Кіріспе

Нью-Орлеанс қаласында су бұру мәселесі қаланың 18 ғасырдың басында негіз қаланғаннан бері маңызды мәселе болып келген және бүгінгі күні де Нью-Орлеанс тарихындағы маңызды фактор болып табылады. Нью-Орлеанс (Нью-Орлеанс / Метари / Кеннер) қалалық аймағының орталық бөлігі ерекше жағдайға ие, себебі ол дерлік толығымен сумен қоршалған: солтүстікте Пончартрейн көлі, шығыста Борн көлі, шығыста және батыста батпақты жерлер, ал оңтүстікте Миссисипи өзені. Осы су объектілері арасындағы жердің жартысы теңіз деңгейінде немесе одан төмен орналасқан және жер бетіндегі судың табиғи ағып кетуіне мүмкіндік жоқ. Сондықтан, осы аймақта жауатын барлық суды булану арқылы немесе сорғылау арқылы шығару қажет. Осылайша, Нью-Орлеанс қалалық айманына су тасқынының қаупін Миссисипи өзені, Пончартрейн көлі, қаладағы каналдар және табиғи жауын-шашын құрайды. Өзен және көл суларының көтерілуін тоқтату үшін жасанды бөгеттер салынған, бірақ олар жауын-шашынды ішінде ұстап тұрып, кері әсерін тигізді және көптеген рет сәтсіз аяқталды. 2017 жылғы мәліметтерге сәйкес, Су және Кәріз басқармасы басқаратын Нью-Орлеанс сорғы жүйесі қаладан секунд сайын 100 кубометрден астам суды шығара алады. Сыйымдылығы көбінесе алғашқы сағатта жаңбырдың қарқындылығына байланысты, содан кейін сағатына белгілі бір көлемде сипатталады.

География

Нью-Орлеанс қаласы Миссисипи өзенінің дельтасында, өзеннің шығыс және батыс жағалауларында және Пончартрейн көлінің оңтүстігінде орналасқан. Қала бастапқыда өзен бойындағы табиғи бөгеттерде немесе жоғары жатқан жерлерде қоныстанды. 1960 жылдары бұрынғы батпақтар мен саздақты жерлерді қамтитын, әлдеқайда кеңірек аумақты қоршау үшін су тасқынынан қорғайтын және адам жасаған бөгеттер салынды. Уақыт өте келе, жақын маңдағы батпақтарды сору арқасында төменгі жатқан аймақтарды дамытуға мүмкіндік туды. Бүгінде Нью-Орлеанның үлкен бөлігі жергілікті теңіз деңгейінде немесе одан төмен жатыр, ал қаланың кейбір бөліктерінің биіктігі төмендеп бара жатқанына қатысты деректер бар. 2007 жылы Тулан және Ксавьер университеттері жүргізген зерттеуде "Орлеан, Джефферсон және Сент-Бернард округтерінің 51% теңіз деңгейінде немесе одан жоғары орналасқан" деген мәлімет келтірілді. Алайда, 2016 жылы ASCE Journal of Hydrologic Engineering журналында жарияланған соңғы зерттеуде "Нью-Орлеанның көп бөлігі – шамамен 65% – Пончартрейн көлінің орташа биіктігімен салыстырғанда теңіз деңгейінде немесе одан төмен жатыр" делінген. Нью-Орлеан аймағының жазық және төмен жатқан жеріне байланысты, су тасқынының қаупін азайту үшін күрделі бөгеттер, каналдар және сорғылар жүйесі қажет.

Тарих

Миссисипи өзенінің бойындағы табиғи бөгеттер жыл сайынғы су тасқынынан қалған топырақ шөгінділерінің нәтижесінде пайда болды. Жаңа Орлеанға таңдалған жердің көптеген артықшылықтары болды. Өзен мен Пончартрейн көлі арасындағы қашықтық ең қысқа болғандықтан, Луизиана үндістері бұл аймақты екі су жолының арасында тасымалданатын тауарлар үшін қойма және сауда орталығы ретінде ұзақ уақыт бойы пайдаланған. Құрдың тар жолағы әскерлердің жылдам қозғалысына көмектесті, ал өзеннің жарты ай пішіні төменнен келе жатқан кемелерді баяулатып, оларды оққа ұшыратуға мүмкіндік берді. Артықшылықтарына қарамастан, су тасқыны әрқашан қауіпті болып келді. Алғашқы жасанды бөгеттер мен каналдар отаршылдық дәуірдің басында салынды. Олар Нью-Орлеанды Миссисипи өзенінен болатын әдеттегі су тасқынынан қорғау үшін салынған. Өзеннен алыс орналасқан "қаланың арт жағы" бастапқыда Пончартрейн көліне қарай ағып жатқан батпақтарға құйылатын. Көл жағынан болатын су тасқыны сирек және аз зиянды болды, өйткені ескі қаланың көп бөлігі өзен жағасындағы биік жерге салынған. Қаланың өсуіне байланысты жерге деген сұраныс артып, су тасқынына бейім төменгі аймақтарға кеңейтуге мүмкіндік туды. 19-шы ғасырдың көп бөлігінде тұрғын үйлердің көпшілігі көше деңгейінен кем дегенде бір футқа (көбінесе бірнеше футқа) көтерілді, өйткені көшелердің мезгіл-мезгіл су басуы сол кезде анық болды. 1830 жылдары штат инженері Джордж Т. Данбар көшелердің астындағы кең ауқымды жер асты суару каналдары жүйесін ұсынды. Мақсаты – суды гравитация күшімен төменгі батпақтарға ағызу, осыған қоса каналдар мен механикалық сорғыларды пайдалану. Қаланың алғашқы бу қозғалтқышымен жұмыс істейтін су сорғылары осы онжылдықта салынды, олар кеменің дөңгелегінен бейімделген және Орлеан каналы арқылы суды Байо Сент-Джонға дейін итеру үшін пайдаланылды. Алайда, Данбардың жоспарларының тек бірнешеуі ғана іске асырылды, өйткені 1837 жылғы экономикалық дағдарыс бір ұрпаққа созылған масштабты жақсартуларды тоқтатты. 1859 жылы геодезист Луи Х. Пилие суару каналдарын жақсартты, кейбір бөліктерін кірпішпен қаптады. Суды каналдар арқылы көлге ағызу үшін төрт үлкен бумен жұмыс істейтін "су сорғыш машиналары" салынды. 1871 жылы қалада суаруды жақсарту және қала ішіндегі шағын кемелерді тасымалдау үшін 58 шақырымнан астам каналдар салынды. Алайда, бұрынғы күш-жігерге қарамастан, 19-шы ғасырдың соңында жаңбырдан кейін көшелердің сумен толуы жиі кездесетін, кейде бірнеше күнге созылатын. 1893 жылы қала әкімдігі қаланың суару проблемаларын шешу үшін Суару кеңесші кеңесін құрды. Осы мақсатта кең көлемде топографиялық карталар жасалып, елдің ең үздік инженерлерімен кеңестік. 1899 жылы облигация шығарылып, Нью-Орлеанның Кәріз және Су басқармасын қаржыландырған және құрған 2 миллион долларлық мүлік салығы бекітілді. Кәріз және Су басқармасы қаланың суын құюға, сонымен қатар қала үшін заманауи кәріз және су құбыры жүйесін салуға жауапты болды, ол кезде қала әлі де цистерналар мен дәретханаларға көп тәуелді болды. (Қаланың бөгеттері мен су тасқыны жүйесін қадағалауды басқа ұйым – Орлеанс бөгеті жөніндегі басқарма жүзеге асырды.) Кәріз және Су басқармасы А. Болдуин Вудты тапты, ол жас инженер болды, ол суару және сорғылау жоспарларын бақылап қана қоймай, сонымен қатар сорғылар мен сантехниканы жақсартудың бірнеше түрлерін ойлап тапты. Бұл жақсартулар тек Нью-Орлеанда ғана емес, бүкіл әлемде қолданылды. 20-шы ғасырдың басында бұрын батпақ жер болған немесе тек сиыр жайылымына ғана жарамды деп саналған жерлердің көп бөлігі (мезгіл-мезгіл су тасқынынан) кептірілді. Содан кейін қала өзенге жақын табиғи биік жерлерден және табиғи байоудан алыстаған қырқалардан кеңейді. 1927 жылдың 15 сәуірінде, 1927 жылғы Ұлы Миссисипи су тасқыны деп белгілі болған оқиғада, қала 19 сағат ішінде мол жаңбырға ұшырады. Сол кезде қаланың сорғыларының көп бөлігі қалалық электр жүйесіне толық тәуелді болды, ол дауылдың басында істен шықты, сорғыларды желіден шығарып, қалада кең ауқымды су тасқынына әкелді. Осыдан кейін, электр энергиясы тоқтаса, сорғыларды кемінде бір күн бойы жұмыс істеуге жеткілікті отынмен дизель генераторлары қосылды. Жергілікті тұрғындарда "Жұма күнгі су тасқыны" деп белгілі болған бұл оқиға Миссисипи өзенінің деңгейі қаланың бөгеттерінде қауіпті түрде жоғары болған кезде болды, бірақ кең ауқымды су тасқынымен тікелей байланысты емес. Сол жылы Пончартрейн көлінің жағалауында кең ауқымды бөгеттер жүйесін салу жобасы да басталды. 1945 жылдан кейін көлге дейінгі барлық жерлер дамытылды. Қаланың жүйесі 1947 жылғы Форт-Лодердейл дауылы қалаға тікелей соққан кезде тиімді болды. Вудтың су сорғылары қаланың дененің көп бөлігін құрғақ ұстады, ал Джефферсон округінің Шығыс жағасындағы көршілес қалалар (сол кезде сонымен салыстырылатын жүйе жұмыс істемеді) 2 метрге дейін суға батты. Қаланың көп бөлігі 1965 жылғы Бетси дауылынан ауыр су тасқыны болмады, бірақ ерекше жағдай – Төменгі Тоғызыншы аудан. Төменгі Тоғызыншы аудан Индустриалды канал мен Gulf Intracoastal Waterway арқылы қаланың қалған бөлігінен бөлінген. Ол жаңбырдан емес, Индустриалды канал бөгетінің бұзылуынан суға батты, нәтижесінде ауданда катастрофалық су тасқыны мен адам өлімі болды. 1980 жылдарға қарай қала 89 сорғысы бар 20 сорғы станциясынан тұратын жүйеге ие болды, олардың біріктірілген қуаты минутына белгілі бір көлемді құрады, бұл Огайо өзенінің ағысымен тең. 1995 жылдың мамырында, кейбір жерлерде 12 сағат ішінде 15 сантиметрге дейін жаңбыр жауып, сорғылау қуатын басып, қаланың маңызды бөліктерін су басты. Кейбір төменгі аймақтардағы плитка үйлер суға батты, ал қаланың су басқан көшелеріндегі көптеген автомобильдер сақтандыру компанияларымен жазылмайтын жағдай деп танылды. Бұл ең зардап шеккен аймақтарда суару қуатын арттыру жобаларына түрткі болды. 2005 жылдың басына қарай қалада 148 су сорғысы болды.

Катрина даулы

Қаланың сумен қамтамасыз ету тарихындағы ең үлкен апат 2005 жылғы 29 тамызда «Катрина» дауылы шапқанда болды, содан кейін қаланың сексен пайызы су астында қалды. «Катрина» 28 тамыздағы түні қалаға тропикалық дауыл жағдайларын әкелді, ал келесі күні дауыл жағдайлары басталып, түстен кейінге дейін жалғасты. Дауылдың өзі қаланы су баспады. Керісінше, дұрыс жобаланбаған бөгеттер мен су тасқыны қабырғаларының бірқатар сәтсіздіктері Мексика шығанағы мен Пончартрейн көлі суының қалаға ағып түсуіне мүмкіндік берді. Өнеркәсіптік канал Миссисипи өзенінің шығанағы арқылы ағып түскен дауыл толқыны бірнеше жерде бөгеттер мен су тасқыны қабырғаларын бұзып, тек Төменгі Тоғызыншы округті ғана емес, сонымен қатар Шығыс Нью-Орлеан мен Жоғарғы Тоғызыншы округтің кейбір бөліктерін су басты. Осы уақытта Пончартрейн көлінен дауылдан шыққан сулар қалаға ағып түсті, алдымен 17-ші көшедегі каналдың бұзылуынан, содан кейін Лондон даңғылындағы каналдың екі жағындағы екі бұзылудан. Бұл каналдар қала көшелерінен суды көлге құюға арналған еді. Дауылдың салдарынан су ағыны кері бұрылды, ал су деңгейі көтерілген сайын су бұру жүйесі бұзылып кетті. Кейінгі тексерулер көрсеткендей, бұл жерлерде су деңгейі ешқашан су тасқынынан сақталған қабырғалардың үстіне шықпаған, бірақ оның орнына бөгеттер қауіпсіз толеранттылық шегінде деп есептелген су деңгейімен сәтсіздікке ұшырады. Өнеркәсіптік каналдың батысындағы қаланың көп бөлігінде дауылға дейін эвакуацияланбаған тұрғындар дауылдан кейін көшелерінің құрғағанын және дауылдан түскен жауын-шашын сәтті сорғыланып жатқанын көруге қуанды. Алайда, бөгеттердің көптеп бұзылуынан апат кеңінен тарала бастады. Қаланың жарылудан алыс аймақтарында су тасқыны көшелер арқылы емес, көше астындағы дауылдық су бұрғыларынан келді, кейбір жерлерде жарты сағат ішінде көшелерді құрғақтан 1 метрден төмен суға айналдырды. 30 тамызда кешке қаланың 80 пайызы су астында қалды. (Бұл көрсеткішке су тасқынының әртүрлі деңгейлері бар аудандар кіреді, мысалы, көшелерді су басады, бірақ үйлерге ешқашан кірмейді, немесе үйлер толығымен шатырларға дейін су астында қалады.) Қаланың көптеген сорғы станциялары суға батып кетті. Су желісінен жоғары орналасқан бірнеше станцияның қуаты болмады, ал авариялық дизель отыны бітті. Бұл станциялар су тасқынындағы кішкентай аралдар сияқты болды, тіпті егер олар қайта іске қосылатын болса да қолжетімсіз еді. Индустриалды каналдың батысындағы қаланың көп бөлігі үшін су тасқыны деңгейі 19-ғасырдың ортасындағы дауылдардағы деңгеймен бірдей болды, олар да «Катрина» сияқты үлкен дауылдар «көл су тасқынына» себеп болды, Пончартрейн көлін Оңтүстік жағалауға қарай итеріп жіберді. Бұл бұрынғы дауылдар кезінде қаланың төменгі жатқан аудандарында аз даму болғандықтан, өмір мен мүлікке келген зиян әлдеқайда аз болды. Индустриалды каналдың батысында қаланың су баспаған немесе аз су басқан бөліктері көбінесе 1900 жылға дейін табиғи түрде биік жерде дамыған аудандарға сәйкес келді. 31 тамызда су деңгейі төмендей бастады. Қаладағы су деңгейі Пончартрейн көлінің деңгейіне жетті, ал көл шығанаққа құйыла бастаған кезде, қаладағы кейбір сулар олар кірген бөгеттердің бұзылуы арқылы көлге ағыла бастады. 19 ғасырдағы көл су тасқынында су көп ұзамай көлге ағып кетті, себебі сол жақта бөгеттер болмады. 2005 жылы бөгеттер көлді қаладан тыс ұстауға жеткіліксіз болса да, тіпті бұзылған түрінде олар су тасқынының көп бөлігін кері ағып кетуіне жол бермеуге жеткілікті болды. Бұзылулар біртіндеп толтырылған кезде, кейбір қалалық сорғылар қайта іске қосылды, оларды АҚШ Армиясының Инженерлік корпусы әкелген қосымша сорғылар толықтырды. Қаланың кейбір құтқарылған сорғыларын су тасқыны суларын сорғылаған каналдардың істен шығуына байланысты қайта іске қосу мүмкін болмады. Бұзылған жерлерді жабу және су тасқынын жою бірнеше аптаға созылды, ал қыркүйек айының соңында «Рита» дауылынан болған су тасқынынан кейін жағдай нашарлады.

Катринаның салдары

2005 жылдың қазан айының басына қарай қалада су тасқынынан қалған тек бірнеше шағын аймақтар ғана болды, бірақ Катринадан кейінгі апатты су тасқыны қаладағы үйлер мен кәсіпорындардың басым бөлігін күрделі жөндеулер немесе күрделі жөндеу жұмыстары аяқталғанша пайдалануға жарамсыз қалдырды. 2005 жылдың 30 қарашасында New Orleans Times Picayune газетінде жарияланған мақалада зерттеулер 17th Street Canal бөгетінің АҚШ Армиясының Инженерлік корпусы жасаған негізгі жобалау қателіктері салдарынан "сәттілікке жетпеуіне" тиіс екені көрсеткені айтылды. Қосымша тергеулер Лондон авенюі каналының, Индустриалды каналдың, MRGO және басқа да бөгеттер мен су тасқынынан қорғайтын қабырғалардың жобалау және құрылысындағы тағы да көп проблемаларды анықтады. Қаланың дренаждық сорғыларының көпшілігі дауылдан кейін қайта іске қосылса да, кейбір әдетте сенімді сорғылар 2006 жылы коррозияға ұшырап істен шықты. Бұл Катринаның тұзды суына электр сымдарының батып кетуінен болды. Алдын ала шара ретінде Инженерлік корпус Пончартрейн көліндегі дренаждық каналдардың аузына су тасқыны қақпаларын орнатты, көлдің су деңгейі көтерілген жағдайда олар жабылады. Бұл көл суының осал каналдарға ағып кіруін болдырмаса да, қақпалар жабылғанда қаланың жаңбыр суын сырғыту мүмкіндігін күрт шектейді. 2006 жылдың наурыз айында USACE орнатқан уақытша сорғылардың кемшілігі анықталды.

Катринадан кейінгі су тасқыны

2008 жылы «Густав» дауылы Луизиана штатының оңтүстік-шығыс жағалауына соқты, бірақ су тасқынының әсері минималды болды. 2012 жылы баяу жылжыған «Айзек» дауылы қаланың жекелеген аймақтарына көп жауын шашын жаудырды, бұл Нью-Орлеанның су сору қабілетінен асып кетті, алайда су тасқынының әсері аз болды. 2017 жылдың 5 тамызы күні сағат 15:00 шамасында 3-4 сағатқа созылған ауыр жаңбыр Нью-Орлеанның орталық бөліктерінде кең ауқымды су тасқынына әкелді. Жауын-шашынның мөлшері – жыл сайын 10-нан 1-ге дейін немесе 100-ге 1 болу ықтималдығы бар – қаланың су сору қабілетінен жоғары болды. Көптеген жолдар бірнеше метр суға батып, көліктер су астында қалды, ал кейбір ғимараттарға су кірді. Кейіннен Нью-Орлеанның 148 су сору насосының 16-сы және су сору жүйесіне қуат беретін 5 турбинаның 3-і істен шыққандығы анықталды, бұл жаңбыр кезінде су сору қабілетін күрт төмендетті.