Кіріспе
Қалалық немесе метрополитендік парк, сондай-ақ қалалық парк, муниципалды парк (Солтүстік Америка), қоғамдық парк, ашық қоғамдық кеңістік немесе муниципалды бақтар (Ұлыбритания) деп аталады. Бұл қалаларда, тығыз орналасқан қала маңында және басқа да құрылған елді мекендерде орналасқан саябақ немесе ботаникалық бақтар, тұрғындар мен қонақтарға жасыл кеңістік пен демалыс орындарын ұсынады. Қалалық парктер көбінесе табиғи күйде қалдырылған жерлердің орнына, жобалау арқылы абаттандырылады. Жобалау, пайдалану және күтімді әдетте жергілікті деңгейдегі мемлекеттік органдар жүзеге асырады, бірақ кейде парктерді сақтау қорына, "достар" тобына немесе жеке сектор компаниясына тапсырылуы мүмкін. Мөлшеріне қарай, бұл көрсеткіштер айтарлықтай өзгереді, қалалық парктерде әдетте ойын алаңдары, бау-бақшалар, жаяу және жүгіру жолдары, фитнес тақталары, ат жолдары, спорт алаңдары мен корттары, қоғамдық дәретханалар, қайық тіреу құрылғылары және/немесе пикник аймақтары болады – бұл бюджетке және жергілікті табиғи және қолдан жасалған мүмкіндіктерге байланысты. Парктерді қолдайтындар қала тұрғындарына жақын орналасқан, тіпті 10 минуттық жердегі саябақтың көптеген пайдалы екенін айтады.
An urban park or metropolitan park, also known as a city park, municipal park (North America), public park, public open space, or municipal gardens (UK), is a park or botanical garden in cities, densely populated suburbia and other incorporated places that offers green space and places for recreation to residents and visitors. Urban parks are generally landscaped by design, instead of lands left in their natural state. The design, operation and maintenance is usually done by government agencies, typically on the local level, but may occasionally be contracted out to a park conservancy, "friends of" group, or private sector company. Depending on size, which varies considerably, common features of municipal parks include playgrounds, gardens, hiking, running, and fitness trails or paths, bridle paths, sports fields and courts, public restrooms, boat ramps, and/or picnic facilities, depending on the budget and natural and human made features available. Park advocates claim that having parks near urban residents, including within a 10 minute walk, provides multiple benefits.
Тарих
Парк – демалыс үшін арналған ашық кеңістік, әдетте жергілікті билікке тиесілі және олар күтіп ұстайды. Жәндіктердің зиянын азайту және пикниктер мен спорттық іс-шараларды өткізуге мүмкіндік беру үшін шөптер әдетте қысқа кесіледі. Ағаштар сұлулығы мен көлеңке беру қабілеті үшін таңдалады, сонымен қатар қалалық жылу аралдарын азайтуға көбірек мән беріледі. Ерте парктерінің бірі – Севильяның тарихи орталығында 1574 жылы салынған Ла Аламеда де Эрcules, жаяу жүргіншілерге арналған алаң, қалалық бақ және саябақ. Pest қаласындағы Városliget (қалалық парк), қазіргі Будапешт, Венгрия, 18-ғасырдың ортасында, 1790-шы жылдардан бастап қоғамдық парк құру мақсатымен ағаш отырғызу жұмыстары басталған кезде қалалық меншікте болды. 1799 және 1805 жылдар аралығында ол осындай жобаны жүзеге асыру үшін Батьянь отбасына жалға берілді, бірақ қала ақырында бақылауды қайтарып алды және 1813 жылы паркті аяқтау үшін дизайн конкурсы жариялады; жұмыстар 1816 жылы басталды. Жеке қаржыландырылған болса да, алғашқы мақсатты салынған қоғамдық парк – Ливерпульдің Токстет ауданындағы Принс Парк. Ол 1842 жылдан бастап Джозеф Пэкстонның жобалары бойынша салынды және 1843 жылы ашылды. Парк салынған жерді 1841 жылы темір саудагері және меценаты Ричард Вон Йейтс 50 000 фунт стерлингке сатып алған. Принс Парктің құрылысы көрегенділікті көрсетті және бірқатар маңызды идеяларды енгізді. Бірінші және ең бастысы – қала тұрғындары мен жергілікті тұрғындардың игілігі үшін қарқынды дамып келе жатқан аумақта ашық кеңістік құру. Екінші жағынан, ол Джон Нэштің Лондондағы Реджентс Паркіндегі идеясы болған, қала маңындағы үйлер үшін жобаланған ландшафт тұжырымын алды және оны провинциялық қала үшін ең түпнұсқалы түрде қайта жасады. Нэштің 1827 жылдан бастап Сент-Джеймс паркін қайта жаңартуы және The Mall-ды Регентс Паркімен байланыстыратын процессиялық маршруттар желісі Лондонның батыс жағының сыртқы келбетін толығымен өзгертті. 1842 жылы Принс Паркін құрған Джозеф Пэкстон провинциялық қаланың игілігі үшін ұқсас нәрсе жасады, бірақ оның өркендеген сауда секторының арқасында халықаралық мәртебеге ие болды. Ливерпуль 1800 жылға дейін әлемдік теңіз саудасында маңызды рөл атқарды, ал Виктория дәуірінде оның байлығы Лондонның байлығымен теңестірілді. Пэкстонның безендірілген бағының пішіні мен орналасуы, жылан тәрізді жолдың ішіндегі бейресми көлге қарай құрылған, оның Біркенхедтегі Біркенхед паркіне арналған дизайнының маңызды элементтерін қалыптастырды. Соңғысы 1843 жылы мемлекеттік қаржының көмегімен басталды және Пэкстонның Принс Паркінде енгізген идеяларын кең ауқымда іске қосты. Фредерик Лоу Олмстед 1850 жылы Биркенхед паркін аралап, оның сапасын жоғары бағалады. Шындығында, Пэкстонның 1857 жылғы Нью-Йорктегі Орталық парктің Олмстед пен Калверттің дизайнына үлкен әсер еткені кеңінен мойындалған. Тағы бір ерте қоғамдық парк – Англияның Солфорд қаласындағы Пил паркі 1846 жылдың 22 тамызында ашылды.
Америка Құрама Штаттары
Бостон орталық паркі 1634 жылы қоғамдық пайдалану үшін, мал жаюға, әскери шеру алаңы ретінде және қоқыс тастау орыны ретінде сатып алынды. Ол 1728 жылы ойын-сауық элементтерін қабылдай бастады, бұл оны АҚШ-тағы және мүмкін, әлемдегі алғашқы муниципалды паркі етіп, бірақ мал жаю 1830 жылдарға дейін тоқтаған жоқ. АҚШ-тағы қалалық парктердің алғашқы үлгілері көбінесе ауылдық зираттар болды. Зираттар қоғамдық пайдалануға арналған азаматтық институттар ретінде қарастырылды. Парктер кеңінен таралғанға дейін ауылдық зираттар бұрын тек байлардың ғана пайдалана алған өнер туындылары мен мүсіндердің арасында ашық ауада демалуға мүмкіндік берді. «Парк дизайнының саясаты: Америкадағы қалалық парктер тарихы» (Кембридж, Массачусетс: MIT Press, 1982) еңбегінде профессор Гален Кранц АҚШ-тағы парктің дизайнының төрт кезеңін анықтайды. 19 ғасырдың соңында қалалық әкімдіктер қала шеттеріндегі үлкен жер участаларын «қызықтыру орындары» құру үшін сатып алды: жартылай ашық, әдемі ландшафталған аумақтар, негізгі мақсаты қала тұрғындарына, әсіресе жұмысшыларға табиғатта демалуға мүмкіндік беру болды. Уақыт өте келе және қалалық аумақ парктің айналасында өскен сайын, осы парктегі жерлер басқа мақсаттар үшін пайдаланылды, мысалы, жануарлар бағы, гольф алаңдары және мұражайлар. Бұл парктің әлі де өңірдің барлық тұрғындарына қызығушылық тудыратыны және олар өңірлік парктің мәртебесіне ие екені ескеріледі, себебі олар кішкентай жергілікті парктерге қарағанда жоғары деңгейде басқаруды қажет етеді. Қоғамдық жерлер қорының мәліметінше, АҚШ-тағы ең көп танымал үш қалалық парк – Нью-Йорктегі Орталық парк, Чикагодағы Линкольн паркі және Сан-Диегодағы Миссия шығанағы паркі. Кранцтың сөзіне сүйенсек, 20 ғасырдың басында АҚШ қалалары иммигранттарды америкалыққа айналдыру мақсатымен жүзу бассейндері, ойын алаңдары және қоғамдық ғимараттары бар аудандық парктерін салған. 1950 жылдары, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қаржы қолжетімді болған кезде, жаңа парктің құрылысы ашық және жабық демалыс орындарына, мысалы, спорт лигаларының алаңдарын және спорт залдарын пайдалануына бағытталды. Бұл кішкентай парктің тұрғын аудандарда салынғандығы және қарттар, ересектер, жасөспірімдер мен балаларға арналған бағдарламалармен барлық тұрғындарға қызмет етуге тырысқандығы атап өтіледі. Жасыл желектердің маңызы екінші орында тұрды. Қалалық жер бағасының өсуіне байланысты 1960 жылдары және одан кейін салынған жаңа қалалық парктің көп бөлігі шағын парктің үлгісінде болды. Мұндай парктің бір мысалы – Калифорния штатының Глендейл қаласындағы Шахмат паркі. 2006 жылы Америка Ландшафт Сәулетшілерінің Қоғамы осы парктің «Құрметті дизайн» жүлдесімен марапаттады. Бұл шағын парктің жасыл желектері, сыртта отыруға арналған орындар және көбінесе балаларға арналған ойын алаңдары бар. Парктің барлық төрт түрі қалалық аумақтарда әлі де кездеседі. Бұрынғы ойын-сауық орындарындағы кең аумақтар мен табиғи орталардың көптігіне байланысты, олар қазір маңызды жабайы табиғатты қорғау орындары ретінде қызмет етеді және көбінесе қала тұрғындарына жартылай жабайы аумақта серуендеуге немесе пикник жасауға жалғыз мүмкіндік береді. Алайда, қалалық басшылар немесе саясаткерлер осы паркті басқа мақсаттар үшін тегін жер ретінде қарастыруы мүмкін. Осы себепті кейбір ірі парктің «X паркінің достары» атты кеңесшілері бар, олар жартылай жабайы табиғатты қорғауға және сақтауға көмектеседі.
Ұлыбритания
Ұлыбританияда шамамен 27 000 қоғамдық саябақ бар, және оларға жылына шамамен 2,6 миллиард адам келеді. Көптеген саябақтар мәдени және тарихи маңызы бар, соның ішінде 300-і Historic England-та ұлттық маңызы бар деп тіркелген. Көптеген қоғамдық саябақтарды соңғы жүз жетпіс жыл бойы жергілікті билік органдары ұйымдастырып, басқарып келген, бірақ олардың бұл саябақтарды қаржыландыру және күтіп ұстау бойынша міндетті заңдық талабы жоқ. 2016 жылы Heritage Lottery Fund ұйымының Ұлыбритания қоғамдық саябақтарының жағдайы туралы баяндамасында "Парк менеджерлерінің 92 пайызы соңғы үш жылда күтіп-ұстау бюджеттерінің қысқарғанын, ал 95 пайызы қаржыландырудың одан әрі азаятынын күтеді" деп мәлімдеді.
Қолданылуы
Парктерді белсенді және пассивті демалыс аймақтарына бөлуге болады. Белсенді демалыс – қалалық сипаттағы және қарқынды дамуды қажет ететін демалыс түрі. Оған көбінесе ойын алаңдары, доп алаңдары, бассейндер, спорт залдары және скейтпарктер сияқты бірлескен немесе командалық іс-әрекеттер кіреді. Командалық спорт сияқты белсенді демалыс, жиналу үшін кеңістік қажеттілігіне байланысты, әдетте қарқынды басқаруды, күтімді және жоғары шығындарды талап етеді. Пассивті демалыс, сондай-ақ "төмен қарқынды демалыс" деп аталады, парктің ашық кеңістігіне баса назар аударады және табиғи ортаны сақтауға мүмкіндік береді. Ол әдетте қарапайым пикник алаңдары, орындықтар және жолдар сияқты аздап дамыған жағдайларды қамтиды. Пассивті демалыс көбінесе аз басқаруды қажет етеді және төмен шығынмен қамтамасыз етілуі мүмкін. Кейбір ашық кеңістіктерді басқарушылар жаяу жүру, жүгіру, атпен жүру, тау велосипедімен жүру, қарда жүру немесе тау шаңғысымен сырғанау сияқты дене белсенділігі үшін жолдардан басқа ештеңе ұсынбайды; немесе табиғатты бақылау, құстарды қадағалау, сурет салу, фотосурет түсіру немесе пикник жасау сияқты тыныш қызметтерді ұсынады. Парк немесе ашық кеңістікті пайдалануды парк аумағының барлық немесе бір бөлігінде пассивті демалысқа шектеу белсенді демалыс объектілерін және дамыған инфрақұрылымды басқару жүктемесін азайтады немесе жояды. Көптеген шаңғы курорттары белсенді демалыс мүмкіндіктерін (шаңғы көтергіштері, гондолалар, трассалар, төмен түсу жолдары және пансионаттар) пассивті демалыс мүмкіндіктерімен (тау шаңғысы трассалары) біріктіреді. Көптеген кішкентай аудандық парктер халық тығыз қоныстанған қалалық аймақтардағы маңызды қоғамдық активтер және тынығу орындары ретінде көбірек назар аударуда және бағалануда. Әлемнің әртүрлі аймандарындағы аудандық топтар қалалық құлдыраудан және үкімет тарапынан назарсызданудан зардап шеккен жергілікті парктерін қолдау үшін бірігіп жатыр. Сызықтық парк – енінен гөрі ұзындығы әлдеқайда үлкен парк. Сызықтық парктің әдеттегі мысалы – бұрынғы теміржолдың бір бөлігі, ол теміржол немесе жасыл жол деп аталатын паркке айналдырылған (яғни рельстер алынып тасталған, өсімдіктерге қайта өсуге мүмкіндік берілген). Солтүстік Америкадағы сызықтық парктердің мысалдарына Нью-Йорктің High Line және Торонтодағы Yorkville Park ауылы жатады, ол Америка Ландшафт Сәулетшілері Қоғамынан марапат алған. Кейде парктері жоқ бос орындарға ұқсас, ерекше пішінді жер участаларында саябақтар құрылады. Біріктірілген парктері жасыл белдеуді құрауы мүмкін. Ұлыбританияда және кейбір Еуропалық мемлекеттерде қалалық парктің бір түрі бар (ресми түрде "демалыс алаңы" деп аталады, бірақ көпшілік оны "rec" деп атайды), онда көбінесе балалардың ойын алаңдары бар, сонымен қатар қаздарға арналған көлдер, тек спортқа арналмаған үлкен жасыл аймақтар, көптеген ағаштар және бұталы жерлер бар. Егер ойын алаңы өз алдына бөлек нысан ретінде, паркі жоқ, көше бұрышында немесе дүкеннің жанында орналасса, онда ол ойын алаңы деп аталады.