Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ядролық синтез реакторының түрі
Type of nuclear fusion reactor
Магниттік айна, сондай-ақ магниттік тұзақ немесе кейде пиротрон деп аталатын құрылғы, магниттік өрістерді пайдалана отырып, жоғары температуралы плазманы тұтқындау үшін фьюзиялық қуатта қолданылатын магниттік конфайнмент синтез реакторының түрі болып табылады. Магниттік айна – жұлдыз тәрізді реакторлар және z-қысым машиналарын қатар, фьюзиялық энергияны алудың ең алғашқы және маңызды тәсілдерінің бірі. Классикалық магниттік айнада электромагниттердің конфигурациясы магнит өрісінің сызықтары тығыздығы артатын аймақты құру үшін қолданылады. Айналарға жақындаған бөлшектер күшті күшті сезінеді, бұл олардың бағытын кері бұрып, конфайнмент аймағына қайта оралуына себеп болады. Бұл айна эффектісі тек белгілі бір шектегі жылдамдық пен бұрышпен жақындаған бөлшектер үшін ғана орын алады, ал шектен шыққан бөлшектер қашып кетеді, бұл айналарды қадімгідей "тесікті" етеді. Эдвард Теллердің ертедегі синтез құрылғыларын талдауы негізгі айна тұжырымының тұрақсыз екенін көрсетті. 1960 жылы советтік ғалымдар осы мәселені шешу үшін жаңа "минималды B" конфигурациясын енгізді, кейіннен британдық ғалымдар оны "бейсбол катушкасына", ал АҚШ "инь-ян магниттік" орналасуына өзгертті. Осы енгізілімдердің әрқайсысы өнімділіктің артуына және түрлі тұрақсыздықтардың жойылғандығына әкелді, бірақ одан да үлкен магниттік жүйелерді қажет етті. АҚШ және Ресейде шамамен бір уақытта дамыған тандемдік айна тұжырымы, үлкен магниттер мен қуатты енгізуді қажет етпей, энергияны өндіретін машина жасаудың жолын ұсынды. 1970 жылдардың соңында көптеген жобалау мәселелері шешілген деп есептелді және Лоуренс Ливермор Ұлттық зертханасы осы тұжырымдамаларға негізделген Айналысты қосу сынақ құрылғысын (MFTF) жобалауды бастады. Машина 1986 жылы аяқталды, бірақ осы уақытқа дейін кішігірім "Тандемдік айна эксперименті" жүргізілген зерттеулер жаңа мәселелерді анықтады. Бюджетті қысқарту кезінде MFTF тоқтатылды және ақырында жойылды. "Бампи-торус" деп аталатын синтез реакторының тұжырымы сақинаға біріктірілген магниттік айналардың сериясын пайдаланды. Ол 1986 жылға дейін Оук Ридж Ұлттық зертханасында зерттелді. Айна тәсілі содан бері токамақтардың пайдасына аз дамыды, бірақ айна зерттеулері бүгінде Жапония және Ресей сияқты елдерде жалғасуда.
A magnetic mirror, also known as a magnetic trap or sometimes as a pyrotron, is a type of magnetic confinement fusion device used in fusion power to trap high temperature plasma using magnetic fields. The mirror was one of the earliest major approaches to fusion power, along with the stellarator and z pinch machines. In a classic magnetic mirror, a configuration of electromagnets is used to create an area with an increasing density of magnetic field lines at either end of a confinement volume. Particles approaching the ends experience an increasing force that eventually causes them to reverse direction and return to the confinement area. This mirror effect will occur only for particles within a limited range of velocities and angles of approach, while those outside the limits will escape, making mirrors inherently "leaky". An analysis of early fusion devices by Edward Teller pointed out that the basic mirror concept is inherently unstable. In 1960, Soviet researchers introduced a new "minimum B" configuration to address this, which was then modified by UK researchers into the "baseball coil" and by the US to "yin yang magnet" layout. Each of these introductions led to further increases in performance, damping out various instabilities, but requiring ever larger magnet systems. The tandem mirror concept, developed in the US and Russia at about the same time, offered a way to make energy positive machines without requiring enormous magnets and power input. By the late 1970s, many of the design problems were considered solved, and Lawrence Livermore Laboratory began the design of the Mirror Fusion Test Facility (MFTF) based on these concepts. The machine was completed in 1986, but by this time, experiments on the smaller Tandem Mirror Experiment revealed new problems. In a round of budget cuts, MFTF was mothballed, and eventually scrapped. A fusion reactor concept called the Bumpy torus made use of a series of magnetic mirrors joined in a ring. It was investigated at the Oak Ridge National Laboratory until 1986. The mirror approach has since seen less development, in favor of the tokamak, but mirror research continues today in countries like Japan and Russia.
Алғашқы жұмыстар
Магниттік айна плазмасын ұстап тұру концепциясы 1950-ші жылдардың басында Ресейдегі Курчатов институтында Герш Будкер және АҚШ-тағы Лоуренс Ливермор ұлттық зертханасында Ричард Ф. Пост тәуелсіз түрде ұсынды. 1951 жылы Project Sherwood жобасы құрылғаннан кейін, Пост айна конфигурациясын сынау үшін кішкентай құрылғыны жасауды бастады. Ол сыртында магниттері бар түзу пірекс түтікшеден тұрды. Магниттер екі жиынға бөлінді: бірінші жиынға түтікшенің бойымен тең аралықта орналасқан кішкентай магниттер, ал екінші жиынға екі басында үлкен магниттер орналастырылды. 1952 жылы олар түтікшедегі плазманың соңындағы айна магниттерін қосқанда, әлдеқайда ұзақ уақыт бойы тұрақталатынын көрсетті. Ол кезде ол бұл құрылғыны "пиротрон" деп атады, бірақ бұл атау қабылдаған жоқ.
The concept of magnetic mirror plasma confinement was proposed in the early 1950s independently by Gersh Budker at the Kurchatov Institute, Russia and Richard F. Post at the Lawrence Livermore National Laboratory in the US. With the formation of Project Sherwood in 1951, Post began the development of a small device to test the mirror configuration. This consisted of a linear pyrex tube with magnets around the outside. The magnets were arranged in two sets, one set of small magnets spaced evenly along the length of the tube, and another pair of much larger magnets at either end. In 1952 they were able to demonstrate that plasma within the tube was confined for much longer times when the mirror magnets at the end were turned on. At the time, he referred to this device as the "pyrotron", but this name did not catch on.
Тұрақсыздық
1954 жылы Эдвард Теллер синтез туралы танымал баяндамасында магнит өрісі сызықтары дөңгелек болған кез келген құрылғының тұрақсыз болуы мүмкін екенін айтты, бұл мәселе қазір флейта тұрақсыздығы деп аталады. Айнаның конфигурациясы осыған ұқсас; магнит өрісі күші артқан шеттерінде күшті дөңгелек болатын. Бұл Постты үлкен алаңдатуға себеп болды, бірақ келесі жыл ішінде оның командасы осы мәселелердің ешқандай белгісін таба алмады. 1955 жылдың қазан айында ол «айна машинасына қатысты есептеулердің бұл емес екені анық болып келеді» деді. Ресейде алғашқы кішкентай айна («пробкотрон») 1959 жылы Новосибирск қаласындағы Будкер ядролық физика институтында салынды. Олар Теллер ескерткен мәселені бірден байқады. Бұл жағдай қызығушылық тудырды, себебі Пост басқаратын АҚШ командалары мұндай мәселелердің ешқандай дәлелін таба алмады. 1960 жылы Пост пен Маршалл Розенблут «тұрақтылығы шектелген плазманың бар екендігін көрсететін» есеп жариялады, онда ең қарапайым гидромагниттік теория тұрақсыздықты болжайды. 1961 жылы Солтцбергте өткен плазма физикасы жөніндегі мәжілісте Кеңес делегациясы тұрақсыздықты көрсететін көптеген деректерді ұсынды, ал АҚШ командалары ештеңе көрсетпеді. Лев Арцимовичтің кездейсоқ сұрағы мәселені шешті: ол АҚШ машиналарындағы құралдардан алынған кестелерде пайдаланылатын детекторлардың шығысындағы белгілі кешігу ескерілгені туралы сұрағанда, 1 мс тұрақтылықтың іс жүзінде өлшеулердегі 1 мс кешігу екені бірден анық болды. Арцимович «қазірде бізде ыстық иондармен жабдықталған қарапайым магниттік айна геометриясында плазманың ұзақ және тұрақты тұйықталуын көрсететін бірде-бір тәжірибелік факт жоқ» деді.
In a now famous talk on fusion in 1954, Edward Teller noted that any device with convex magnetic field lines would likely be unstable, a problem today known as the flute instability. The mirror has precisely such a configuration; the magnetic field was highly convex at the ends where the field strength increased. This led to serious concern by Post, but over the next year, his team could find no sign of these problems. In October 1955 he went so far as to state that "it is now becoming clear that in the case of the mirror machine at least these calculations do not apply in detail." In Russia, the first small scale mirror ("probkotron") was built in 1959 at the Budker Institute of Nuclear Physics in Novosibirsk, Russia. They immediately saw the problem Teller had warned about. This led to something of a mystery, as the US teams under Post continued to lack any evidence of such problems. In 1960, Post and Marshall Rosenbluth published a report "providing evidence for the existence of a stability confined plasma where the simplest hydromagnetic theory predicts instability." At a meeting on plasma physics in Saltzberg in 1961, the Soviet delegation presented considerable data showing the instability, while the US teams continued to show none. An offhand question by Lev Artsimovich settled the matter; when he asked if the charts being produced from the instruments in the US machines were adjusted for a well known delay in the output of the detectors being used, it suddenly became clear that the apparent 1 ms stability was, in fact, a 1 ms delay in the measurements. Artsimovich went so far as to claim "we now do not have a single experimental fact indicating long and stable confinement of plasma with hot ions within a simple magnetic mirror geometry."
Жаңа геометриялар
Мүмкіндігі бар тұрақсыздық мәселесі біраз уақыттан бері зертхана жағдайында қарастырылып, бірқатар мүмкін шешімдер ұсынылған еді. Бұл шешімдер әдетте магнит өрісінің пішінін өзгерту арқылы жұмыс істеді, осылайша ол барлық жерде ішкі қуысқа ие болып, «минималды B» конфигурациясы деп аталды. 1961 жылғы сол мәжілісте Михаил Иоффе минималды B экспериментінен алынған деректерді ұсынды. Оның құрылымы плазманы бұрылып жатқан галстук пішініне келтіру үшін, әдеттегі айнаның ішкі бөлігінде орналасқан алты қосымша ток өткізгіш таяқшаларды пайдаланды. Олар бұл құрылымның плазманы ұстау уақытын миллисекундтарға дейін ұлғайтатынын көрсетті. Бүгінде бұл құрылым «Иоффе таяқшалары» деп белгілі. Кулхэмдегі термоядролық энергия орталығындағы ғалымдар Иоффтың құрылымын жақсартуға болатынын атап өтті, ол үшін бастапқы сақиналар мен таяқшаларды теннис доптарының тігісіне ұқсас жаңа құрылымға біріктіру қажет еді. Бұл идея АҚШ-та қолға алынып, бейсбол доптарының тігісімен байланыстырылды. Бұл «бейсбол катушкаларының» басты артықшылығы реактордың ішкі кеңістігін ашық қалдырып, диагностикалық құралдарға оңай қол жеткізуге мүмкіндік беруі болды. Бірақ, кемшілігі магниттің көлемі плазма көлемімен салыстырғанда үлкен болды және өте қуатты магниттерді қажет етті. Кейін Пост «инь-ян катушкаларын» ұсынды, олар екі С пішіндес магниттерді қолданып, бірдей магнит өрісін, бірақ кішірек көлемде жасады. АҚШ-та термоядролық бағдарламаға үлкен өзгерістер енгізіліп жатты. Роберт Хирш пен оның ассистенті Стивен О. Дин советтік токамактарындағы үлкен жетістіктерге қуанды, бұл энергия өндірудің енді нақты мүмкіндік екенін көрсетті. Хирш бағдарламаны, ол бұрын үйлесімсіз ғылыми тәжірибелер сериясі деп ескергенін, жоспарлы түрде тепе-теңдікке жетуге бағытталған күш-жігерге айналдыра бастады. Осы өзгерістердің аясында ол қазіргі жүйелердің нақты прогресс көрсетуін талап ете бастады, әйтпесе олар тоқтатылатын еді. Дөңгелек тор, левитрон және астрон жобалары күрескенмен тоқтатылды. Дин Ливермор командасымен кездесіп, астрон жобасының тоқтатылуы мүмкін екенін және айналардың жақсарту қажеттігін, әйтпесе олар да тоқтатылатынын түсіндірді, бұл зертхананы ірі термоядролық жобаларсыз қалдырар еді. 1972 жылдың желтоқсанында Дин айна командасымен кездесіп, бірқатар талаптар қойды: олардың жүйелері 1012 nT мәнін көрсетуі керек еді, бұл қазіргі 2XII құрылғысының 8x109 көрсеткішінен әлдеқайда жоғары. Зерттеушілердің бұл талаптың орындалуы мүмкін емес деген алаңдаушылығынан кейін, Дин 1975 жылдың соңына дейін 1011 көрсеткішін көрсетуге келісті.
The issue of the potential instabilities had been considered in the field for some time and a number of possible solutions had been introduced. These generally worked by changing the shape of the magnetic field so it was concave everywhere, the so called "minimum B" configuration. At the same 1961 meeting, Mikhail Ioffe introduced data from a minimum B experiment. His design used a series of six additional current carrying bars in the interior of an otherwise typical mirror to bend the plasma into the shape of a twisted bow tie to produce a minimum B configuration. They demonstrated that this greatly improved the confinement times to the order of milliseconds. Today this arrangement is known as "Ioffe bars". A group at the Culham Centre for Fusion Energy noted that Ioffe's arrangement could be improved by combining the original rings and the bars into a single new arrangement similar to the seam on a tennis ball. This concept was picked up in the US where it was renamed after the stitching on a baseball. These "baseball coils" had the great advantage that they left the internal volume of the reactor open, allowing easy access for diagnostic instruments. On the downside, the size of the magnet in comparison to the volume of plasma was inconvenient and required very powerful magnets. Post later introduced a further improvement, the "yin yang coils", which used two C shaped magnets to produce the same field configuration, but in a smaller volume. In the US, major changes to the fusion program were underway. Robert Hirsch and his assistant Stephen O. Dean were excited by the huge performance advance seen in the Soviet tokamaks, which suggested power production was now a real possibility. Hirsch began to change the program from one he derided as a series of uncoordinated science experiments into a planned effort to ultimately reach breakeven. As part of this change, he began to demand that the current systems demonstrate real progress or they would be cancelled. The bumpy torus, levitron and Astron were all abandoned, not without a fight. Dean met with Livermore's team and made it clear that Astron would likely be cut, and mirrors had to improve or face cutting as well, which would have left the lab with no major fusion projects. In December 1972, Dean met with the mirror team and made a series of demands; their systems would have to demonstrate an nT value of 1012, compared to the current best number on 2XII of 8x109. After considerable concern from the researchers that this would be impossible, Dean backed off to 1011 being demonstrated by the end of 1975.
DCLC
2XII Диннің талаптарына сай болмаса да, ол инь-ян конфигурациясының жұмыс істейтінін және бұрынғы айналарда байқалған негізгі тұрақсыздықтарды басуға болатынын көрсетті. Бірақ 1973 жыл бойына тәжірибелер жалғасқанда, нәтижелер күтілгендей жақсармады. Диннің жағдайларын жеделдету үшін температураны жылдам көтеру мақсатында бейтарап сәулелерді инъекциялау арқылы күшпен орындау жоспарлары пайда болды. Соның нәтижесінде 2XIIB пайда болды, мұндағы "B" әрпі "сәулелерді" білдіреді. 2XIIB құрылғанда, 1974 жылдың қараша айында Фаулер Иоффеден осциллографтың сызбаларының бірнеше суреті бар хат алды, бірақ ешқандай түсіндірме берілмеген. Фаулер олардың жүгіру барысында жылы плазманы инъекциялау тұтқындауды жақсартатынын түсінді. Бұл ұзақ күткен, бірақ әлі көрінбеген "диффузиялық циклотрон жоғалту конусы" немесе DCLC деп аталатын тұрақсыздыққа байланысты болды. Иоффтың суреттері совет реакторларында DCLC байқалғанын және жылы плазма оны тұрақтандыратынын көрсетті. 2XIIB реакторы 1975 жылы нақты тәжірибелерді бастады, және бірден айқын DCLC байқалды. Қызығы, жұмыс жағдайларын жақсартумен, жақсы вакуум және реактор ішін тазалаумен бірге әсер күшейді. Фаулер орындаудың Иоффтың суреттерімен бірдей екенін анықтады, және 2XIIB жүгірудің ортасында жылы плазманы инъекциялау үшін модификацияланды. Нәтижелерді көрген кезде, олар "күн сәулесі бұлттарды жарып, бәрі жақсы болады деген үміт пайда болды" деп сипатталды.
Although 2XII was nowhere near the level needed by Dean's demands, it was nevertheless extremely successful in demonstrating that the yin yang arrangement was workable and suppressed the major instabilities seen in earlier mirrors. But as experiments continued through 1973, the results were not improving as expected. Plans emerged to brute force the performance through the addition of neutral beam injection to quickly raise the temperature to reach Dean's conditions. The result was 2XIIB, the B for "beams". While 2XIIB was being set up, in November 1974, Fowler received a letter from Ioffe containing a series of photographs of oscilloscope traces with no other explanation. Fowler realized they demonstrated that injecting warm plasma during the run improved confinement. This appeared to be due to a long expected but so far unseen instability known as "drift cyclotron loss cone", or DCLC. Ioffe's photographs demonstrated that DCLC was being seen in Soviet reactors and that warm plasma appeared to stabilize it. 2XIIB reactor started real experiments in 1975, and significant DCLC was immediately seen. Annoyingly, the effect grew stronger as they improved the operating conditions with better vacuum and cleaning of the interior. Fowler recognized the performance was identical to that of Ioffe's photographs, and 2XIIB was modified to inject warm plasma during the center of the run. When the results were seen, they were described as "sunlight was breaking through the clouds and there was the chance that everything would be all right."
Q-көшейткіш және тандемдік айналар
1975 жылдың шілдесінде 2XIIB тобы nT үшін 7x10¹⁰ көрсеткішіндегі нәтижелерін ұсынды, бұл 2XII-ден әлдеқайда жақсы нәтиже болды және Диндің талаптарына жақын мән. Осы кезде Принстонның Үлкен Торусы іске қосылып, бірінен соң бірі рекордтарды жаңартты, бұл Хиршты 1980 жылдардың басында одан да үлкен машиналарды жоспарлауға итермеледі. Бұл Токамак Фьюжн Тест Реакторы (TFTR) деп аталды, оның мақсаты дейтерий-тритий отынымен жұмыс істеу және Q=1 мәніне жету болды, ал болашақ машиналар Q>10 мәніне қол жеткізуді көздеді. 2XIIB-дің соңғы нәтижелеріне сәйкес, үлкен инь-янг дизайны да өнімділікті арттыруға мүмкіндік беретіні анықталды. Дегенмен, есептеулер көрсеткендей, ол тек Q=0,03 мәніне жетеді екен. Тіпті негізгі концепцияның ең жетілген нұсқалары да, теория бойынша рұқсат етілген ең төменгі шығынмен, тек Q=1,2 мәніне ғана жете алатын. Бұл дизайн электр энергиясын өндіру үшін тиімсіз болды, сондықтан Хирш бағдарламаны жалғастыру үшін осы мәселені шешуді талап етті. Бұл мәселе "Q-ны арттыру" деп аталды. 1976 жылдың наурыз айында Ливермор тобы 1976 жылдың қазан айында Германияда өткен халықаралық фьюжн жиынында Q-ны арттыру тақырыбы бойынша жұмыс тобын құруға шешім қабылдады. 4 шілде күні Фаулер мен Пост тандемдік айна идеясын ұсынды – бұл жүйе үлкен камераның екі басында орналасқан екі айнадан тұрады, олар фьюжн отынының үлкен көлемін төмен магниттік қысымда ұстайды. Олар LLNL-ге дүйсенбі күні оралғанда, осы идеяны тәуелсіз түрде институттың физигі Грант Логан дамытқанын білді. Олар осы идеялардың одан әрі жетілдірілген нұсқаларын Германияға алып барды, онда дәл осындай шешімді ұсынған кеңестік зерттеушімен кездесті. Жиыннан оралғаннан кейін Дин командамен кездесіп, Baseball II жүйесін жабуға және оның қаржысын тандемдік айна жобасына бағыттауға шешім қабылдады. Осылайша "Тандемдік айна эксперименті" немесе TMX пайда болды. Соңғы дизайн 1977 жылдың қаңтарында ұсынылып, бекітілді. Ливермордағы ең ірі эксперимент 1978 жылдың қазан айында аяқталды. 1979 жылдың шілдесіне қарай жүргізілген эксперименттер TMX күтілгендей жұмыс істеп жатқанын көрсетті.
In July 1975, the 2XIIB team presented their results for nT at 7x1010, an order of magnitude better than 2XII and close enough to Dean's requirements. By this time, the Princeton Large Torus had come online and was setting record after record, prompting Hirsch to begin planning for even larger machines for the early 1980s with the explicit goal of hitting breakeven, or Q=1. This became known as the Tokamak Fusion Test Reactor (TFTR), whose goal was to run on deuterium tritium fuel and reach Q=1, while future machines would be Q>10. With the latest results on 2XIIB, it appeared that a larger yin yang design would also improve performance. However, calculations showed it would only reach Q=0.03. Even the most developed versions of the basic concept, with leakage at the absolute lower limit allowed by theory, could only reach Q=1.2. This made these designs largely useless for power production, and Hirsch demanded that this be improved if the program were to continue. This problem became known as "Q enhancement". In March 1976, the Livermore team decided to organize a working group on the topic of Q enhancement at the October 1976 international fusion meeting in Germany. Over the July 4th weekend, Fowler and Post came up with the idea of the tandem mirror, a system consisting of two mirrors at either end of a large chamber that held large amounts fusion fuel at lower magnetic pressure. They returned to LLNL on Monday to find the idea had been developed independently by a staff physicist, Grant Logan. They brought further developed versions of these ideas to Germany to find a Soviet researcher proposing exactly the same solution. Upon their return from the meeting, Dean met with the team and decided to shut down the Baseball II system and direct its funding to a tandem mirror project. This emerged as the Tandem Mirror Experiment, or TMX. The final design was presented and approved in January 1977. Construction of what was then the largest experiment at Livermore was completed by October 1978. By July 1979, experiments were demonstrating that TMX was operating as expected.
Жылу кедергілері және МФТҚ
Тендемдік айна тұжырымдамасы пайда болғанға дейін, осы уақытқа дейін Энергетика департаменті айналысты сынау қондырғысы (MFTF) деп аталатын әлдеқайда үлкен айнаның құрылысын қаржыландыруға келіскен болатын. Ол кезде MFTF-тің жоспары – ең үлкен инь-ян магнитін салу еді. TMX концепциясының табысымен дизайн MFTF B болып өзгертілді, екі үлкен инь-ян магнитін пайдалану арқылы, орасан зор тандемдік конфигурацияда салуға болатынын анықтады. Мақсат – Q=5 көрсеткішіне жету еді. 1978 жылдың соңында командалар TMX-ті кеңейту қадамдарын қарастыра бастағанда, оның қажетті мақсаттарға қол жеткізе алмайтыны анық болды. 1979 жылдың қаңтар айында Фаулер жұмысты тоқтатты, өйткені кейбір жақсартулар қажет екенін мәлімдеді. TMX-те жүргізілген тәжірибелер кезінде, 1950 жылдары Лайман Спитцер енгізген заңның орындалмағаны бәріне таң қалдырды; TMX-те, кем дегенде, кез келген магниттік желідегі электрондардың жылдамдығы әртүрлі екені анықталды, бұл мүлдем күтпеген жағдай еді. Джон Клаузердің одан әрі жүргізген жұмысында бұл DCLC-ті басу үшін қолданылатын жылы плазма инъекциясымен байланысты екені дәлелденді. Логан осы нәтижелерді пайдаланып, плазманы шектеудің жаңа әдісін ойлап тапты. Осы электрондарды мұқият орналастыру арқылы, оң зарядталған иондарды тартатын көптеген "салқын" электронды аймақтарды жасауға болады. Дейв Болдуин бұл процестерді нейтральды сәулелер арқылы жақсартуға болатынын көрсетті. Фаулер бұл нәтижеге "термиялық кедергі" деп атады, себебі қызған отын осы аймақтардан тебілді. Бұл әдіс TMX-ке қарағанда әлдеқайда аз энергияны жұмсауға мүмкіндік беретіндей болды. Бұл нәтиже MFTF тек қана кездейсоқ Q=5 мәнін қанағаттандырмай, сонымен қатар әлдеқайда жоғары Q мәндерін уәде еткен токамактарға нағыз бәсекелес бола алатынын көрсетті. Фаулер термиялық кедергі тұжырымдамасына негізделген MFTF-тің тағы бір нұсқасын, әлі де MFTF B деп аталатын, жобалады. Лаборатория TFTR-мен бір уақытта бәсекеге қабілетті машинаны шығару үшін, тұжырымдаманың жұмыс істегеніне эксперименттік дәлелдердің жоқтығына қарамастан, құрылысты бастау керек деп шешті. Бұл үлкен машина салынып жатқанда, TMX концепциясын сынау үшін өзгертілді. 1980 жылдың 28 қаңтарында Фаулер және оның командасы өз нәтижелерін DOE-ге ұсынды. TMX жұмыс істегенін көрсетіп, кеңестік деректермен және компьютерлік симуляциялармен қаруланған олар, 226 миллион долларлық MFTF құрылысын бастау және 14 миллион долларлық TMX U-ға жылулық кедергілерді қосу үшін TMX-ті жаңарту жоспарын ұсынды. Ұсыныс қабылданды және екі жүйеде де құрылыс басталды, ал TMX 1980 жылдың қыркүйегінде қайта құру үшін жабылды.
Even before the tandem mirror concept emerged, what was by this time the Department of Energy had agreed to fund the construction of a much larger mirror known as the Mirror Fusion Test Facility (MFTF). At the time, the plan for MFTF was to simply be the largest yin yang magnet anyone could figure out how to build. With the success of the TMX concept, the design was modified to become MFTF B, using two of the largest yin yang magnets anyone could figure out how to build in an enormous tandem configuration. The goal was to meet Q=5. Through late 1978 when the teams began to actually consider the steps in scaling up the TMX, it became clear that it simply would not hit the required goals. In January 1979, Fowler stopped the work, stating that some improvement would have to be found. During experiments on the TMX, it was found to everyone's surprise that the law introduced by Lyman Spitzer in the 1950s was not holding; in TMX at least, electrons on any single magnetic line were found to be in a wide variety of speeds, which was entirely unexpected. Further work by John Clauser demonstrated that this was due to the warm plasma injection used to suppress DCLC. Logan took these results and used them to come up with an entirely new way to confine the plasma; with the careful arrangement of these electrons, one could produce a region with a large number of "cool" electrons that would attract the positively charged ions. Dave Baldwin then demonstrated this could be enhanced through the neutral beams. Fowler referred to the result as a "thermal barrier", as the hotter fuel was repelled from these regions. It appeared it could maintain confinement using much less energy than the pure TMX concept. This result suggested that MFTF would not just meet an arbitrary Q=5, but make it a real competitor to the tokamaks, which were promising much higher Q values. Fowler began the design of another version of MFTF, still called MFTF B, based on the thermal barrier concept. the lab decided they should begin construction, lacking any experimental evidence that the concept worked, in order to get a competitive machine out around the same time as TFTR. While this huge machine was being built, TMX would be modified to test the concept. On 28 January 1980, Fowler and his team presented their results to the DOE. Demonstrating that TMX had worked, and armed with additional data from the Soviets as well as computer simulations, they presented a plan to begin construction on a $226 million MFTF while upgrading TMX to add the thermal barriers in the $14 million TMX U. The proposal was accepted and construction on both systems began, with TMX shutting down in September 1980 for conversion.
TMX-U қатесі, MFTF-де жұмыс істемейді
TMX U 1982 жылдың шілдесінде тәжірибелерді бастады, сол кезде Boeing 747 көлеміндегі MFTF бөліктері 431 ғимаратқа орнатылып жатты. Дегенмен, олар плазманың тығыздығын MFTF үшін қажетті деңгейге көтеруге тырысқанда, орталық ыдыстан шығып кеткен плазма жылу тосқауылдарын жеңіп шықты. Осындай нәрсе MFTF-та да орын алмауына ешқандай себеп болған жоқ. Егер TMX U-дағы көрсеткіштер қалыпты болса, MFTF өз Q мақсаттарына тіпті жақындаса да алмас еді. MFTF құрылысы, бұрыннан жоспарланғандай, жалғасты және жүйе 1986 жылдың 21 ақпанында 372 миллион долларлық сомамен ресми түрде аяқталды деп жарияланды. Жүйені құруға үлес қосқан командаға алғыс айтқаннан кейін, Энергетика министрлігінің жаңа директоры Джон Кларк оны іске қосуға қаражат бөлмейтінін хабарлады. Кейін Кларк жобаны тоқтату туралы шешімнің өте қиын болғанын айтып, "Егер мен техникалық кемшілік табуға мүмкіндік алғанда, бұл әлдеқайда оңай болар еді" деп өкінді. Жүйе бір жыл бойы пайдаланылмастан, операциялық қаржыландыру қарастырылып тұрды. Бірақ ол ешқашан ұсынылмады. 1987 жылы машина бөлшектелді. DOE сондай-ақ көптеген басқа айна тәрізді бағдарламаларға қаржыландыруды тоқтатты.
TMX U began experiments in July 1982, by which time parts of Boeing 747 sized MFTF were being installed at Building 431. However, as they attempted to raise the density of the plasma to values that would be needed for MFTF, they found that plasma escaping from the central tank overwhelmed the thermal barriers. There was no obvious reason to believe the same would not occur on the MFTF. If the rates seen in TMX U were typical, there was no way MFTF would come remotely close to its Q goals. Construction on MFTF, already budgeted, continued and the system was declared officially complete on 21 February 1986, at a final price of $372 million. While thanking the team for their contributions in building the system, the new director of the DOE, John Clarke, also announced that there would be no funding to run it. Clarke later lamented that the decision to cancel the project was very difficult, "It would have been so much easier if I had a technical failure to point to." It sat unused for a year on the chance that operational funding would be provided. It never was. The machine was scrapped in 1987. The DOE also cut funding for most other mirror programs.
1986 жылдан кейін
Магниттік айна зерттеулері Ресейде жалғасты, қазіргі заманғы мысалдардың бірі – газ динамикалық тұзақ, Ресейдегі Новосибирск (Жаңа Сібір) қаласындағы Академигородкодағы (Академиялық қала) Ядролық физика институтында қолданылатын тәжірибелік синтез машинасы. Бұл машина 1 кВ төмен температурада 5×10³ секунд ішінде 0,6 бета коэффициентіне қол жеткізді. Концепцияда бірнеше техникалық қиындықтар болды, оның ішінде Максвеллдік емес жылдамдық таралуын сақтау. Бұл дегеніміз, көптеген жоғары энергиялы иондар бір-бірімен соқтығыспай, иондардың энергиясы қисық сызық бойынша таралады. Иондар жылуланып, материалдың көп бөлігі синтез үшін тым салқын болып қалады. Соқтығысулар да зарядталған бөлшектерді мөлдіретіп жіберді, оларды ұстап тұру қиын болды. Соңында, жылдамдық кеңістігінің тұрақсыздығы плазманың қашуына себеп болды. 2022 жылдың қыркүйегінде Висконсин университеті – Мэдисон зерттеушілері өнеркәсіптік процестерге жылу беру үшін кішкентай электр станцияларымен тандемдік айна реакторларын әзірлеу және коммерцияландыру мақсатында Realta Fusion атты спин-офф стартап компаниясын құрды. Олардың мақсаты – "ең аз капитал, ең қарапайым жол" арқылы синтез энергиясына қол жеткізу. 2023 жылдың мамырында АҚШ Энергетика департаменті компанияға қосымша қаржы бөлді. Магниттік айналар токамактар сияқты басқа да магниттік синтез энергия құрылғыларында маңызды рөл атқарады, онда тороидтік магнит өрісі ішкі жағында сыртқы жағына қарағанда күштірек болады. Осының нәтижесінде туындайтын эффекттер неоклассикалық деп аталады. Магниттік айналар табиғатта да кездеседі. Мысалы, магнитосферадағы электрондар мен иондар полюстердегі күшті өрістер арасында алға-артқа қозғалып, Ван Аллен сәулелендіру белдеулерінің пайда болуына әкеледі.
Magnetic mirror research continued in Russia, one modern example is the Gas Dynamic Trap, an experimental fusion machine used at the Budker Institute of Nuclear Physics in Akademgorodok (Academic Town) in Novosibirsk (New Siberia), Russia. This machine has achieved a 0.6 beta ratio for 5⨉10 3 seconds, at a low temperature of 1 keV. The concept had several technical challenges including maintaining the non Maxwellian velocity distribution. This meant that instead of many high energy ions hitting one another, the ion energy spread out into a bell curve. The ions then thermalized, leaving most of the material too cold to fuse. Collisions also scattered the charged particles so much that they could not be contained. Lastly, velocity space instabilities contributed to the escape of the plasma. In September 2022, University of Wisconsin–Madison researchers incorporated a spin off startup company named Realta Fusion to develop and commercialize tandem mirror reactors to supply industrial process heat with smaller power plants. Their stated goal is a "lowest capital, least complex path" to fusion energy. In May 2023, United States Department of Energy granted the company additional funding. Magnetic mirrors play an important role in other types of magnetic fusion energy devices such as tokamaks, where the toroidal magnetic field is stronger on the inboard side than on the outboard side. The resulting effects are known as neoclassical. Magnetic mirrors also occur in nature. Electrons and ions in the magnetosphere, for example, will bounce back and forth between the stronger fields at the poles, leading to the Van Allen radiation belts.
Математикалық шығару
Айна әсерін математикалық тұрғыда көрсетуге болады. Магниттік моменттің адиабатикалық инварианттылығын, яғни бөлшектің магниттік моменті мен жалпы энергиясы өзгермейтінін қабылдайық. Адиабатикалық инварианттық, бөлшек магнит өрісі жоқ нөлдік нүктеде немесе аймақта болғанда жоғалады. Магниттік моментті былай көрсетуге болады:
The mirror effect can be shown mathematically. Assume adiabatic invariance of the magnetic moment, i. e. that the particle's magnetic moment and total energy do not change. Adiabatic invariance is lost when a particle occupies a null point or zone of no magnetic field. The magnetic moment can be expressed as:
Бөлшек тығыз магнит өрісіне қозғалған кезде μ тұрақты болып қала береді деп есептеледі. Математикалық тұрғыдан алғанда, мұның орындалуы үшін магнит өрісіне перпендикуляр жылдамдық та өсуі керек. Осы орайда бөлшектің жалпы энергиясын былай білдіруге болады:
It is assumed that μ will remain constant while the particle moves into the denser magnetic field. Mathematically, for this to happen the velocity perpendicular to the magnetic field must also rise. Meanwhile the total energy of the particle can be expressed as:
Электр өрісі жоқ аймақтарда, егер жалпы энергия тұрақты болса, онда магнит өрісіне параллель жылдамдық төмендеуі тиіс. Егер ол теріс мәнге ие болса, онда бөлшекті тығыз өрістерден итермелейтін қозғалыс пайда болады.
In regions with no electric field, if the total energy remains constant then the velocity parallel to the magnetic field must drop. If it can go negative then there is a motion repelling the particle from the dense fields.
Адиабатикалық инварианттылық
Магниттік айналардың қасиеттерін магниттік өрістің күші өзгерген кезде магниттік ағынның адиабатикалық инварианттылығы арқылы шығаруға болады. Өріс күшейген сайын жылдамдық B-нің квадрат түбіріне пропорционалды өседі, ал кинетикалық энергия B-ге пропорционалды. Мұны бөлшекті ұстап тұратын тиімді потенциал деп қарастыруға болады.
The properties of magnetic mirrors can be derived using the adiabatic invariance of magnetic flux under changes in magnetic field strength. As the field gets stronger, the velocity increases proportionally to the square root of B, and the kinetic energy is proportional to B. This can be thought of as an effective potential binding the particle.
Магниттік бөтелкелер
Магниттік бөтелке – екі магниттік айнаның бір-біріне жақын орналасуы. Мысалы, екі параллель катушка, бір-бірінен шамалы қашықтықта орналасқан және бір бағытта ток өткізетін болса, олардың арасында магниттік бөтелке пайда болады. Магниттік өрістің ортасын қоршап тұрған көптеген үлкен ток сақиналарынан тұратын толық айна машинасынан өзгеше, бөтелкеде көбінесе тек екі ток сақинасы болады. Бөтелкенің екі шетіне жақын бөлшектер аймақтың ортасына қарай магниттік күшті сезінеді; тиісті жылдамдықпен қозғалған бөлшектер аймақтың бір шетінен екінші шетіне және кері қайта-қайта спиральмен жүреді. Магниттік бөтелкелер зарядталған бөлшектерді уақытша тоқтатуға қолданылады. Электронды иондардан ұстап тұру оңай, себебі электрон өте жеңіл. Бұл техника плазманың жоғары энергиясын термоядролық эксперименттерде шектеу үшін қолданылады. Осыған ұқсас, Жердің біртекті емес магниттік өрісі, Күннен келетін зарядталған бөлшектерді Жердің айналасындағы донат тәрізді Ван Аллен сәулелендіру белдеулерінде ұстап тұрады, олар 1958 жылы Explorer 1 спутнигіндегі құралдардан алынған деректер арқылы ашылды.
A magnetic bottle is two magnetic mirrors placed close together. For example, two parallel coils separated by a small distance, carrying the same current in the same direction will produce a magnetic bottle between them. Unlike the full mirror machine which typically had many large rings of current surrounding the middle of the magnetic field, the bottle typically has just two rings of current. Particles near either end of the bottle experience a magnetic force towards the center of the region; particles with appropriate speeds spiral repeatedly from one end of the region to the other and back. Magnetic bottles can be used to temporarily trap charged particles. It is easier to trap electrons than ions, because electrons are so much lighter. This technique is used to confine the high energy of plasma in fusion experiments. In a similar way, the Earth's non uniform magnetic field traps charged particles coming from the Sun in doughnut shaped regions around the Earth called the Van Allen radiation belts, which were discovered in 1958 using data obtained by instruments aboard the Explorer 1 satellite.
Биконикалық шыбықтар
Егер магниттік бөтелкедегі полюстердің біреуі кері қайрылса, ол биконикалық тұғырға айналады, ол да зарядталған бөлшектерді ұстап тұра алады. Биконикалық тұғырларды алғаш рет Харольд Град Курант институтында зерттеді, және зерттеулер биконикалық тұғырдың ішінде әртүрлі бөлшектердің болуын көрсетеді. Ең көп қаржыландырылған тұғыр тәсілі – 2007 жылдан бастап Lockheed Martin компаниясы қолдаған компактты термоядролық реактор.
If one of the poles in the magnetic bottle is reversed, it becomes a biconic cusp, which can also hold charged particles. Biconic cusps were first studied by Harold Grad at the Courant Institute, studies reveal the presence of different types of particles inside a biconic cusp. The most financed cusp approach is the Compact Fusion Reactor which was supported by Lockheed Martin starting in 2007.