Кіріспе

Седалия – Миссури өзенінен оңтүстікке қарай шамамен 30 миль (48 км) қашықтықта орналасқан қала. АҚШ-тың Миссури штатындағы Петтис округінің орталығы ретінде, Седалия Микрополитендік статистикалық аймағының негізгі қаласы болып табылады. 2020 жылғы халық санауы бойынша қаланың жалпы халқы 21 725 адамды құрайды. Седалия Миссури штатының жәрмеңкесі мен Скотт Джоплиннің рагтайм фестиваліне де танымал. АҚШ-тың 50 және 65 тас жолдары осы қалада қиылысады.

Тарих

Жергілікті халықтар Миссури өзені мен оның салаларының бойында мыңдаған жылдар бойы еуропалықтармен қарым-қатынас орнатуға дейін өмір сүрді. Тарихшылар Седалияның айналасындағы барлық аумақты Осадж тайпасы (тарихи американдық үнді тайпаларының арасында) ұзақ уақыт бойы мекендегенін айтады. Еуропалық американдықтар алғаш рет қоныстанған кезде, Миссисипи өзенінен көшіп келген шауни тайпалары Седалия маңында тұрды. Қала 1860 жылы Седалия деп тіркелгенге дейін, 1857 жылдың 30 қарашасынан 1860 жылдың 16 қазанына дейін тек "қағаз жүзінде" ғана болды. Жергілікті әңгімелерге сәйкес, қалалық кеңес атауын Седвилльден Седалияға өзгертуге себеп, "вильмен аяқталатын қалалардың ешқандай мәні болмайды" деген сенім болды (Лоуренс Дитон аға). Міне, тағы бір мәлімет:

Еуропалық американдықтардың Седалия қаласына айналған аймақты генерал Джордж Раппен Смит (1804–1879) құрды, ол жақын орналасқан Смиттон, Миссури қаласын да құрды. Ол 1857 жылдың 30 қарашасында ресми тіркеуге жоспарларын ұсынды және бұл ауданға Седвилль деген ат берді. Алғашқы жоспарға бүгінгі Миссури Пасифик темір жолынан Оңтүстік Үшінші көшеге дейінгі жер кірді. 1860 жылдың 16 қазанында генерал Смит пен Дэвид В. Боулдин бірлесіп ұсынған нұсқада қала солтүстікте Клей көшесінен бастап, оңтүстікте Смит көшесіне (қазіргі Үшінші көше) дейін, ал батыста Миссури көшесінен шығыста Вашингтон көшесіне дейін созылған. Смит пен Боулдин қаланың солтүстікке қарай өседі деп болжағанмен, ол оңтүстікке қарай дамыды.

Рельс басы

Темір жолдың "жота маршруты" ұсынғандардың "өзен маршруты" жақтастарын жеңгеннен кейін, темір жол 1861 жылдың қаңтарында Седалияға жетті. Седалияның алғашқы гүлденуі тікелей темір жол индустриясымен байланысты болды. Көптеген жұмыс орындары рельстерді күтіп-ұстаумен және Миссури Пасифик және Миссури Канзас Техас темір жол желілері басқаратын ірі және әртүрлі машина жасау шеберханаларында жұмыс істейтін адамдармен байланысты болды. Миссури Канзас және Техас темір жолы "KATY" деген кең танымал атқа ие болды, бұл оның "K T" қор биржасы кодынан шыққан. Седалия 1866 жылғы Техас штатындағы ірі мал айдау үшін маңызды теміржол стансасы болды. Ол 19 ғасырдың көп бөлігінде мал айдаудан келген малды қабылдау және тасымалдау үшін мал қораларын ұстады. Шамамен бір ғасыр бойы Седалияның экономикасы темір жолға тікелей байланысты болды. 19 ғасырдың соңында MK&T қалада көптеген ғимараттар мен түрлі жұмысшыларды жұмысқа алды: MK&T шеберханалары, мал қоралары, дөңгелек депо және Седалия бөлімінде жұмыс істейтін қызметкерлерге арналған аурухана – бұл Катиге тиесілі мүліктердің арасында болды. KATY 20 ғасырда қызметін азайтқаннан кейін, Миссури штатының көп бөлігі арқылы өтетін темір жол жолы 240 мильдік көп мақсатты жолға айналдырылды. KATY жолында велосипедшілер, жаяу жүргіншілер және атпен жүретіндер саяхаттайды. Бұл 20 ғасырдың соңындағы федералды және мемлекеттік "Темір жолдардан жолдарға" жобаларының арасында елдегі ең ірі жаңа жол болды.

Азаматтық соғыс

Азамат соғысы кезінде АҚШ армиясының осы аймақта шағын гарнизоны болды, бұл аймаққа әскери іскерлікке тартылған саудагерлер мен көпестер келгендіктен, оның даму қарқынын күшейтті. Соғыстан кейінгі кезеңде оны басқа елді мекендермен байланыстыратын екі теміржол салынды, және Седалия саяхатшылар мен ковбойлардың сергелең күшімен жылдам өсті. 1866-1874 жылдары ол мал айдаудың теміржол соңғы станциясы болды, ал мал базарлары үлкен аумақты алып жатты. Сонымен қатар, қалада мектептер (ақ және қара балалар үшін нәсілдік бөлініспен), шіркеулер және басқа да қоғамдық құрылыстар ашылды. 1864 жылдың 15 қазанында Шелбидің Конфедерация кавалерия бригадасы Седалиядағы Одақ бекінісін қоршады. Бекініс командирі, полковник Джон Д. Кроуфорд қашып кетті. Миссури штатының 7-ші кавалериялық полкінің M ротасының капитаны Оскар Б. Куин, одан кейін көп ұзамай бекіністі тапсырды. Миссури штатының гвардиясының бригадир генералы М. Джефф Томпсон содан кейін әскери тұтқындарды босатып, Седалияны өз күшіне қалдырып, келе жатты.

XIX ғасырдың аяғы

Азамат соғысы қаланың дамуын кей жағдайларда тежесе де, Седалия үш жыл бойы темір жолдың соңғы станциясы болды. Соғыс аяқталғаннан кейін, Седалияда уақытша орналасқан мыңдаған одақтық әскерлердің көптегені оның мүмкіндіктерін танып, басқа аймақтардағы бұрынғы үйлерінен осы қалаға көшіп келуді жөн көрді. Халық саны жылдам өсті. XIX ғасырдың соңында Седалия жаман әдеттердің ортасы ретінде белгілі болды, әсіресе проституция, ол теміржол жұмысшылары мен сауда саяхатшыларының көптеп қоныстанған топтарымен бірге келді. 1877 жылы "Сент-Луис Пост-Диспатч" газеті Седалияны "XIX ғасырдың Содомы мен Гоморрасы" деп атады. Орта тап бизнесмендер заңсыз проституциядан пайда тапты, олар ғимараттардың иелері және жалға алушылары болды; ал басқалары қаладағы банктермен, заңгерлермен және т.б. байланыс жасаған өнеркәсіп өкілдерімен іскерлік жасады. Тұрғындар салықты көтеруге құлықсыздық танытты, ал қызметтер проституция үшін алынатын айыппұлдар есебінен ұсынылды. 1870-ші жылдары бордельдер қаланың барлық жерінде орналасқан, бірақ 1890-шы жылдары олар Батыс Мейн-стриттегі дүкендердің үстінде шоғырланды, себебі орта тап қаладағы қолайсыз элементтерді оқшаулауға тырысты. Бұл орындарда музыканттар, әсіресе пианиношылар жұмыс істеді, бұл өркендеген музыкалық мәдениетке үлкен үлес қосты. Ол көптеген суретшілердің, соның ішінде әйгілі регтайм композиторы Скотт Джоплиннің дамуына көмектесті.

20 және 21 ғасырлар

Қала көптеген сауда саяхатшыларын және теміржол қызметкерлерін тартқанмен, оның некеде тұрған жұбайлар мен отбасылар саны да артты. 1900 жылға қарай 15 000-нан астам халқы бар болғандықтан, штаттың ең ірі алтыншы қаласы болды. Кәсіпкерлік орта тап тұрғын аудандары мен жұмысшы табындағы ақ және афроамерикандықтар арасындағы айырмашылықты күшейтті. Бұл Седалия қаласын шалған соңғы құйын.

География

АҚШ Халық санағы бюросы мәліметтері бойынша, қаланың жалпы ауданы 13,32 шаршы миль (34 км²), оның ішінде 13,29 шаршы миль (34 км²) құрлық және 0,03 шаршы миль (0 км²) су алабын құрайды.

Климат

Седалиядағы климат әдетте қоңыржай. Көптеген континенттік климаттар сияқты, микрополитендік аймақта да төрт маусым бар. Седалиядағы көктемдер жаңбырлы күндерімен және өзгермелі температурасымен ерекшеленеді. Күн күркіреуі жиі кездеседі және осы жылы мезгілде торнадолар болады. Жазда әдетте ыстық және ылғалды болады, кейбір жаз маусымдары құрғақшылықтар тіркеледі. Күзде әдетте салқын және жаңбырлы болады, бірақ бірнеше күн бойы жылы ауа-райы да кездеседі. Қыс әдетте суық, қыс маусымында бірнеше күн қар жиналады. Осылай жиі болмаса да, мұз жауын да болады.

Демография

Седалияда 1860 жылы шамамен 300 адам, ал 1865 жылы шамамен 1000 адам тұрды, бұл "нағыз халық" деп сипатталды. Седалия қаласына жақында Ресейден немесе бұрынғы Кеңес блогы елдерінен көптеген иммигранттар көшіп келді, олар халықтың 15%-ын құрауы мүмкін. Седалияда тұратын орыс және украин иммигранттарының көпшілігі сол жердегі жеті Пентикосталдық шіркеудің мүшелері.

2020 жылғы халық санағы

2020 жылғы АҚШ халық санағында Седалиа қаласында 21 725 адам, 8750 үй шаруашылығы және 5056 отбасы тіркелді. Халық тығыздығы бір шаршы мильге 1520,3 адам (587,2/км²) құрады. Тұрғын үйлердің орташа тығыздығы бір шаршы мильге 707,4 (273,2/км²) болды, жалпы тұрғын үй бірлігінің саны 10 109. Халықтың этникалық құрамы: 77,12% (16 754) ақ нәсілді, 5,37% (1166) қара немесе афроамерикалық, 0,67% (145) американдық үндістер, 0,8% (173) азиялық, 0,35% (76) Тынық мұхиты аралдарынан шыққандар, 6,85% (1488) басқа нәсілдер және 8,85% (1923) екі немесе одан көп нәсілдің өкілдері. Кез келген нәсілге жататын испандықтар мен латын американдықтары халықтың 12,9% құрады (2794 адам). 8750 үй шаруашылығының 25,5% 18 жасқа дейінгі балалары бар, 41,0% бірге тұратын некедегі жұбайлар, ал 32,0% күйеуі жоқ әйелдер басқарады. Барлық үй шаруашылықтарының 36,7% жеке адамдардан тұрады, ал 14,3% 65 жасқа толған немесе одан асып кеткен жалғыз тұратын адамдардан құралған. Үй шаруашылығының орташа мүше саны 2,4, ал отбасының орташа мүше саны 3,1. Халықтың 24,6% 18 жасқа дейінгілер, 9,7% 18-24 жас аралығындағылар, 26,3% 25-44 жас аралығындағылар, 22,4% 45-64 жас аралығындағылар және 16,5% 65 жасқа толған немесе одан асып кеткендерді құрайды. Орташа жас 35,5 жас. Әр 100 әйелге 97,5 еркек шақ келді. 18 және одан жоғары жастағы әр 100 әйелге 91,9 еркек тиесілі. 2016-2020 жылдар аралығындағы Америкалық қоғамдық сауалнаманың бағалауынша, үй шаруашылығының орташа табысы 42 152 доллар (+/- 2806 доллар қателік шегімен), ал отбасының орташа табысы 55 083 доллар (+/- 4958 доллар) құрады. Ер адамдардың орташа табысы 31 223 доллар (+/- 1860 доллар) болса, әйелдердің орташа табысы 21 210 доллар (+/- 2076 доллар) шамасында. 16 жастан асқандардың орташа табысы 26 397 долларды құрады (+/- 1258 доллар). Шамамен 12,2% отбасы және 18,1% халықтың табысы кедейлік шегінен төмен, оның ішінде 18 жасқа дейінгілердің 24,3% және 65 жасқа толғандардың 11,1% кіреді.

2010 жылғы санақ

2010 жылғы халық санауы бойынша қалада 21 387 адам, 8 850 үй шаруашылығы және 5 226 отбасы тұрды. Халық тығыздығы құрады. 9 979 тұрғын үй болды, орташа тығыздығы – . Қала тұрғындарының нәсілдік құрамы: 85,3% ақ нәсілді, 5,2% афроамерикалық, 0,5% американдық үндістер, 0,7% азиялық, 0,1% Тынық мұхиты аралдарынан шыққандар, 5,2% басқа нәсілдерден және 3,0% екі немесе одан көп нәсілді. Кез келген нәсілге жататын испаниялық немесе латиноамерикандықтар халықтың 9,0% құрады. 8 850 үй шаруашылығының 31,8%-ында 18 жасқа дейінгі балалар тұрды, 39,3%-ы бірге тұратын жұбайлар, 14,4%-ында күйеуі жоқ әйелдер, 5,3%-ында күйеуі жоқ ерлер және 40,9%-ы отбасы емес. Барлық үй шаруашылықтарының 34,1%-ы жеке адамдардан тұрды, ал 13,6%-ында 65 жасқа толған немесе одан асқан жалғыз адамдар тұрды. Үй шаруашылығының орташа мөлшері 2,36 адамды, ал отбасының орташа мөлшері 3,00 адамды құрады. Қаладағы орташа жас 34,6 жасқа тең. Тұрғындардың 25%-ы 18 жасқа дейін, 11%-ы 18 мен 24 жас аралығында, 26%-ы 25 пен 44 жас аралығында, 23%-ы 45 пен 64 жас аралығында және 15%-ы 65 жасқа толған немесе одан асқандарды құрады. Қала тұрғындарының жыныстық құрамы: 48% ер адам және 52% әйел адам.

2000 жылғы халық санағы

Халық санағы бойынша, 1901 жылы салынған кітапхана Ұлттық тарихи орындар тізіліміне енгізілген.

Мұражайлар

Седалиа қаласында Даум заманауи өнер мұражайы орналасқан, ол өзінің негізгі демеушісі, Седалиа қалалық радиолог және өнер коллекционері Харольд Даумның құрметіне аталған. Мемлекеттік жәрмеңкелік колледж кампусында орналасқан мұражайда Дэйл Чихули (1941–), Сэм Фрэнсис (1923–1994), Хелен Франкенталер (1928–), Сол Левитт (1928–2007), Роберт Мазервелл (1915–1991), Джулиан Шнабель (1951–) және Энди Уорхол (1928–1987) сияқты көптеген белгілі суретшілердің туындылары сақталады. Сент-Луис қалалық Gunn & Smith архитекторлары жобалаған мұражайда үш қабатты галереялық кеңістік бар, оның ішінде жарық өткізетін люкстері бар негізгі галерея, консольдік еңіс, екі қабатты атриум және ашық ауадағы мүсіндер алаңы бар. Мұражайда әлемдік деңгейдегі суретшілердің тұрақты және уақытша көрмелері ұсынылады. Седалиада сонымен қатар 228 Dundee даңғылында орналасқан Петтис округі мұражайы мен тарихи қоғамы да бар. Бұл ғимарат бұрын еврей синагогасы болған және Петтис округі тарихының барлық кезеңдерінен сақталған көптеген тарихи артефакттарды қамтиды. Қазіргі уақытта ол жұма және сенбі күндері сағат 13:00-ден 16:00-ға дейін, ал басқа уақытта алдын ала келісім бойынша ашық.

Мемлекеттік жәрмеңке

1901 жылдан бері Миссури штатының жәрмеңкесі Седалия қаласында әр тамыз айында өткізіліп келеді, бірақ 1943 және 1944 жылдары Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде өткізілмеді. Көптеген әншілер мен актерлер жыл сайын осы жәрмеңкеге келеді. Рональд Рейган, Джордж Буш және басқа да президенттер жәрмеңке алаңында сөз сөйлеген, бірақ бұл штаттық жәрмеңке кезінде болған жоқ. 1974 жылы Миссури штатының жәрмеңкесі Озарк музыка фестиваліне отан болды, ол 1970-ші жылдардағы ең ірі, бірақ ең аз есте қалған маңызды музыка фестивальдерінің бірі еді. Фестивальге 50 000 билет сату жоспарланған, алайда 184 000 жанкүйер мен көптеген рок-топтардың келуі жәрмеңке алаңының және қаланың мүмкіндіктерін шектен шығарды. Кейбір есептер бойынша, жиналған адамдардың саны 350 000-ға жеткен. Бұл тарихтағы ең ірі музыкалық шаралардың (рок-фестивальдердің) бірі болып саналады. "Волкмен Джек" ұйымдастырған фестиваль туралы "Роллинг Стоун" журналында толық беттік жарнама жарияланды, соның арқасында аймақтан тыс адамдар да қызығушылық танытты.

Еркіндіктің кішкентай әпкесі

1950 жылы «Азаттықты нығайту» тақырыбындағы қырық жылдық мерейтойын тойлауға арналған Американың скауттары 39 штаттың әртүрлі қауымдастықтарына «Азаттықтың кішкентай қарындастары» деп аталған екі жүз 8 фут 6 дюйм (260 см) биіктігіндегі мыс Азаттық мүсінінің көшірмелерін сыйға тартты. Бұл жобаның авторы сол кездегі Канзас-Сити аймақтық кеңесінің скаут комиссары, Канзас-Сити кәсіпкері Дж. П. Уитакер болды. 200 көшірмеден бірі Седалия қаласына сыйға берілді және ол округтік сот ғимаратына орнатылды.

Седалиялық Рождество

Седалия Рождествосы – 1866 жылдан 1969 жылға дейінгі Седалия қаласының Рождестволық дәстүрлері мен мерекелерін жұрпалауға арналған көп түрлі медиалық қойылым. Оны Седалияда туған Ребекка Имхаузер жазған. Жергілікті актерлар мен актрисалар Седалия тұрғындары мен олардың өмірін қалыптастырған оқиғаларды сомдайды. Қойылым барысында тарихи фотосуреттер маңызды кезеңдерді көрсету үшін жобаланады, әсіресе Ұлы депрессия мен Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі Рождествоға ерекше назар аударылады. Седалияның Рождестволық мұрасы сүйікті мерекелік және патриоттық әндермен, сондай-ақ хореографиялық билер арқылы тойланады. Бұл мюзикл Седалияда өтеді. Либерти орталығы өнер қауымдастығының мүшесі Имхаузер 2008 жылы осы қойылымды өзінің біліміне, Седалия тарихы бойынша жасаған кең зерттеулеріне және "Огайо көшесі бойында" атты кітабына сүйене отырып жасады. Мюзикл алғаш рет 2008 жылдың 5 желтоқсанында Седалия қаласының орталығындағы Либерти орталығы театрында көрсетілді. 2009 жылдың желтоқсанында жақсартылған сценариймен және сәл өзгертілген актерлік құраммен қайта қойылды.

Фильм

1948 жылғы "Скудда Ху! Скудда Хей!" фильмі "Фокс" кинотеатрларында көрсетілді. Премьераға Лон МакКалистер, Коллин Таунсенд, Луанна Хоган және Бетти Энн Линн қатысты. Седалияның орталық көшелерімен есек арбасында жүріп өткен жұлдыздарды көру үшін 10 000-нан астам адам жиналды. ABC телеарнасы көрсеткен "Соңғы күн" (The Day After, 1983) американдық телефильмінде Седалия Кеңес Одағы аймақтағы Minuteman II зымырандық базаларына шабуыл жасағанда қиратылады. Фильм түсірілген кезде Седалия аймағындағы жер асты базаларында 150 зымыран орналасқан. Олар 1964 жылдың басында Whiteman әуе базасында орналасқан 351-ші зымырандық қанаттың бақылауындағы алғашқы Minuteman зымырандары іске қосылғаннан бері сол жерде болды. Фильмнің шығуы ракеталарға байланысты жергілікті қоғамдағы алаңдаушылықты күрт арттырды (бірақ бұл алаңдаушылық кешікті). АҚШ пен Ресей арасындағы Стратегиялық қаруды қысқарту туралы келісімге байланысты барлық зымырандар 1992 және 1997 жылдар аралығында жойылғанша алаңдаушылық жоғары деңгейде қалды. Седалия 1977 жылы екі танымал фильмде көрсетілді: Генри Винклер мен Харрисон Фордтың қатысуымен түсірілген "Батырлар" және Билли Ди Уильямстың басты рөлде ойнаған "Скотт Джоплин" телефильмі. Седалия "МASH" фильмінде қысқаша айтылды. 1941 жылғы "Миссуридің жаман жігіттері" фильмінің бір бөлігі Седалияда түсірілді. Қала туралы "Ескі Елер" кітабында да сөз болған.

Теледидар

1959 жылдан 1966 жылға дейін CBS телеарнасында көрсетілген, классикалық және ұзақ жылдар бойы танымал болған Rawhide сериалында Седалия қаласы мал айдаудың соңғы нүктесі ретінде бейнеленген. Сериалда Эрик Флеминг жолбасшы Гил Фавор рөлінде, ал болашақ жұлдыз Клинт Иствуд оның оң жақтағы қолы, Роуди Йейтс рөлінде ойнады.

Музыка

Седалиа рагтайм музыкасының ең танымал музыканты және стилі Скотт Джоплиннің қабылдаған үйі ретінде жақсы белгілі. Джоплиннің әйгілі «Көлбеу жапырақ» шығармасы Седалиадағы бір салонның атымен аталыпты. Седалиа сонымен қатар Джо Харристің, Бенни Гудман мен оның оркестрінің вокалисі және тромбонисі, сондай-ақ кейіннен MGM студиясының өкілі болған туған қаласы. 1935 жылы, Седалиаға ауыр соққы тигізген Ұлы депрессия кезеңінде, Абе Розенталь және басқа да музыканы жақсы көретін тұрғындар Седалиа симфониялық қоғамын құрып, симфониялық оркестр ашты. Бұл оркестр Миссури штатындағы екінші ескі оркестр болып саналады және 2009–2010 жылдары 75 жылдығын тойлады. Седалиа бірнеше рок-н-ролл шараларын қабылдады, мысалы 1974 жылғы Озарк музыка фестивалі және 2006 жылғы Delicious Rox фестивалі.