Кіріспе

1980 жылдың қараша айында мына оқиғалар орын алды:

1980 жылдың 1 қарашасы (сенбі)

CSX корпорациясы, қазір шамамен 33796 км (21000 миль) жолды басқарады, АҚШ-тың екі темір жолы – Chessie System және Seaboard Line бірігуі нәтижесінде құрылды. Біріктірілген компания Чесапик және Огайо темір жолы (C&O), Балтимор және Огайо темір жолы (B&O), Теңіз жағалауы темір жолы (SCL) және Луисвилл мен Нэшвилл темір жолының (L&N) жолдарын пайдаланды. Ирландияда алғаш рет контрацепция құралдарын заңды түрде сатуға рұқсат берілді, себебі Отбасылық жоспарлау заңы күшіне енді. Сату міндетті емес еді, ал елдің фармацевттерінің жартысын құрайтын Ирландияның католик фармацевттер гильдиясы дәріханаларды тууды реттеу құралдарын сатудан бас тартуға шақырды. Сонымен қатар, заң Ирландиядағы жеке меншік отбасылық жоспарлау клиникаларының сегізін үкіметке тіркелуге немесе жабылуға міндеттеді. Бұл клиникалар бірнеше жыл бойы контрацепция құралдарын тарату және ерікті түрде ақшалай көмектер қабылдау арқылы сатуға тыйым салатын заңды айналып өтті. Эдвард Сеага Ямайканың жаңа премьер-министрі қызметіне кірісті. Кариб теңізіндегі алты елдің басшылары мен Монтсерраттың британдық теңізден тыс аумағы Шығыс Кариб мемлекеттері ұйымын (OECS) құру туралы келісімге Плимут қаласында (Монтсеррат) қол қойды, нәтижесінде 1981 жылдың 18 маусымында Басетерре шартына қол қойылды. Ұйымның негізгі құрылтайшылары Антигуа және Барбуда, Доминика, Гренада, Сент-Китс және Невис, Сент-Люсия және Сент-Винсент және Гренадиндер болды. Батыс Африканың Гамбия мемлекетінің өтініші бойынша, көршілес Сенегал Ливияның басып кіру қаупін болдырмау үшін 150 әскерін әуемен жеткізді.

1980 жылдың 2 қарашасы (жексенбі)

Иран парламенті, Меджлис, 52 АҚШ елшілігінің тұтқындалғандарын босату үшін дауыс берді, егер және тек қана төрт талап орындалса: (1) АҚШ Иран Ислам Республикасының ішкі істеріне араласпауға міндеттеме беруі; (2) 1979 жылдың 14 қарашасында тоңдырылған ирандық активтерді босату; (3) Иранға қарсы экономикалық санкцияларды жою; және (4) Иранның қайтыс болған шаһына тиесілі барлық АҚШ мүліктерін Иранға қайтару. Үндістан армиясы Ассам штатына әскер жіберді, себебі наразылық білдірушілер 10,5 ай бойы штаттың мұнайын елдің басқа бөліктеріне тасымалдайтын құбырды тоқтатқан болатын. Армияның араласуына себеп болған соңғы оқиға – студенттердің Диспурдағы ғимаратта 43 штат заң шығарушысын кепілге алуы. Жыл басында басталған наразылықтар, негізінен Бангладештен қашқандарды қоса, Ассамнан барлық шетелдіктерді қуу туралы талаптарға бағышталған, осы уақытқа дейін кем дегенде 1600 адам қаза тапқан немесе жоғалып кеткен. Либералдық партия коалициясы Өкілдер палатасы сайлауында 13 орыннан айырылғаннан кейін, Австралияның премьер-министрі Малкольм Фрейзер өзінің бес кабинетінің министрін, оның ішінде Бизнес және тұтынушылар істері министрі Эрик Робинсонды қызметтен босатті. 79 жастағы Уилли Саттон қайтыс болды, ол американдық банк тонаушысы еді. Саттон 44 жыл түрмеде отырғаннан кейін 1969 жылдың соңында мерзімінен бұрын босатылды. Ол 1946 жылы жасырынғанға дейін банктерден екі миллион доллардан астам ақша ұрлағанын және 1952 жылға дейін ұстаудан қашып құтылғанын айтқан. Банктерді неге тонағаны туралы сұраққа Саттон әйгілі түрде: "Себебі, ақша сонда" деп жауап берген.

1980 жылдың 3 қарашасы (дүшәмбе)

1979 жылғы 4 қарашада Тегерандағы АҚШ елшілігіндегі 49 америкалық тұтқынды студенттер ұстап алған болатын. Бірақ, тұтқындарды студенттердің өзі ұстауды жалғастырды. Осыған жауап ретінде АҚШ Мемлекеттік департаменті Эквадордан тунец балығын импорттауға эмбарго салды, себебі Оңтүстік Америка елі оның жағалауынан 19 километрден (12 миль) артық қашықтықта балық аулаған американдық қайықтарды тәркілеген еді. Эквадор әр қайықтан 100 000 АҚШ доллары лицензиялық төлем ретінде алуды талап етіп, өзінің аумақтық сулары Тынық мұхитына 322 километрге (200 миль) дейін созылады деп мәлімдеді.

1980 жылдың 6 қарашасы (сенбі)

Адамға хирургиялық жолмен имплантацияланған инсулин сорғысының алғашқы қосылуы Миннесота университетінде болды, онда 54 жастағы 2-ші типті диабеті бар пациент "Infusaid Model 400 Constant Rate" жүйесімен инсулин беруге дайын деп танылды. Бұрын, 1963 жылы сыртқы веналық инсулин сорғылары амбулаториялық емдеу үшін қолданылғанмен, бұл құрылғы (мұз хоккейінің шайбасы сияқты сипатталған) адам денесіне салынатын алғашқы жеткілікті кішкентай құрылғы болды. Операция 5 қыркүйекте жасалды. Сэр Дэвид Бити премьер-министр Роберт Малдунның ұсынысы бойынша королева Елизавета II тағайындағаннан кейін Жаңа Зеландияның жаңа генерал-губернаторы қызметін атқара бастады. Бити 25 қазанда отставкаға кеткен сэр Кит Холиоактың орнын басып, 1985 жылдың 10 қарашасына дейін Жаңа Зеландияның мемлекет басшысы болды. Иранның бұрынғы сыртқы істер министрі Садиқ Готбзаде "Екінші арнада" өткен пікірталас кезінде мемлекеттік телеарнаның "Бірінші арнасын" және оның ислами фундаменталистер басшыларын сынағаннан кейін Тегеранда тұтқындалды. Ол бірнеше күннен кейін аятолла Хомейнинің араласуымен босатылды.

1980 жылдың 8 қарашасы (сенбі)

Ислам күнтізбесі бойынша, 1401 жылғы 1 Мухаррамда 15-ші Хижра ғасыры басталды. Жергілікті уақыт бойынша таңғы сағат 2:28-де (1028 UTC), Калифорния жағалауында 7,3 балдық жер сілкінісі болды, оның тереңдігі шамалы болды. Бұл жер сілкінісінен екі миллион доллардан астам шығын келді және алты адам жарақаттанды, бірақ ешқайсысы қаза болған жоқ. Осы оқиға Калифорния штатының Эврика қаласының жанындағы Гумбольдт шығанағындағы атом электр станциясын қайта іске қосу жоспарларын тоқтатуға әкеп соқты.

1980 жылдың 10 қарашасы (дүшәмбе)

Ұлыбританияның Лейбористік партиясы парламент мүшелері Оппозиция жетекшісі Джеймс Каллаганның орнына жаңа жетекшіні сайлады. Каллаганның орынбасары Майкл Фут, бұрынғы Қаржы министрі Денис Хилиді 139 дауысқа 129 дауыспен шамалы айырмамен жеңіп шықты.

1980 жылдың 11 қарашасы (сексенбі)

Атлит қозысы Израильдегі Атлит жағалауының суларындағы су астында жүзуші адам тарапынан табылған. Бұл маңызды археологиялық жаңалық болды, себебі ол тарихшыларға ежелгі галера соғыс кемелері галераны алға-артқа қозғалта отырып, зақым келтіруге арналған соққылы қозымен жабдықталғанын растауға мүмкіндік берген алғашқы дәлел болды. Соғыс кемесінде қолданылған ағаштардың жасы радиокөміртектік талдау арқылы кем дегенде б.з.б. 270 жылға дейін екені анықталды. Қола қозы ұзын, биік және салмағы ... болды. "Мэри Тайлер Мур Шоу" бағдарламасының қосалқы актер құрамында бұрын танымал болған комедия актері Тед Найт, ABC телеарнасында "Too Close for Comfort" бағдарламасының тұсаукесерімен жеке комедиялық бағдарламасының жұлдызына айналды. ABC телеарнасында үш маусымнан кейін, шоу 1986 жылы Найттың қатерлі ісіктен қайтыс болғанға дейін синдикатталған телесериал ретінде тағы үш маусым көрсетілді.

1980 жылдың 12 қарашасы (сәрсенбі)

АҚШ-тың "Вояджер-1" ғарыш зонды 2346 UTC-де Сатурн планетасына ең жақын нүктеге жетті, планетаның бұлт қабаттарының үстінен ұшып өтіп, Жердегі ғалымдарға Сатурннің жоғары сапалы алғашқы суреттерін жіберді. 1979 жылдың 5 наурызында "Вояджер" Юпитер планетасынан сәуірлеп өтті. Зонд деректерді жіберіп жатқанда, Сатурнның сақиналары планетаны айнала қоршаған кем дегенде "95 жеке сақинадан" тұратыны анықталды, сондай-ақ 15-ші серігі табылды. Зонд Жерден шамамен 1 528 873 000 км қашықтықта болғандықтан, деректер Жерге 85 минутта жетті. Оңтүстік Корея президенті Чун Ду Хван 811 саясаткердің тізімін жариялады, оларға келесі 7,5 жыл бойы мемлекеттік қызмет атқаруға тыйым салынды, 1988 жылдың 1 маусымына дейін қызмет ете алмайды. Туған: Райан Гослинг, канадалық теле және кино актері, 2017 жылғы "Алтын глобус" жүлдесінің иегері (ең үздік киноактер); Онтарио штатының Лондон қаласында. Қайтыс болды: 42 жастағы Андрей Амальрик, советтік ресейлік жазушы және диссидент, Испаниядағы эмиграцияда автокөлік апатында қаза тапты. Амальрик Гвадалахара қаласына қарай бара жатқанда, жолдың сырғалған бөлігінде көлігін басқаруды жоғалтып, қарсы бағыттан келе жатқан жүк көлігінің жолына шығып кетті. Оның әйелі мен тағы екі жолаушысы жеңіл жарақат алды.

1980 жылдың 14 қарашасы (жұма)

Ядролық сорғылы лазердің алғашқы сәтті сынақтары Калифорниядағы Лоуренс Ливермор Ұлттық зертханасының ғалымдары тарапынан жүргізілді. Гвинея-Бисаудың 1973 жылы тәуелсіздік алғаннан бергі бірінші президенті Луис Кабрал оның премьер-министрі, майор Жоао Бернардо Виейрамен құлатылды. Ол кезде Кабрал отбасымен Бубаке аралында демалыста болған. Осыдан төрт күн бұрын ғана елдің парламенті президентке қосымша өкілеттіктер беретін жаңа конституцияны бекіткен болатын. Джефф Чандлер Майамиде Әлемдік бокс қауымдастығының жеңіл салмақ бойынша чемпионы атанды, 14-ші раундта Джулиан Солисті нокаутқа жіберді.

1980 жылдың 15 қарашасы (сенбі)

Рим папасы Иоанн Павел II Кёльн қаласына келді, соның арқасында ол шамамен 200 жылдың ішінде Германияға сапар шеккен алғашқы Рим католик папасы болды. Жақын жердегі Буцвейлерхоф әуежайында шамамен 300 мың адамның алдында мисса өткізіп, Папа өзінің "барлық неміс ұлтын" – Батыс Германияны да, Шығыс Германияны да құрметтеу үшін келгенін айтты. Германияға соңғы рет 1782 жылы Бавария арқылы сапар шеккен Папа Пий VI келген еді. Қытай Халық Республикасының прокурорлары "Төрттік топқа" қарсы қозғалыс ісін ашты, Мао Цзэдунның әйелі Цзян Цинге, үш серігіне және тағы алты көрнекті радикалға 1960 жылдардың соңындағы Мәдени революция кезінде 34 380 адамның өліміне себеп болды және жүздеген мыңдаған адамдарды қуғындады деген айып тағылды. NBC телеарнасының түнгі скетч-комедиялық шоуы Saturday Night Live алтыншы маусымын жаңа продюсермен, толығымен жаңа (және көбінесе беймәлім) актерлік құраммен және жаңа сценаристтер тобымен бастады, ал Лорн Майклс бір жылға продюсерліктен бас тартты. Алтыншы маусым сәтсіз аяқталды, 1981 жылы маусым соңында Эдди Мерфи мен Джо Пископодан басқа барлық актерлер жұмыстан босатылды. Колледж футболында Нотр-Дам Айриш командасы Алабаманы 7:0 есебімен жеңгеннен кейін 1981 жылғы Sugar Bowl постсезондық ойынына шақыруды қабылдады, ал рейтингте бірінші орында тұрған Джорджия Булдогс SEC чемпионатын және Оберн университетінің жолбарыстарын 31:21 есебімен жеңіп, Sugar Bowl-ға автоматты жолдама алды. Нотр-Дамның келесі рейтингте екінші орынға көтеріледі деген болжам расталды, осылайша АҚШ-тағы бірінші және екінші командалар арасындағы сирек постсезондық ойынға жол ашылды. Алайда, үш аптадан кейін Нотр-Дам USC-ге ұтылып, Sugar Bowl бірінші және жетінші командалардың кездесуіне айналды.

1980 жылдың 17 қарашасы (дүшәмбе)

Қытай Халық Республикасының Хэбэй провинциясындағы Хандан қаласының полиция қызметкері Ван Сивен, оны жақында жұмыстан шығарған қоғамдық қауіпсіздік бригадасының қару-жарақ қоймасына енді. 28 қол гранатасын, 2700 оқ-дәрі, сегіз мылтық және бір машиналық мылтық алып, Ван кездейсоқ адамдарға атуды бастады. Ол ұсталғанға дейін алты сағат ішінде жеті адамды өлтіріп, он екі адамды жарақаттады. Ван 1981 жылдың 10 маусымында атылып өлім жазасына кесілді. Канадалық серийлі кісі өлтіруші Клиффорд Олсон өзінің алғашқы құрбаны, Британдық Колумбияның Суррей қаласында тұратын 12 жасар Кристин Веллерді өлтірді. Сегіз айдан астам уақыт бойы ол 1981 жылдың 12 тамызында ұсталғанға дейін он бір жасөспірім мен баланы өлтірді. АҚШ пен Палау арасында келісімге қол жеткізілді, бұл аралдар АҚШ-тың Тынық мұхитының сенімдік аймағының құрамында болған. 75 беттік құжатта белгіленген шарттарға сәйкес, Палау Республикасы 1 қаңтарда өз ішкі және сыртқы істерін басқару құқығымен тәуелсіздік алды, ал АҚШ Палаудың қорғанысы мен қауіпсіздігін қамтамасыз етуге міндеттенді. Қайтыс болды: 41 жастағы Хорхе Салазар Аргуэлло, Никарагуаның кофе кәсіпкері және елдің Сандинист үкіметінің қарсыласы, ұлттық қауіпсіздік күштері оны үкімет қарсыластарымен кездесуге шақырды деп ойлағаннан кейін өлтірілді.

1980 жылдың 23 қарашасы (жексенбі)

Италияның оңтүстігінде болған 6,9 балдық жер сілкінісі 2483 адамның қаза болуына және 8934 адамның жаралануына себеп болды. Эболидегі эпицентрімен болған негізгі сілкініс жергілікті уақыт бойынша кешкі сағат 7:34-те (18:34 UTC) тіркелді. Қаза тапқандардың арасында Бальванодағы Рим-католик шіркеуінде миссаға қатысқан 100-ден астам адам болды, олар сыртқа шығуға тырысқанда алдыңғы қабырғасы құлап, көміліп қалды. АҚШ ерлер футбол құрамасы Мексиканы 1934 жылдан бері алғаш рет, жалпы есебінде екінші рет жеңді. Флорида штатының Форт-Лодердейл қаласында, жаңбыр жауғанда, бар болғаны 2126 көрерменнің алдында өткен Әлем чемпионатына іріктеу ойынында америкалықтар 2:1 есебімен жеңіске жетті. Екі голды да Солтүстік Америка футбол лигасының жақында таратылған «Калифорния Сурф» командасының шабуылшысы Стив Мойерс соқты. АҚШ құрамасы АҚШ, Канада және Мексика арасындағы үш командадан тұратын дөңгелек турнирде іріктеуге өте алмады.

1980 жылдың 25 қарашасы (сексенбі)

Нью-Орлеанда әлемнің орта салмақтағы бокс чемпионы Роберто Дюран мен бұрынғы WBC чемпионы Шугар Рэй Леонард арасындағы көптен күткен реванш өтті. Кездесу сегізінші раундтың соңғы секундтарында күрт аяқталды, Дюран жекпе-жектен бас тартып, төреші Октавио Мейранға "No más" (испан тілінде "болды" деген мағынада) деді, ал Леонард WBC титулын қайтарып алды. Сол кеште өткен басқа да жекпе-жектерде Шугар Де Леон Марвин Камельді жеңіп, WBC крузер салмағы бойынша бокс титулын жеңіп алды. Сангуле Ламизана 15 жылға жуық Жоғарғы Вольтаның (қазіргі Буркина-Фасо) президенті болғаннан кейін төңкеріс салдарынан құлатылды. Бұрынғы Сыртқы істер министрі, полковник Сае Зербо өзін президент және премьер-министр етіп тағайындады, бірақ екі жылдан кейін тағы бір төңкеріспен құлатылды. Түркияның Даначиобаси ауылында Анкарадан солтүстік-шығысқа қарай 89 шақырым жерде болған жарылыстан 105 әйел мен қыз қаза тапты. Той түн ортасынан кейін ауылдағы электр қуаты үзіліп, үй иелері жарық беру үшін сұйытылған газ баллонын пайдаланды, бірақ баллонның ақаулы екенін білмеді. Алғашқы жарылыс қорқыныш тудырғаннан кейін, екінші күшті жарылыс қашып үлкермеген адамдардың көбісін қаза тапты. Пекиндегі "Төрттік" ісі бойынша сотталып жатқан 10 күдіктінің ішінде үш бұрынғы генерал 1971 жылы бұрынғы қорғаныс министрі Линь Бяодың Қытай Коммунистік партиясының төрағасы Мао Цзэдунды өлтіру жоспарына қатысқанын мойындады. Армия штабының бұрынғы бастығы Хуан Юншен және Қытай Әскери-теңіз күштерінің бұрынғы саяси комиссары Ли Цзуопен Линь мырзаға құпия ақпарат бергендерін, осы ақпараттың жоспарды іске асыруға әкелгенін айтты. Тағы бір генерал, Нанкиннің бұрынғы саяси комиссары Цзян Тэньцзяо, ол Линьнің ұлы Линь Лигуомен құпия кездесу өткізгенін, оның жоспарды ұйымдастырғанын мәлімдеді.

1980 жылдың 27 қарашасы (сәрсенбі)

Невада штатының Рино қаласында әйел адам Вирджиния көшесіндегі жаяу жүргіншілерге қасақана шауып, алты адамды қаза қылды және 25 адамды жарақаттады. Алғыс айту күні сағат 15:00-де Форд көлігін жаяу жүргіншілер жолымен, Club Cal Neva, Harrah's және Harold's казиноларының алдында тұрған көпшілікке қарай айдады. Бес адам оқиға орнында, ал алтыншы адам Приссила Джойс Фордты кісі өлтіру және кісі өлтіруге талпыну баптары бойынша соттағаннан кейін қысқа уақыттан соң қайтыс болды. Форд полицияға, ол ойыншыларға шабуыл жасау үшін жаяу жүргіншілер жолына әдейілеп кіргенін айтты. 1982 жылдың 19 наурызында, бес айдан астам жалғасқан сот процесінен кейін, қазылар алқасы Фордтың ақыл-есі дұрыс емес деген қорғанысын қабылдамады және оны алты кісі өлтіргені үшін кінәлі деп тапты. Кейін қазылар алқасы оған өлім жазасын ұсынды. Ол 2005 жылы түрмеде қайтыс болды. "Союз Т-3" Кеңес Одағы ұшырған және 1971 жылғы "Союз-11" апатынан кейін үш мүшелі экипажбен бірінші "Союз" ғарыш кемесі болды. Леонид Кизим, Олег Макаров және Геннадий Стрекалов экипажы "Салют-6" ғарыш стансасына қосылып, жөндеу жұмыстарын жүргізіп, 11 желтоқсанда Жерге оралды. Тегеранда АҚШ елшілігінде ұсталған 49 американдық тұтқын елшілік аумағынан шығарылып, Иран үкіметіне тапсырылды. Қалған үш тұтқын бір жылдан астам уақыт бойы Иран Сыртқы істер министрлігінде ұсталған. Актер Том Хэнкстің алғашқы маңызды рөлі болған "Босом бауырлар" комедиялық сериалы АҚШ-та ABC телеарнасында көрсетілді. Хэнкс пен оның әріптесі Питер Сколари. Сериалдың мазмұны, Нью-Йорктегі жарнама агенттігіндегі екі ер адамның "өздерін әйел ретінде көрсетіп, қолжетімді жалғыз пәтерде тұру үшін" жасаған әрекеттері Хэнкс пен Сколаридің әйелдерге арналған қонақүйге барғанда "еркек киімдерін киюін" талап етті.

1980 жылдың 30 қарашасы (жексенбі)

Оңтүстік Америкадағы Уругвай елінің сайлаушылары президенттің шешім қабылдауда COSENA (Consejo de Seguridad Nacional немесе Ұлттық қауіпсіздік кеңесі) әскери офицерлерінің мақұлдауын алуын және сайланған заң шығарушы органның орнына 28 офицерден тұратын Ұлт Кеңесінің құрылуын қарастыратын конституция жобасын басым көпшілікпен қабылдамады. Ұсынылған хартаны сайлаушылардың 43% асты бөлігі мақұлдады, дауыстардың 57,2% (1,689,424-тен 945,176) қарсы болды. 1985 жылдың 1 наурызында әскери үкіметтің орнына азаматтық үкімет құрылды. Жапон зерттеушілер тобы "жапон теңізшілері Оңтүстік Американың ежелгі мәдениетіне үлес қосуы мүмкін" дегенді дәлелдеу үшін желкенді қайықпен саяхат жасады, нәтижесінде "Ясей Го" (жапон тілінде "Жабайы Оқиға") катамараны Чилидің Арика портына жетті. Мамыр айында ежелгі Жапониядағы балық аулау кемелеріне ұқсас сипаттамаларға сәйкес салынған "Ясей Го" кемесі Шимодадан шығып, Тынық мұхитының ағымдарын бойымен Солтүстік Америкаға, содан кейін Оңтүстік Америкаға қарай бағытталды. Экспедиция капитаны Кандзуноху Фудзимото: "Жапон балықшылары 5000 жыл бұрын Христиандық дәуірге дейін қолданған кемелермен мұндай саяхат жасау мүмкін екенін дәлелдедік", - деді. Оңтүстік Каролина штатының Джордж Роджерс 1980 жылғы Хейсман Трофи иегері атанды. Ол сол маусымда 1781 ярдқа жүгіріп, әр тасымалда 6 ярдтан орташа көрсеткіш жасады.