Кіріспе
Бір-бірімен өзара әрекеттесетін гравитациялық өрістері бар галактикалар.
Өзара әрекеттесетін галактикалар (қақтығысқан галактикалар) – гравитациялық өрістері бір-біріне ықпал ететін галактикалар. Кішігірім өзара әрекеттесудің мысалы – серік галактиканың негізгі галактиканың спиральді қолдарын бұрмалауы. Үлкен өзара әрекеттесудің мысалы – галактикалық соқтығысу, ол галактикалардың бірігуіне алып келуі мүмкін.
Спутниктер арасындағы өзара іс-қимыл
Үлкен галактикалардың өз серіктерімен өзара әрекеттесуі жиі кездеседі. Серіктің гравитациясы негізгі галактиканың спиральді қолдарының біреуін тартуы мүмкін. Балама ретінде, екінші серік негізгі галактикаға кіре алады, мысалы, Құс шошасының карлик эллипстік галактикасы Сіңір жолына кіріп кетуі сияқты. Бұл шағын мөлшерде жұлдыз пайда болуына әкелуі мүмкін. Мұндай жұлдыздардың жесір топтары бұрын жұлдыз екені анықталмас бұрын кейде "көк түсті дақтар" деп аталған.
Галактикалардың соқтығысуы
Галактикалардың эволюциясы барысында галактикалардың соқтығысуы жиі кездеседі. Галактикалардағы материяның тым сирек таралуы осы сөздің дәстүрлі мағынасындағы соқтығысу емес, гравитациялық өзара әрекеттесуді білдіреді. Егер екі галактика соқтығысып, соқтығысудан кейін жалғасуға жеткілікті импульсы болмаса, бірігуге алып келуі мүмкін. Басқа галактикалардың соқтығысуы сияқты, екі галактиканың бірігуі жаңа жұлдыздардың тууына себеп болатын жұлдыздық аймақты құруы мүмкін. Ондай жағдайда, олар бір-біріне қайта құлап, бірнеше рет өтіп, соңында бір галактикаға бірігеді. Егер соқтығысқан галактикалардың бірі екіншісінен әлдеқайда үлкен болса, бірігуден кейін көбінесе өз құрылымын сақтайды. Үлкен галактика бұрынғысымен бірдей болып көрінеді, ал кіші галактика ыдырап, үлкен галактиканың құрамына сіңіп кетеді. Галактикалар бір-бірінен өтіп келе жатқанда, бірігу кезіндегіден айырмашылығы, өздерінің материясы мен пішінін сақтайды. Галактикалық соқтығысулар қазір компьютерде жиі модельделеді, онда гравитациялық күштер, газдың таралуы, жұлдыздардың пайда болуы және кері байланыс сияқты физиканың нақты принциптері қолданылады. Динамикалық үйкеліс галактикалар жұбының салыстырмалы қозғалысын баяулатады, бұл олардың орбиталардың бастапқы салыстырмалы энергиясына байланысты кейбір сәтте бірігуіне мүмкіндік береді. Галактикалардың соқтығысуын модельдеу кітапханасын Париж обсерваториясының GALMER веб-сайтында табуға болады.
Галактикалық каннибализм
Галактикалық каннибализм – жиі кездесетін құбылыс. Ол – үлкен галактиканың серік галактикамен гравитациялық әрекеттесуі нәтижесінде бірігу процесін білдіреді. Екі немесе одан көп галактикалардың гравитациялық бірігуінің ең көп кездесетін нәтижесі – ірі, дұрыс емес пішіндес галактика, бірақ эллипстік галактикалар да пайда болуы мүмкін. Қазіргі уақытта Галактикалық каннибализм Құс жолы мен Үлкен және Кіші Магеллан бұлттары арасында жүзеге асуда деген болжам бар. Бұл галактикалардың тартылыс күшімен Құс жолына қарай иіліп аққан сутегінің ағындары осы теорияны қуаттайды.
Галактикалық қысым
Галактикалық мазалау – бұл галактикалар шоғырындағы, мысалы Virgo және Coma сияқты бай галактикалар шоғырында, галактикалардың жоғары салыстырмалы жылдамдықпен қозғалып, шоғырдың басқа жүйелерімен жиі кездесуіне байланысты, жарықтылығы төмен галактика мен жарық галактика арасындағы өзара әрекеттесу түрі. Галактикалардың жоғары тығыздығы осыған себеп болады. Компьютерлік модельдеулерге сәйкес, мұндай өзара әрекеттесулер әсер еткен галактика дискілерін бұзылған тарамды спиральді галактикаларға айналдырады және жұлдыз жарлымын тудырады. Содан кейін, егер одан көп кездесулер болса, бұрыштық импульс жоғалып, газ қызады. Нәтижесінде (кейінгі типтегі) жарықтылығы төмен спиральді галактикалар шағын сфералық және шағын эллиптикалық галактикаларға айналуы мүмкін. Бұл гипотезаны растау үшін Қыз шоғырындағы ерте типтегі шағын галактикалар зерттелді, нәтижесінде дискілер мен спиральді қолдар сияқты құрылымдар табылды, бұл олардың жоғарыда аталған өзара әрекеттесулер нәтижесінде өзгерген бұрынғы дискілі жүйелер екенін көрсетеді. Дегенмен, LEDA 2108986 сияқты оқшауланған ерте типтегі шағын галактикаларда да ұқсас құрылымдардың табылуы бұл гипотезаны күмәндандырды.
Бір-бірімен әрекеттесетін галактикалар
АтыТүріАлыс қашықтығы (млн жарық жылы) ШамасыЕскермелерСамалы Жол Галактикасы, Үлкен және Кіші Магеллан БұлтыSBc/SB(s)m/SB(s)m pec0Басты галактикасымен әрекеттесетін серіктерШымылдық Галактикасы (M51)SAc (SB0 a)37+8.4Басты галактикасымен әрекеттесетін серікNGC 1097SB(s)bc (E6)45+9.5Басты галактикасымен әрекеттесетін серікКөбелек Галактикалары NGC 4567/8 SA(rs)bc / SA(rs)bc 60+10.9Әрекеттесудің алғашқы кезеңіNGC 2207 және IC 2163SAc/SAbc114+11Галактикалық соқтығыстың бірінші кезеңінен өтетін галактикаларТышқандар Галактикалары (NGC 4676A және NGC 4676B)S0/SB(s)ab300+13.5Галактикалық соқтығыстың екінші кезеңінен өтетін галактикаларАнтенналар Галактикалары (NGC 4038/9)SAc/SBm45+10.3Галактикалық соқтығыстың үшінші кезеңінен өтетін галактикаларNGC 520S100+11.3Галактикалық соқтығыстың үшінші кезеңінен өтетін галактикаларNGC 2936Irr352+12.9?
Құс жолы мен Андромеда галактикасының болашақтағы соқтығысуы
Астрономдар Көше жол галактикасы Андромеда галактикасымен шамамен 4,5 миллиард жылдан кейін қақтығысады деп бағалап отыр. Олар екі спиральді галактиканың біртіндеп бірігіп, эллипстік галактикаға немесе ықпал еткен үлкен диск галактикасына айналуы мүмкін деп санайды.