Кіріспе
Лоуренс Ливермор Ұлттық зертханасындағы жоғары қуатты лазер.
Нова – 1984 жылы Калифорния штатындағы Лоуренс Ливермор Ұлттық зертханасында (LLNL) салынған жоғары қуатты лазер. 1999 жылы бөлшектелгенге дейін ол озық инерттік тұтқындау синтезі (ICF) тәжірибелерін жүргізді. Нова – ядролық синтездің үлкен мөлшерде энергияны бөліп шығаратын тізбекті реакциясы – "жануға" қол жеткізу мақсатымен салынған алғашқы ICF эксперименті болды. Нова бұл мақсатына жете алмаса да, ол жинаған деректер проблеманың басым бөлігі Рейли-Тейлор тұрақсыздығынан туындайтынын анықтады, нәтижесінде Нованың ізбасары – Ұлттық тұтану қондырғысының жобасы жасалды. Сонымен қатар, Нова "жанудың" болмауына қарамастан, жоғары тығыздықтағы материя физикасы бойынша маңызды деректер жинады, бұл деректер синтездік энергия және ядролық қарулар саласындағы зерттеулерде пайдалы болып табылады.
Өмірбаян
Инерциялық тұтқындауды біріктіру (ICF) құрылғылары нысананы қысу үшін оның сыртқы қабаттарын жылдам қыздыруға арналған драйверлерді пайдаланады. Нысана – бірнеше миллиграмм мөлшеріндегі синтез отыны бар, әдетте дейтерий және тритий қоспасынан тұратын шағын шар тәрізді гранула. Драйверлік лазердің жылуы грануланың бетін плазмаға айналдырады, ол беттен жарылыс түрінде таралады. Ньютонның үшінші заңына сәйкес, нысананың қалған бөлігі ішке қарай итемеленеді, соңында өте жоғары тығыздыққа ие кішкентай нүктеге дейін құлайды. Жылдам булану да қысылған отынның ортасына қарай қозғалатын соққы толқынын тудырады. Отынның ортасына жетіп, нысананың екінші жағынан келетін соққымен кездескенде, соққы толқынының энергиясы оны одан әрі қыздырып, айналасындағы шағын көлемді қысады. Егер бұл кішкентай нүктенің температурасы мен тығыздығы жеткілікті деңгейге көтерілсе, отынның кішкентай бөлігінде синтез реакциясы жүреді. Бүгінгі күнге дейін ICF эксперименттерінің көп бөлігі нысаналарды қыздыру үшін лазерлерді қолданды. Есептеулер көрсеткендей, энергия ядроның ыдырауына дейін оны қысу және қажетті соққы толқынын жасау үшін жылдам жеткізілуі керек. Сондай-ақ, энергияны нысананың сыртқы бетіне өте тегіс бағыттау қажет, осылайша отынды симметриялық ядроға айналдыруға болады. Басқа да "драйверлер" ұсынылған, атап айтқанда, бөлшектерді үдеткіште қолданылатын ауыр иондар, бірақ қазіргі уақытта лазерлер ғана қажетті мүмкіндіктердің толық жиынтығына ие.
Тарих
LLNL-дың ICF бағдарламасымен тарихы 1972 жылы физик Джон Накколлздің болжауымен басталды. Ол тұтануға лазерлік энергиямен шамамен 1 кДж жеткенін, ал «жоғары пайда» үшін 1 МДж шамасында энергия қажет екенін болжаған. Бұл қазіргі заманғы машиналармен салыстырғанда өте төмен қуатты болғанымен, сол кезде ол өнер деңгейінен асып, осы қуат диапазонында лазерлерді жасауға бағытталған бірқатар бағдарламаларға әкелді. Nova құрылысына дейін LLNL негізгі ICF дизайнының мәселелерін зерттеген, үнемі үлкейетін лазерлер сериясын жобалап, құрастырды. LLNL ең алдымен Nd: шыны лазеріне қызығушылық танытты, ол сол кездегі санаулы жоғары энергиялы лазерлік жобалардың бірі болатын. LLNL ертерек шыны лазерлерге назар аударуға шешім қабылдады, ал басқа да орталықтар көмірқышқыл газын (мысалы, Лос-Аламос Ұлттық зертханасының Antares лазері) немесе KrF (мысалы, Әскери-теңіз зерттеу зертханасының Nike лазері) қолданатын газ лазерлерін зерттеді. Үлкен Nd: шыны лазерлерді жасауға бұрын әрекет жасалмаған, ал LLNL-дың алғашқы зерттеулері негізінен осы құрылғыларды қалай жасауға болатынына бағытталған. Бір мәселе – сәулелердің біртектілігі. Сәулелердің қарқындылығындағы ең кішкентай өзгерістер де Керр линзасы деп аталатын процесте ауа мен шыны оптикада «өзін-өзі фокустауға» әкелетін. Нәтижесінде сәуле құрылғының шыны оптикасын зақымдай алатын өте жоғары қарқындылықтағы «жіпшелерден» тұратын. Бұл мәселе Cyclops лазерінде кеңістіктік сүзгілеу техникасын енгізу арқылы шешілді. Cyclops-тан кейін Аргус лазері пайда болды, ол бірнеше сәулені басқару және нысананы біркелкі жарықтандыру мәселелерін зерттеді. Shiva-мен тәжірибелер жүргізу кезінде тағы бір күтпеген мәселе пайда болды. Nd: шыны лазерлер шығарған инфрақызыл жарық, бастапқы қыздыру кезінде пайда болған плазмадағы электрондармен стимуляцияланған Раман шашырауы процесінде күшті өзара әрекеттеседі. Бұл процесс «қызыл электронды алдын ала қыздыру» деп аталады, лазердің энергиясының көп бөлігін алып, нысананың ядросы ең жоғары сығылуға жеткенше қызып кетеді. Бұл имплозия энергиясының төмендеуіне және қыздырылған ядроның сыртқы күшіне байланысты құлдырау ортасына аз энергия жинақталғанын білдірді. Қысқа толқын ұзындығы бұл мәселені азайтатыны белгілі болғанмен, бұрын Shiva-да қолданылатын инфрақызыл жиіліктер «жеткілікті қысқа» болады деп күтілген. Бірақ бұл дұрыс емес екені дәлелденді. Бұл мәселенің шешімі жиілікті көбейтушілер, бірнеше фотондарды жоғары энергияға біріктіретін оптикалық құрылғылар түрінде ізделді. Бұл құрылғылар OMEGA лазерінде және басқаларда тез арада сынақтан өтті және тиімді екені дәлелденді. Бұл процесс шамамен 50% тиімді болғанымен және бастапқы лазерлік қуаттың жартысы жоғалғанымен, алынған ультракөк сәуле нысаналық плазмамен әлдеқайда тиімді байланысады және нысананы жоғары тығыздыққа құлатуда тиімдірек. Осы шешімдерге қол жеткізгеннен кейін LLNL тұтану жағдайларын жасауға қажетті қуатқа ие құрылғыны салуды шешті. Жобалау 1970 жылдардың соңында басталды, көп ұзамай Novette лазерін сынақтан өткізуге кірісті. Бұл АҚШ-та қайталанатын энергия дағдарыстарының кезінде болды және баламалы энергия және ядролық қару зерттеулеріне көп қаржы жұмсалғандықтан, қаржыландыру табу қиын болмады.
Дизайн
Бастапқы құрылыс кезеңінде Накколл өзінің есептеулерінде қате тапты, ал TRW-нің Джон Фостер-младший төрағалық еткен 1979 жылдың қазан айындағы шолуда Nova-ның тұтануға жете алмайтыны расталды. Содан кейін Nova дизайны кішірек нұсқаға өзгертілді, ол 351 нм жарыққа жиілікті түрлендіруді қосты, бұл байланыс тиімділігін арттырды. «Жаңа Nova» он лазерлік күшейткіштен, яки сәуле желілерінен тұратын жүйе ретінде пайда болды. Әрбір сәуле желісі кеңістіктік сүзгілермен және нәтижедегі сәулелерді тазартуға арналған басқа оптикалық құралдармен бөлінген Nd: шыны күшейткіштер сериясынан құралды. Шам сызықтарын бүктеу әдістері бұрынғы Shiva кезінде белгілі болғанмен, сол кезде олар жетілдірілмеген еді. Nova құрылымында бір бүгілу болды, ал сәуле желілерін қамтитын лазерлік бөлік 91 метрге созылды. Сырт қараушыға 91 метрлік жиырма сәуле желісі бар сияқты көрінеді, бірақ бүгілудің арқасында онның әрқайсысы оптикалық жолдың ұзындығы бойынша шамамен 600 метр (183 метр) құрайды. Ату алдында Nd: шыны күшейткіштері алдымен оларды қоршап тұрған ксенондық шамдармен сорғыланады. Шамдар шығарған жарықтың бір бөлігі шыныға сіңіріліп, стимулданған эмиссия арқылы күшейтуге мүмкіндік беретін инверсиялық популяция тудырады. Бұл процесс өте тиімсіз, шамдарға берілетін қуаттың шамамен 1-1,5% ғана лазерлік энергияға айналады. Nova үшін қажетті лазерлік қуатты өндіру үшін шамдар өте үлкен болуы керек, олар лазерлік бөліктің астында орналасқан үлкен конденсаторлар жиынтығынан қуат алады. Шамдар сонымен қатар көп мөлшерде жылу бөліп шығарады, бұл шыныны деформациялайды, сондықтан шамдар мен шыныны қайтадан жағу үшін суытуға уақыт керек. Бұл Nova-ны күніне ең көп дегенде алты рет атумен шектейді. Сорғыланғаннан және атуға дайын болғаннан кейін, сәуле желілеріне лазерлік жарықтың шағын импульсі жіберіледі. Nd: шыны дискілері олар арқылы өтетін сәулеге қосымша қуат береді. Бірнеше күшейткіштен өткеннен кейін жарық импульсі басқа күшейткіштерге жіберілгенге дейін кеңістіктік сүзгіде «тазаланады». Әр кезеңде сәуленің диаметрін арттыру және үлкен күшейткіш дискілерін пайдалануға мүмкіндік беру үшін қосымша оптикалық құралдар қолданылды. Жалпы алғанда, Nova сәуле желілерінде он бес күшейткіш пен бес сүзгіден тұрды. Nova дәуіріндегі ғылыми журналдарда және басқа да материалдарда жарияланған құжаттар бұл мәселені жасырады немесе Nova тікелей қозғалтқыш әдісін қолданғанын көрсетеді, соқпақтарсыз. Бұрынғы Shiva-да болғандай, Nova синтез шығару бойынша үміттерді ақтамады. NOVA-дағы ең жоғары синтездік өнімділік бір атуға 1013 нейтронға дейін жетті. Бұл жағдайда проблема тұрақсыздыққа байланысты болды, ол құлау кезінде отынның турбулентті араласуына және соққы толқынының қалыптасуы мен таралуына кедергі келтірді. Бұл проблема Nova-ның сәуле желілерінің әрқайсысының шығыс энергиясын дәл сәйкестендіре алмауынан туындады, бұл шарықтың әртүрлі аймақтарына оның бетінде әртүрлі мөлшерде жылу түсуіне әкелді. Бұл жарылыс плазмасындағы ыстық нүктелерге әкелді, ол Rayleigh-Taylor тұрақсыздықтарын тудырып, плазманы араластырды, нәтижесінде орталық біркелкі құламады. Дегенмен, Nova бастапқы түрінде де пайдалы құрал болып қалды, ал негізгі мақсатты камера мен сәуле желілері төменде сипатталғандай өзгертілгеннен кейін де көптеген жылдар бойы қолданылды. Nova-ны жақсарту және NIF-ті жақсырақ түсіну үшін оның өмір бойында сәулелерді тегістеудің әртүрлі әдістері қолданылды. Бұл эксперименттер ғана емес, ICF түсінігіне, сонымен қатар жоғары тығыздық физикасына және тіпті галактика мен суперновалардың эволюциясына да үлкен үлес қосты.
Confusingly, the indirect drive approach was not made widely public until 1993. Documents from the Nova era published in general science magazines and similar materials either gloss over the issue, or imply that Nova was using the direct drive approach, lacking the hohlraums. As had happened with the earlier Shiva, Nova failed to meet expectations in terms of fusion output. The maximum fusion yield on NOVA was about 1013 neutrons per shot. In this case the problem was tracked to instabilities that caused turbulent mixing of the fuel during collapse and upset the formation and transmission of the shock wave. The problem was caused by Nova's inability to closely match the output energy of each of the beamlines, which meant that different areas of the pellet received different amounts of heating across its surface. This led to hot spots on the pellet which were imprinted into the imploding plasma, seeding Rayleigh–Taylor instabilities and thereby mixing the plasma so the center did not collapse uniformly. Nevertheless, Nova remained a useful instrument even in its original form, and the main target chamber and beamlines were used for many years even after it was modified as outlined below. A number of different techniques for smoothing the beams were attempted over its lifetime, both to improve Nova as well as better understand NIF. These experiments added considerably not only to the understanding of ICF, but also to high density physics in general, and even the evolution of the galaxy and supernovas.
Екі сәуле
Nova аяқталғаннан кейін көп ұзамай, оны тәжірибелік құрылғы ретінде жақсарту үшін өзгерістер енгізілді. Бір мәселе, тәжірибелік камераны келесі ату үшін қайта дайындауға көп уақыт кетті, бұл лазерлерді салқындатуға қажетті уақыттан да ұзақ болды. Лазердің тиімділігін арттыру үшін, он сәуле жолын екіге біріктіретін оптикалық жүйемен жабдықталған екінші тәжірибелік камера бастапқы камераның артына салынды. Nova ескі Shiva ғимараттарының қабырғасына орналастырылған, екі тәжірибелік камера бір-біріне тікелей жанасып, сәулелер орталық нысана аймағынан сыртқа қарай бағытталған. Екі сәулелік жүйе сәуле бағыттағыштары мен қатысты оптиканы енді пайдаланылмайтын Shiva эксперименттік аймағы арқылы өткізіп, кішігірім тәжірибелік камераны Shiva-ның сәулелік бөлігіне орналастырды.
LMF және Nova жаңарту
Nova-ның ішінара табысы және басқа эксперименттік деректер Энергетика департаментін 100 мен 1000 МДж арасындағы синтездік шығымға қол жеткізе алатын, арнайы әскери ICF құрылысын, яғни «Лабораториялық микросинтез құрылысын» (LMF) сұрауға итермеледі. LASNEX компьютерлік модельдеріне сүйенсек, LMF үшін шамамен 10 МДж қуаты бар драйвер қажет болды. LLNL 5 МДж, 350 нм (күлгін) драйверлі лазері бар дизайн ұсынды, ол шамамен 200 МДж шығымға жете алатын, бұл LMF мақсаттарының көпшілігіне қол жеткізу үшін жеткілікті болды. Бағдарламаның құны 1989 жылғы қаржы жылының долларымен шамамен 600 миллион долларға бағаланды, ал қажет болған жағдайда толық 1000 МДж-ға дейін жаңарту үшін тағы 250 миллион доллар, ал егер LMF DOE талап еткен барлық мақсаттарға жетсе, 1 миллиард доллардан асып түсуі мүмкін еді. Бұл есепте LANL-де жүргізіліп жатқан газдағы лазерлік эксперименттері де сынға алынып, басқа да зертханалардағы ұқсас жобаларды тоқтату ұсынылды. Есеп LASNEX деректерін қабылдап, 10 МДж шамасындағы лазерлік энергиямен жұмыс істеуді жалғастырды. Дегенмен, авторлар энергияның қажеттілігі жоғары болуы мүмкін екенін білді және «Шындығында, тұтану мен күшейту үшін 100 МДж драйвері қажет болса, ICF-ке қатысты барлық тәсілдер мен негіздемелерді қайта қарастыру қажет болады» деп атап өтті. Жаңа дизайн драйвер бөліміндегі технологияны жетілдіретін бірнеше жаңалықтарды қамтыды, соның ішінде негізгі күшейткіштерде көп өту схемасы және 18 сәуле желісі (бұрынғы 10-нан асып түседі), олар нысана аймағына кіргенде жарықтандырудың біркелкілігін жақсарту үшін 288 «сәулешікке» бөлінді. Жоспарлар лазерлік сәуле желілерінің екі негізгі блогын орнатуды көздеді: біреуі қазіргі Нова сәуле желісі бөлмесінде, ал екіншісі жанындағы ескі Шива ғимаратында, оның лазерлік бөлігі мен нысана аймағы арқылы жаңартылған Нова нысана аймағына дейін созылатын еді. Лазерлер 4 нс импульспен шамамен 500 ТВ қуатты беретін еді. Жаңартулар жаңа Nova-ның 2 мен 20 МДж арасындағы синтездік шығымды өндіруге мүмкіндік береді деп күтілді. Содан бері жоспарлар қазіргі Ұлттық тұтану құрылысына айналды.
Петават
1980 жылдардың соңында өте қысқа, бірақ өте жоғары қуатты лазерлік импульстерді жасаудың жаңа әдісі әзірленді, ол цирк импульстік күшейту (chirped pulse amplification) немесе CPA деп аталады. 1992 жылдан бастап LLNL қызметкерлері Nova-ның қолданыстағы бір бөлігін өзгертті, нәтижесінде 1,25 PW дейін импульс тудыратын тәжірибелік CPA лазері құрылды. Жасылша Petawatt деп аталған бұл лазер 1999 жылға дейін жұмыс істеді, содан кейін Nova жабылып, NIF құрылысына орын босатылды. Nova және сол дәуірдегі басқа да жоғары қуатты лазерлерде қолданылатын негізгі күшейту жүйесі қуат тығыздығы және импульс ұзындығы тұрғысынан шектеулі болды. Бір мәселе – күшейткіш әйнегі бірден емес, белгілі бір уақыт ішінде жауап берді, сондықтан өте қысқа импульстер күшейтілмеді. Тағы бір мәселе – жоғары қуат тығыздығы бұрынғы конструкцияларда туындаған өзін-өзі фокустау (self-focusing) проблемасын тудырды, бірақ оның масштабы соншалықты үлкен болды, тіпті кеңістіктік сүзгілеу сияқты шаралар да жеткіліксіз болды. Шын мәнінде, қуат тығыздығы ауада жіп тәрізді құрылымдардың (филаменттер) пайда болуына жеткілікті болды. CPA осы екі проблеманың екеуінен де қашады, лазерлік импульсті уақыт бойынша кеңейту арқылы. Бұл екі дифракциялық тордың тізбегінен салыстырмалы түрде көп түсті (көптеген лазерлермен салыстырғанда) импульсті шағылыстыру арқылы жүзеге асырылады, бұл оларды кеңістікте әртүрлі жиіліктерге бөледі – бұл қарапайым призманың көрінетін жарықпен жасайтынымен бірдей. Бұл жеке жиіліктер сәуле жолына кері қайтарылғанда әртүрлі қашықтықтарды жүзеді, нәтижесінде импульс уақыт бойынша "созылады". Бұл созылған импульс күшейткіштерге қалыпты жағдайда беріледі, олар енді қалыпты түрде жауап беруге уақыт алады. Күшейтілгеннен кейін сәулелер екінші жұп торларға "кері" жіберіледі, оларды жоғары қуатты бір қысқа импульске қайта біріктіреді. Оптикалық элементтердің жіп тәрізді құрылымдардың (филаменттер) пайда болуына немесе зақымдануына жол бермеу үшін, сәуле жолының соңы үлкен вакуумдық камераға орналастырылады. Petawatt жылдам тұтандыру (fast ignition) тұжырымдамасының практикалық негізін дамытуда маңызды рөл атқарса да, ол тұжырымдаманы дәлелдейтін құрылғы ретінде жұмыс істеген кезде NIF-ті дамыту туралы шешім қабылданған болатын. Жылдам тұтандыру әдісі бойынша жұмыс жалғасуда, және ол Еуропалық Одақта дамытылып жатқан HiPER эксперименталды жүйесінде NIF-тен әлдеқайда жоғары деңгейге жете алады.
Нованың "өлуі"
Nova-ны NIF құру үшін бөлшектегенде, мақсатты камера Францияға Лазерлік Мегажоульді әзірлеу кезінде уақытша пайдалануға берілді, бұл жүйе көп жағынан NIF-ке ұқсас болатын. Бұл қадам дау тудырды, себебі сол кезде LLNL-дегі жалғыз жұмыс істейтін лазер, Beamlet (NIF-тің бір ғана тәжірибелік сәуле желісі) жақында Нью-Мексико штатындағы Sandia Ұлттық зертханасына жіберілген еді. Осының салдарынан LLNL-де NIF іске қосылғанға дейін ірі лазерлік кешен болмады, ал ол ең ерте 2003 жылы іске қосылатын болып бағаланды. NIF-тің жұмысы ресми түрде 2009 жылдың 31 наурызында аяқталды деп жарияланды.