Кіріспе
Жерорта теңізінің жел бағыты. Tramontane (/t//r//ə/'/m//ɒ//n//t//eɪ//n/ trəMONtayn) – солтүстік желдің дәстүрлі атауы. Атаудың нақты түрі мен бағыты елден елге өзгереді. Бұл сөз ағылшын тіліне итальян тілінен келген tramontana сөзінен, ал ол латын тіліндегі trānsmontānus (trāns + montānus) – "таулардың ар жағында" деген сөзден пайда болған, бұл Италияның солтүстігіндегі Альп тауларын білдіреді. Сөздің желмен байланысы жоқ басқа да мағыналары бар: ол таулардың ар жағынан келген немесе онда тұратын кез келген нәрсеге, тіпті жалпы алғанда, шетелдік, жат немесе тіпті қатыгез деп есептелетін нәрсеге сілтеме жасауы мүмкін.
Tramontane (/t//r//ə/'/m//ɒ//n//t//eɪ//n/ trəMONtayn) is a classical name for a northern wind. The exact form of the name and precise direction varies from country to country. The word came to English from Italian tramontana, which developed from Latin trānsmontānus (trāns + montānus), "beyond/across the mountains", referring to the Alps in the North of Italy. The word has other non wind related senses: it can refer to anything that comes from, or anyone who lives on, the other side of mountains, or even more generally, anything seen as foreign, strange, or even barbarous.
Испания
Испанияда бұл желді каталан тілінде трамунтана, ал испан, галисиан және баск тілдерінде трамонтана деп атайды. Бұл жел Майоркадағы Трамунтана тау тізбесіне де атын берген. Жел Солтүстік Жерорта теңізі жағалауында (Каталония, Майорка, Менорка) жиі соғып, мазасыздық тудыруы мүмкін. Каталон мәдениетінде (әсіресе Эмпорда аймағында) ерекше мінез-құлық танытқан немесе ақылдан безген адамды «трамунтананың ықпалында» (tocat per la tramuntana) деп айтуға дәстүр бар. Суретші Сальвадор Далиді туған жері Эмпордада көбінесе осылай атаған.
Қазақстан
Хорватияның Адриатика жағалауында оны трамонтана (Дальмацияда трамонтана деп айтылады) деп атайды, көптеген жергілікті түрлері бар (термунтана, трмунтана, т(а)рмунтона және т.б.). Левант сияқты, ол ауа райы өзгеруімен байланысты, көбінесе бораға айналатын көшпелі жел саналады. Бора сияқты, ол үлкен толқындар тудыратын күшті жел, бірақ оның күркіреуі аз.
Франция
Франциядағы трамонтана (тʁа. мɔ̃. tan) – солтүстіктен (Жер орталық теңізінде) немесе солтүстік-батыстан (Төменгі Лангедок, Руссильон, Каталония және Балеар аралдарында) соғатын күшті, құрғақ, суық жел. Себептері мен әсерлері жағынан мистральға ұқсас, бірақ өзге дәлізбен өтеді; трамотана Пиреней және Орталық Массивтің арасынан өте келе жылдамдығын арттырады, ал мистраль Альп пен Орталық Массив арасындағы Рона аңғарынан төмен ағады. Трамотананың пайда болуына Атлант мұхиты немесе Солтүстік-Батыс Еуропадағы жоғары қысымдық жүйе мен Жерорта теңізіндегі Львов шығанағындағы төмен қысымдық жүйе арасындағы қысымның айырмашылығы себеп. Жоғары қысымдық ауа оңтүстікке қарай жылдамдығын арттыра ағып, Пиреней мен Орталық Массив арасындағы тар кеңістікте шоғырланады. Француз деректеріне сәйкес, бұл атау 1298 жылы Марко Поло 13 ғасырдың соңында қазіргі түрінде қолданған. Ол латын тіліндегі transmontanus және итальян тіліндегі tramontana сөздерінен алынған, бұл "таулардың ар жағы" дегенді ғана емес, сонымен қатар "Солтүстік жұлдызы" (әдеби тілде "таулардың үстіндегі" жұлдыз) дегенді білдіреді, себебі Альп таулары итальяндықтар үшін солтүстіктің белгісі болған. 1209 жылға дейін жазылған және 15 ғасырда да қолданылған француз тіліндегі "тресмонтайн" сөзі латын тілінен тікелей алынған. Бұл сөз латын тілінен француз тіліне "Солтүстік жұлдызы" және "жолбасшы" мағыналарымен ауысқан. 1636 жылы француз тілінде "perdre la tramontane" деген тіркес "бағдардан жаңылу" дегенді білдірген. Трамотананың үздіксіз үрлеуі адамның психикасына кері әсер етеді деп айтылады. Виктор Гюгоның "Гастибельза" поэмасында басты кейіпкер: "Le vent qui vient à travers la montagne me rendra fou" ("Таудан соққан жел мені ақымаққа айналдырады") дейді.
Грекия
Грецияда трамунтана (Τραμουντάνα) теңіз термині ретінде тек солтүстік желді ғана емес, сонымен қатар солтүстік бағытты және тіпті компастағы солтүстік жаққа сипаттау үшін қолданылады.
Италия
Италияда оны трамонтана tramonˈtaːna деп атайды. Бұл Альп таулары мен Апеннин тауларынан (Альптың оңтүстігінен) Италия жағалауына соғатын солтүстік-шығыстық немесе солтүстік қысқы жел. Ол Италияның батыс жағалауында және Солтүстік Корсикада жиі кездеседі. Бұл Жер орталық теңізіндегі төмен қысымнан кейін батыстан келген ауа райы жүйесінің салдарынан туындайды, Генуя мен Корсика арасындағы Лигурия теңізіндегі ең төменгі барометрлік деңгей күшті желдерді шақырады. Ол таң атқанға дейін ең күшті болады, сонда жылдамдығы 70 км/сағ (45 миль/сағ) жетіп, жақсы ауа райының мистраль сияқты сергін желге айналады. Көк аспан болуы мүмкін, ал бұлтты аспан және жауын-шашын дамуы мүмкін, егер бұл желдің бұзылған жүйемен байланысы болса. Бұл соңғы жағдай Лигурияда "Қара трамонтана" (Tramontana Scura) деп аталады, ол Лигурияда батыстан (немесе оңтүстік-батыстан немесе солтүстік-батыстан) келген бұзылыстардың Лигурия теңізінде айналуынан пайда болады. Сондықтан лигурия тіліндегі мақалда былай делінеді: "tramuntann a scüa, ægua següa" ("Қара солтүстік жел, міндетті жаңбыр"). Италияда "Трамонтананы жоғалту" (perdere la tramontana) деген сөз тіркесі, бұл бағдардан жаңылуды білдіреді, кейіннен ортақ тілге де сол метафоралық мағынамен өтті.
Словения
Словенияда "трамонтана" сөзі Альп тауларынан Триест, Словения жағалауы және Истрия арқылы Венеция шығанағына соққан күшті солтүстік желді, көбінесе дауыл күшіндегі желді білдіреді, соның салдарынан желдің жылдамдығы кейде 200 км/сағ (әдетте 80 км/сағ) дейін жетеді. Ол өтпелі сипатқа ие (Копер шығанағында 2-ден 4 сағатқа дейін) және көбінесе тез арада бораға айналады. Өте күшті болғандықтан, ағаштарды түбімен жұлып алуға және қайықтарды жағаға қағып зақымдауға себеп болуы мүмкін.