Кіріспе
Американдық бизнесмен (1927–1992)
Стивен Джей Росс (туған Стивен Джей Рехниц; 5 сәуір 1927 – 20 желтоқсан 1992) – американдық бизнесмен және Time Warner (қазір Warner Bros. Discovery), Warner Communications және Kinney National Services, Inc. компанияларының бас директоры болған. Ол сонымен қатар АҚШ-та футболды танымал етуге үлес қосқанымен де белгілі.
Ерте өмір және білім
Росс Стивен Джей Рехниц 1927 жылғы 5 сәуірде Нью-Йорк қаласының Бруклин ауданында еврей иммигранттарының ұлы болып дүниеге келді. Ұлы депрессия кезінде барлық ақшасын жоғалтқан әкесі, жұмыс табуда аз қиындықтарға тап болады деген үмітпен отбасының тегін Росс деп өзгертті. Бұл Росске «Абби» автокөлік жалға беру компаниясын құру үшін банк несиесі алуға мүмкіндік берді. Росс компания президенті болды және фирманы Нью-Йорк қаласының орталық бөлігінен 10 Рокфеллер Плазасына көшірді. 1966 жылы Кини ойын-сауық бизнесіне қадам басып, Тед Эшли құрған «Эшли Фэймус» талант агенттігін сатып алды, ал 1969 жылы Кини ахуалдан құлаған «Warner Bros. Seven Arts» киностудиясы мен теледидар және жазбалар бизнесі үшін 400 миллион доллар төледі. Үш жылдан кейін, ойын-сауық емес активтерін бөліп шығарғаннан кейін, «Кини Ұлттық қызметтер» өзін «Warner Communications» деп атады. Спилберг 1993 жылғы «Шиндлер тізімі» фильмін Росске арнады. 1976 жылы «Warner Communications» «Atari, Inc.» компаниясын сатып алып, «Atari 2600» ойын консольдары арқылы үлкен жетістікке жетті. Бірақ 1983 жылы «Atari» сол жылы болған видео ойындар дағдарысынан кейін құлдырап, «Warner Communications» жаулап алуға бейім қалды. Руперт Мердок «Warner» компаниясын сатып алуға тырысты, бірақ Росс «Warner» акцияларының 20 пайызын Герберт Дж. Сигел басқарған «Chris Craft Industries» компаниясына сату арқылы оның жолын кесті. 1989 жылы «Warner Communications» 14 миллиард долларлық келісім бойынша «Time Inc.» компаниясымен біріктіріліп, сол кездегі ең ірі медиа және ойын-сауық компаниясын құрды. Бұл бірігу өте сәтті болды: «Warner» бизнесінің 40 пайызы халықаралық, ал «Time» бизнесінің 91 пайызы отандық нарықта болды; «Warner» компаниясында журналдар болмаған, ал «Time» компаниясында 23 атау болды; «Warner» әлемдегі ең ірі жазбалар бизнесіне ие болған, ал «Time» музыкамен айналыспаған; екеуі де капиталға көп шығын кеткен кабельдік телеарналар бизнесінде үлкен рөл атқарды, онда масштаб экономикасы маңызды болды. 1989 жылға қарай «Time Warner» компаниясы «Time», «People» және «Sports Illustrated» журналдарына (американдық баспа нарығындағы ең ірі үш жарнамалық тартымдылық); Голливудтағы «Warner Bros.» студиясы; «Warner», «Atlantic», «Elektra» және «Asylum» жазбалар компаниялары; «Warner Books»; «DC Comics»; «Home Box Office» және елдегі ең ірі кабельдік теледидар жүйелерінің бір бөлігіне ие болды.
Көрнекілік
Росс көптеген бәсекелестерінен бұрын кабельдік теледидар, жазбалар, бейнелер және басқа да жаңалықтардың бүкіл әлемдік әлеуетіне үлкен инвестиция жасады. Оның кейбір идеялары сәтті болды, ал кейбіреулері сәтсіз аяқталды, бірақ ол идеяларымен медиа және ойын-сауық саласының дамуына ықпал етті. "Егер сіз тәуекелге бара алмасаңыз, бизнестен шығып қалу керек", - деді ол бірде. Росс 1960 жылдардың соңында Atlantic Records компаниясының басшыларының бірі Несухи Эртегун арқылы спортпен танысты, ал бұл рекордтық компанияны Несухидің ағасы және футболға құмар Ахмет Эртегун бірлесіп құрған еді. Екі бауыр 1970 жылдардың басында Росс үшін жұмыс істеді, ал 1967 жылы Atlantic Records компаниясын Warner Bros. Seven Arts сатып алғаннан кейін, екі жыл өткен соң Росске қарасты Kinney National Company оны сатып алды. Несухи Эртегунға компаниядан кетуге мүмкіндік туғанда, Росс оны сақтап қалу үшін барлық мүмкіндіктерін пайдаланды. Эртегун футбол клубы құруды қалағанын айтты, ал спортқа жанкүйер Росс оған келісті. 1970 жылы Мексикада өткен ФИФА әлем чемпионатынан кейін Эртегундер футбол әлемінде байланыстарды нығайту үшін әсем кештер ұйымдастырды, олардың біріне Пеле де қатысты. Соңынан Росс және оның көп жылдық серіктесі Джей Эммет тағы сегіз жоғары лауазымды басшыға жүгініп, оларды жаңа футбол франшизасын құру үшін әрқайсысы 35 000 доллардан салым қосуға көндірді.
Нью-Йорк Космосының құрылуы
Нью-Йорк Космос деп аталатын франшиза 1971 жылдың басында құрылды, оның алғашқы бас менеджері – ағылшын Клив Тойе, ал 37 жастағы Гордон Брэдли бірден ойыншы-жаттықтырушы болып тағайындалды. Космос командасы дебюттік маусымын көрермендерге толы емес стадиондарда, тікелей бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланбастан өткізді. Бұл жартылай кәсіби ұйым болғанымен, Росс команданың сәтті өнер көрсетуіне қатты қызығушылық танытты. Ақша жоғалтудан сескенген он бастапқы инвестор франшизадағы үлестерін жаңадан құрылған Warner Communications компаниясына (Росс бас директор және төрағасы болған компания) 1 долларға сатты. Шын мәнінде, осы сату арқылы Росс өзі басқарып отырған алып медиа империясына осы қарапайым франшизаны қосты.
Пеле Америкаға әкелінді
Алғашқы бірнеше маусымда көзге түспегеннен кейін, Росс үлкен атаққа ие болу үшін маңызды ойыншыға қол қоюдың дұрыс жол екеніне шешім келдірді, соның арқасында лиганың ұзақ мерзімді арманы – телеарнада көрсету келісіміне қол жеткізуге болады. Пеледі Америкаға әкелу туралы идея бұрыннан бар еді, NASL комиссары Фил Вуснам мен болашақ Cosmos бас директоры Клив Тойе 1970 жылдан бері осы мәселені талқылап, тіпті 1971 жылдың көктемінде, Cosmos құрылғаннан кейін бір ай өткен соң, ойыншыға ұсыныс жасаған. Дегенмен, 1975 жылы Росс үлкен қаржы жұмсауға дайын болғанда, армандаған трансферді жүзеге асыру үшін барлық жағдайлар қалыптасты. Ол Эмметт, Тойе, Cosmos вице-президенті Рафаэль де ла Сьерра және Несухи Эртегунды Бразилияға жіберді, онда олар 34 жастағы Пелемен теңіз жағалауындағы курортта кездесіп, онымен жағажайда футбол ойнады. Осы уақытқа дейін «Реал» және «Ювентус» та Пеленің айналасын аңдып, оны Еуропаға алғаш рет әкелуге тырысқандықтан, Cosmos делегациясы футболды жаңа елде дамыту мүмкіндігін басты тартымдылық ретінде пайдаланды. Күннің соңында бразилиялық футболшы Нью-Йоркке келуге принцип бойынша келісті. Росс Бразилияға жіберген Warner Communications адвокаты Норман Самникпен нақты келіссөздер біршама қиын болды: Росс үш жыл ойнау үшін 2 миллион доллар жұмсауға дайын болса, Пеле екі жылға 5 миллион доллар талап етті. Ақырында, келісімге қол жеткізілді, ол жалпы құны 4,5 миллион долларды құрайтын бес бөлімнен тұратын келісімшарт болды, оның ішінде үш жылға 1 миллион доллар, он жылға маркетингтік құқықтар үшін 1 миллион доллар, он төрт жылға PR келісімшарты үшін 1 миллион доллар және тағы 1 миллион доллар музыкалық келісімшарт үшін қарастырылған. Осылайша Warner Communications компаниясының қаржысы сол кездегі футболдағы ең үлкен жұлдызды зейнеткерлікке кетіп, қайтадан ойнауға көндірді. Пеле Бразилияда ұлттық қазына ретінде ерекше мәртебеге ие болғандықтан, оның карьерасында алғаш рет отанын тастап кетуіне саяси мәселелер де қатысты, әсіресе Бразилия президенті Пеледен «халықтың игілігі үшін» тағы бір жыл Бразилияда ойнауын талап еткен кезде. Росс саяси байланыстарын пайдаланып, Бразилия үкіметінің ұстанымын жұмсартуға тырысты және АҚШ Мемлекеттік хатшысы Генри Киссинджерге қол жеткізді, ол бразилиялық әріптесіне телефон соғып, Пеленің Нью-Йоркқа көшуі АҚШ пен Бразилия арасындағы қарым-қатынасты жақсартуға үлкен қадам болады деп мәлімдеді. Пеленің келуі БАҚ-та сенсация тудырып, АҚШ-тағы футболдың тағдырын бір түнде өзгертті. 1975 жылдың 10 маусымында 21 Club-та келісімшартқа қол қойған сәттен бастап, Росс пен әлемдік БАҚ өкілдерінің алдында, ойыншының әрбір қимылына назар аударылды, бұл спортқа Америкада назар аударуға және сенімділікке мүмкіндік берді. Оның NASL-дегі алғашқы матчы бес күннен кейін Рэндалл аралындағы Даунинг стадионында Даллас Торнадоға қарсы CBS телеарнасында тікелей эфирде көрсетілді. Бұл «Космос» командасының маусымдағы оныншы матчы болды, бразилиялық футболшының бір голы мен бір нәтижелі пасының арқасында команда екі голдан кейін 2:2 есебімен тең түсті. Бұл жарыс Пеле үшін 1974 жылдың қазан айында «Сантос» клубымен өткізген соңғы матчынан кейін 8 айдан кейінгі алғашқы ресми матч болды. Ол өзінің алғашқы маусымында 5 гол соқты, оның ең үлкен қиындығы – өзінен әлдеқайда нашар қабілеттері бар ойыншылардан тұратын командаға қалай бейімделу керектігін анықтау болды. Оның ең үлкен әсері Нью-Йорктегі және Американың қалған бөлігіндегі спортқа тиді, өйткені «Космос» командасының үй матчына келетін көрермендер саны оның жартысында үш есеге көбейді. Олар сондай-ақ жолдағы матчтарда да көп көрермендер алдында ойнады, өйткені бәрі Пелені көргісі келді. Маусым соңында ол тізесін жарақаттағанда, Филадельфиядағы 20,000 жанкүйер оны көше киімінде көру үшін келді. Бұдан басқа, лиганың беделі көтерілді, өйткені басқа NASL командалары да Росс-тың Пелеге салған инвестициясы мен оның «Космос» франшизасына әкелген атағына ынталандырылып, Джордж Бест (30 жасқа толуға жақын), Родни Марш (31 жас), Джефф Херст (34 жас) және Бобби Мур (35 жас) сияқты танымал шетелдік футболшыларды шақыра бастады.
Нью-Йоркке тағы да ірі есімдер келеді
Космос Пеледің тұңғыш маусымында плей-оффқа ілесе алмағандықтан, келесі маусымда Росс өзінің супержұлдызын шетелден келген танымал ойыншылармен күшейтуді шешті, олардың ішіндегі ең белгілісі – 29 жастағы итальяндық шабуылшы Джорджио Чинаглиа (С.С. Лацио). Бұл маусымда ол 19 лигалық ойында 19 гол соғып, көзге түсті, бірақ оның ойын стилі, сондай-ақ өзімшіл және мақтанқор мінезі клуб ішінде де, сыртында да көптеген қарсыластарға себеп болды. Дегенмен, ол Росске жақын дос атанды. Қызығушылықтың артуына байланысты команда «Янки» стадионына көшті. Бразилиялық жартылай қорғаушы мен итальяндық шабуылшы арасындағы қарым-қатынас бірден шиеленісті болды, бірақ олардың нәтижелі ойындарының арқасында команда плей-оффқа өтті, бірақ конференция жартылай финалында Родни Марш бастаған «Тампа Бей Роудиз» командасына 3:1 есебімен жеңілді. Пеле лиганың үздік ойыншысы атанды, ал Чинаглиа – ең көп гол соққан ойыншы. Плей-оффта ерте қалысқандықтан ашуланған Росс команданы бірден Еуропаға гастрольдік турға алып шықты, онда Англия, Франция, Бельгия, Швейцария және Италияда достық ойындар ойнады. Бұл тур өте қымбатқа түссе де, «Warner Communications» компаниясына үлкен жарнама жасады. 1977 жылғы NASL маусымы – Пеле зейнеткерлікке шығар алдындағы соңғы маусымы – Нью-Джерсидегі жаңа салынған «Гиганттар» стадионында басталды, ал «Нью-Йорк Космос» атынан «Нью-Йорк» деген сөзді алып тастап, енді тек «Космос» деп аталды. Жаңа, үлкен стадионда Росс «Космос» ойындарына бару атмосферасын американдық стильде жасауды шешті – жанкүйерлерді қолдау тобы, ойын арасындағы шоу және маскоттар. Алаңда команда халықаралық деңгейде одан да күшейді, құрамында әлемнің түкпір-түкпірінен келген ойыншылар болды. Бірінші бес ойында қатысушылар саны 20 000-нан асып, 3 ойында «Космос» жеңіліске ұшырады, бірақ Росс үшін бұл жеткіліксіз болды. Көрермендер санын арттыру үшін Росс тағы бір деңгей көтеруге шешті. Маусымның ортасында ол чек кітапшасын алып, мамыр айында «Бавариядан» 31 жастағы неміс супержұлдызы Франц Беккенбауэрді сатып алды. Неміс футболшысының дебюті «Тампа» қаласында 4:2 есебімен жеңіліспен аяқталды, ал келесі аптада «Космос» үйінде 31 000 жанкүйердің алдында «Торонтоны» жеңді. Росс қатысушылардың артуына қуанды, бірақ одан да көп нәрсеге ұмтылды және осы мақсатта «Warner Communications» компаниясымен байланысы бар атақты адамдарды «Космос» командасының үйіндегі ойындарына шақырды. Барбра Стрейзанд, Мик Джаггер, Фил Коллинз, Роберт Редфорд, Мұхаммед Али, Куинси Джонс, Энди Уорхол, Генри Киссинджер, Стивен Спилберг сияқты адамдар «Космос» командасының киім ауыстыратын бөлмесінде және «Гиганттар» стадионының жайлы ложаларында жиі көрінетін болды. Бас менеджер Той және бас жаттықтырушы Брэдли де жұмыстан босатылды, ал «Тампа Бейдің» Эдди Фирмани жаңа жаттықтырушы болды. Команданың шабуылшысы Чинаглианың Росске Чинаглианың жақын досы Фирманиді жұмысқа алуға ықпал еткені айтылды, өйткені Чинаглиа мен Росс жеке қарым-қатынас орнатқан. Фирманидің басшылығымен Чинаглиа гүлденді, бірінен кейін бірі гол соқты. Команданың ойыны да жақсара бастады, Пеленің хет-тригінің арқасында «Космос» 62 394 жанкүйердің алдында үйінде «Тампа Бейге» жеңіліс үшін кек қайтарды. Дегенмен, бұл жеті ойынның бесеуінде жеңіліске ұшыраған түсініксіз форманың төмендеуімен ауыстырылды. Росс бірден әрекет етіп, команданы күшейту үшін үлкен қаржы салды, Бразилия құрамасының бұрынғы капитан-қорғаушысы Карлос Альбертомен келісімшарт жасады, ол 33 жасқа толуға жақын еді. Ол 1977 жылғы тұрақты маусымның соңына дейін төрт ойын қалғанда командаға қосылды. Осы кезде команданың және лиганың үлкен қызығушылық тудырғанына байланысты қатысушылар саны күрт өсті. 1977 жылдың жазы франшизаның нағыз өркендеуі болды: 14 тамызда «Гиганттар» стадионы «Форт-Лодердейл Страйкерс» командасына қарсы плей-оффтың бірінші ойынына 77 691 жанкүйермен толы болды. «Космос» тамыз айының соңында Футбол кубогында «Сиэтл Саундерс» командасын жеңіп, чемпион атанды, ал Беккенбауэр лиганың үздік ойыншысы атанды, ал Пеле зейнеткерлікке әсем стильде шықты.
АҚШ-тың 1986 жылғы ФИФА әлем чемпионатын өткізуге қатысты ұсынысы
1982 жылдың қараша айында, бастапқыда 1986 жылғы ФИФА әлем чемпионатының өткізілуіне таңдалған Колумбия экономикалық себептерге байланысты бұл іс-шараны ұйымдастырудан бас тартты. Сонда Росс футбол саласындағы барлық таныстарын пайдаланып, турнирді АҚШ-қа өткізу үшін күшті күш салды, тіпті ФИФА президенті Жоао Хавеланжпен кездесті, бірақ 1983 жылдың мамырында ФИФА Мексиканы жаңа үй иесі ретінде таңдады. АҚШ әлем чемпионатын 1994 жылы қабылдады.
Өлім
Росс 1992 жылғы 20 желтоқсанда простата қатерлі ісігінің салдарынан қайтыс болды, ол ісікке соңғы жылдары шалдыққан.
Мұра
Warner Bros. студиясы тарихи Бербанк студиясының аумағындағы театрына ұзақ жылдар бойы басшылық еткен тұлғаның құрметіне ат қойды. Ал UJA федерациясының Ойын-сауық, Медиа және Коммуникация бөлімі Росс-тың қайырымдылыққа жасаған зор үлесін мойындап, жыл сайынғы Көшбасшылық сыйлығы кешіндегі гуманитарлық сыйлықты оның атымен атады.
Марапаттар мен құрметтер
1988 жылы Росс Америка жетістіктері академиясының «Алтын тақта» сыйлығының иегері атанды.