктікке қарсы тұру ретінде де қарастырылады; терминнің қолданылуы «уақытшалық пен құндылық арасындағы күрделі қарым-қатынасты» көрсетеді. Көбінесе мақсатынан асып түсуіне байланысты, бұл заттар уақытша және онтологиялық ерекшеліктер ретінде қабылданады; эфемерлік конституциялық тұрғыдан шектес деп сипатталады. Эфемерлік баспа революциясы, оның кеңеюі, барокко дәуірі, Виктория дәуірі, Георгий дәуірі, жаңа заман және «баспадан кейінгі жаңа дәуір» сияқты кезеңдердің белгісі ретінде қарастырылған. Тағам, киім, романдар, журналдар, аурулар, тыныс, саясат, адамдар, шыны, күл және эфемерлік заттар эфемерлікті бейнелейтіні немесе оған ұшырауы мүмкін. 20 ғасырдың жаңа медиасы 21 ғасырда эфемерлік туралы түсініктерді қалыптастырды – телеграф, камера және кинопроектор эфемерлік медианы түсінуге мүмкіндік берді. Шарль Бодлер, Георг Симмель және Вальтер Бенджамин сияқты ғалымдар сәннің айқын және қасақана уақытшалығын жаңа заманның символы ретінде қарастырды. Ғалымдар эфемерлікті қазіргі уақытқа байланысты деп сипаттайды, ал қазіргі уақыт өзінің шарттылығына байланысты эфемерлі. Бодлер эстетиканы мәңгілік пен уақытшалықтың өзара әрекеттесуіне негізделген деп есептеді және заманауилықтың көркемдік аспектісін оның уақытшалығымен анықтады. Сара Кофман өнердің «барлық өткінші нәрселердің төзімсіз табиғатын» басу үшін қолданылатынын болжады. Эфемерлік көптеген өнер туындыларымен байланысты; суретшілер оны уақыт, естелік, саясат, эмоциялар, руханият және өлім туралы зерттеулерде пайдаланды. Дада, Флюкс, сюрреализм және футуризм қозғалыстары, сондай-ақ Куба, Моно ха және укийо е өнерлері эфемерлікті қамтыды. Эфемерлікке қатысты көзқарастар мәдениеттер арасында әртүрлі – қайғыдан және жеңілдетуден бастап қабылдауға дейін. Перформанс өнері көбінесе эфемерлік сипатқа ие деп сипатталады; тарихи перформанстарға қатысты, олардың іздері – афишалар, газет кесінділерінің альбомдары және материалдық артефакттардың өзі де эфемерлі. Әдебиет, оның ішінде анықтамалар мен «барлық баспа мәтіндері» эфемерлі. «Эфемерлік» сөзі алғаш рет баспа материалдарына қатысты қолданылды. 1750 жылға қарай «барлық түрдегі уақытша баспаның кеңеюі» орын алды. Хазлитт мұндай эфемерлік кең таралған эстетизмнің салдары екенін айтты, сондықтан туындылар «моданың көзі» салдарынан кенеттен елеусіз қалды. Әйелдердің күнделіктері мен саяси памфлеттері сияқты жазбалары ұзақ уақыттан бері эфемерлі болып саналады, бұл сол кездегі адамдар үшін танымал еді. Цифрлық медианың кең таралғандығы баспа материалдарының салыстырмалы түрде аз уақытқа созылатындығын көрсетті. Эфемерлік заттар көбінесе жоғалады; сақталған жағдайда, бұл көбінесе саналы түрде жасалады, «эфемерліктен құтқарылған» болып саналады, бірақ бұл практика да белгісіздікке толы және объектінің эфемерлігі тек тоқтатылуы мүмкін, сондықтан ол әлі де өткінші болуы мүмкін. Эфемерлік мұрасы көбінесе «іздер, жарқыраған сәттер, қалдықтар және ұсақ-түйектер» түрінде көрінеді. Әдебиет эфемерлікке қарсылық білдіре алады, оны құжаттай алады немесе шамамен бейнелей алады, бірақ оның материалдық еместігі тек шамамен ғана бейнелеуге мүмкіндік береді: «Басқаша айтқанда, эфемерліктен тыс эфемерлік әрдайым болуы керек». Фильм адам дамуының эфемерлік аспектілерін құжаттау және онымен күресу үшін қолданылды. Цифрлық медианың мұрағаттау процесі ақпараттың маңыздылығына қарамастан, оны уақытша немесе мәңгілік етуге мүмкіндік береді, ал біріншісі көбінесе ортақ нәтиже ретінде қарастырылады. Цифрлық тұлғалардың осалдығы мен қалауына байланысты, олар ешқандай жазбасыз толығымен эфемерлі болуы мүмкін. «Сұр әдебиет» интернет эфемерлігіне ерекше сезімтал. «Эфемерлік» сөзінің қазіргі мағынасы 19 ғасырдың ортасында пайда болды және уақыттың өтуі, нәзіктік, өзгеріс, жоғалу, трансформация және «өзіміздің өмірдің философиялық түпкілікті көрінісі» сияқты ұғымдармен байланысты. Сара Кофман «барлық нәрселердің өткінші табиғатын жасыратын сұлулық өзі де өткінші ме» деген сұрақ қойды.

Адамның өмір сүру жағдайы

Көптеген ғалымдар эфемерлікті адам жағдайының ажырамас бөлігі ретінде қарастырды, ол физикалық құбылыс. Өмірдің маңызды бөлігі – эфемерлі, кейбіреулер оны күнделікті өмірдің құрамдас бөлігі деп есептейді: «эфемеральдыны күнделіктінің болуын қамтамасыз ететін үнемі және тұрақты күш ретінде жақсырақ түсінуіміз мүмкін». Эфемерлік аспектілер коммуникацияда, цифрлық және физикалық бастауларында байқалады. Цифрлық кеңісте онлайн өзара әрекеттесу тұрақтылық пен эфемерлік арасында тепе-түздес, жаңа жазбалар осыншалықты көбейеді де, қатысушылар «дискурс өтіп, өткенге ұмытылады» деген әлеуметтік норманы қабылдайды. Ертедегі радионың қарапайым технологиясы медиа хабарларын эфемерлі етіп, көп уақыт бойы ауызша коммуникация эфемерлі болды. Жазбаша коммуникация, тарихи және қазіргі уақытта, эфемерлікке ұшырады. Жаңа цифрлық медиа мен технологиялардың пайда болуы біздің эфемерлі деп санайтынымызды дамытады, тіпті эфемерлік – «ескірген түсінік» болуы мүмкін. Эфемерлік медиа қысқа мерзімді және/немесе таралымы шектеулі, «қазіргі заманғы ойын-сауық мәдениетінің негізгі мәтіндеріне» жақын деп сипатталады. YouTube – «эфемеральды медианың үлкен жиынтығына айналды». 2009 жылы Иан Кристи қазіргі заманғы медианың көп бөлігі «жедел таралумен» байланысты «флип-кітаптан гөрі әлдеқайда эфемерлі болуы мүмкін» деп санайды. Ван Тао, Стивенс және Рубен Фонсека әйел кейіпкерлері арқылы эфемерлікті бейнеледі; Вирджиния Вульф көкжиекті символ ретінде пайдаланды, ал Киелі кітапта шөп осыған ұқсас рөл атқарады; Ф. Скотт Фицджеральд және Джон Китс тұтыну көріністерінде меланхолиялық эфемерлікке шақырылды. Тарихи тұрғыдан алғанда, армандардың эфемерлігі Шығыс Азия әдебиетінде материалдық емес шындықтың метафорасы ретінде қолданылған, ал барокко жазбалары оны өмірге ұқсас етіп бейнелеген. Салыстырмалы әдебиеттанушы Стюарт Ласин жазушылардың адам жағдайының жағымсыз аспектісі ретінде эфемерлікке жиі сілтеме жасайтынын атап өтті. Эфемерлік Доген үшін маңызды болды және қайғы-қасіретпен байланысты болды; ол өлім туралы вакасында «эфемерлік бейнелерін» қолданды. Эфемерлік әдебиеттану, өнер тарихы, кітап тарихы, цифрлық медиа зерттеулері, орындаушылық зерттеулер – «және гуманитарлық ғылымдардағы» архивтік бұрылыс сияқты салаларда қазіргі заманғы ғалымдардың назарына іліккен. Бидің эфемерлігі кем дегенде XVI ғасырдан бері алаңдаушылық тудырып келеді. Қазіргі заманғы және заманауи өнердің кураторлары осыған ұқсас қызығушылық танытады; аталған жанрлардың кураторы Ян Шаль оларды әртүрлі деңгейде эфемерлі деп сипаттайды. Сан-Диего қазіргі заманғы өнер мұражайының кем дегенде жартысы куратор Элизабет Армстронг пікірінше «қайсыбір деңгейде эфемерлі» деп бағаланған. Интернеттің эфемерлігі және сілтемелердің шіруі сияқты эфемерлікке ықпал ететін факторлар ғылыми тәжірибеде алаңдаушылық тудырады. Эфемерлік би контекстінде зерттелді. Бидің эфемерлі болатынын көру оны тауарға айналдырады және болашақ көрермендердің ықыласын арттырады; жәрмеңкелерге де осыған ұқсас жағдай тән. Өнер туындыларының эфемерлігін талқылауда Пурпура оның өнерді тауарға айналдыруға қарсы келеді деп мәлімдеді. «Ла Сильфид» эфемерлікті маңызды тақырып ретінде қарастырады. Наразылықтар, инсталляциялар, көрмелер сияқты басқа эфемерлік оқиғаларды құжаттау көбінесе жеткіліксіз болады – қоғамдық шаралар, олардың көлеміне қарамастан, табиғи түрде эфемерлік материалдарды тудырады. Архивист Катрина Виндон эфемерлікті құжаттау процесін диалектикалық деп сипаттады. Эфемерлік квир мәдениеттерімен байланысты деп танылды; Хосе Эстебан Муньос квирлік пен эфемерлік өзара байланысты екенін, өйткені біріншісі «квир мүмкіндігін жоятындардың» қолынан жойылуға бейім әдістермен білдірілгенін айтты. Фрейд мәдениетті эфемерліктен азат, басым элемент деп қарастырды. Карл Маркс пен Фридрих Энгельстің эфемерлікке қатысты көзқарасы «толыққанды заманауи тәжірибе» болып табылады. Эфемерлік сонымен қатар 20-ғасырдың соңында көптеген әлеуметтік ерекшеліктерге байланысты маңызды болды; Рейко Томи эфемерлікті «1960-шы жылдардың шешуші мәселесі» деп сипаттады. XXI ғасырда эфемерлік «ақпараттың шамадан тыс ағыны, оның жоғалып кетуі және нені сақтау керектігі туралы сұрақтарды» білдіреді. Дэвид Харви постмодернизмді «эфемерлікті толық қабылдау» деп анықтады. Эфемерлік сипаттағы сәулет, жаһандық және өзгергіш гипермобильділік пен жаппай көші-қонның нәтижесінде көбірек кездеседі. Марк Оже эфемерлікті әуежайлар, сауда орталықтары, супермаркеттер, кеңсе ғимараттары және қонақүйлер сияқты орындардағы маңызды фактор ретінде қарастырды, осылайша оларды, оның анықтамасына сәйкес, «орынсыз жерлерге» айналдырды. Сәулетші Анастасия Карадинду эфемерлікке қатысты практиканың қазіргі заманғы байланысы цифрлық медианың эволюциясымен байланысты екенін, ол кеңістік пен күнделікті ойлаудың жаңа тұжырымдамаларын қалыптастырғанын айтты. Белгісіз және даулы сипаттағы аймақтың анықтамасы эфемерлі болып табылады.