Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін, Британдық Сейлон (қазіргі Шри-Ланка) тәуелді колониясында сэр Дон Барон Джаятилака басқаратын үкімет британ королі мен үкіметіне өздерінің үнемі қолдауын білдірді.

Соғыс дайындықтары

Британдықтар 1796 жылдан бастап аралдың жағалау аймақтарын басып алды, бірақ 1917 жылдан кейін колонияда британдық әскерлердің тұрақты гарнизоны болмады. Цейлон қорғаныс күштері мен Цейлон әскери-теңіз күштерінің ерікті резерві жұмылдырылды және кеңейтілді. Корольдік теңіз флоты Трикомалиде теңіз қондырғыларын сақтап тұрды, ал Корольдік әуе күштері (RAF) соғыстан көп бұрын Трикомалидегі Қытай шығанағында әуежай салды. Сингапурдың құлауынан кейін Корольдік теңіз флотының Шығыс Үндістан станциясы Коломбоға, содан кейін Трикомалиге көшірілді. Адмирал сэр Джеффри Лейтон Цейлонның Бас қолбасшысы болып тағайындалды, авиация вице-маршалы Джон Д'Албиак әуе күштерінің қолбасшысы болып тағайындалды және адмирал сэр Джеймс Сомервилл Британдық Шығыс флотының қолбасшысы болып тағайындалды. Әскер штабы Коломбо мұражайының ғимаратында құрылды, ал ұрыс операциялары бөлмесі Коломбодағы Бишоп колледжінде орналастырылды. Теңіз штабы HMS Lanka кемесіне көшірілді, оның операциялық бөлмесі жер астындағы орталықта қалыптасты, ал адмирал Лейтон өзінің штабын Хатшылықта құрды. Адмирал Сомервилл Виктория Аркади теңіз офицерлерінің үйіне іргелес орналасқан Корольдің портының басшысының үйін иеленді. Құрлықтағы бекіністер Коломбодағы төрт және Трикомалидегі бес жағалау батареясынан тұрды; олар соғысқа дейін салынған. Әуе қорғанысы 1941 жылдан бастап кеңейтілді, RAF Коломбоға жақын Ратмаланадағы азаматтық әуежайды басып алды, оның штаб-пәтері Кандавалада құрылды. Галле қаласына жақын Коггала қаласында тағы бір әуежай тез салынып бітті, сондай-ақ елдің әртүрлі жерлерінде бірнеше уақытша ұшу-қону жолақтары салынды, олардың ең ірісі Коломбодағы жарыс жолындағы әуежай болды. Цейлонға бірнеше RAF эскадрильялары жіберілді. Соғыс кезеңінде бірнеше Достастық бөлімшелері де Цейлонға орналасты.

Цейлондық еріктілер

Басқа британдық колониялардағыдай, Цейлонда да әскери шақыру қолданылмады. Дегенмен, цейлондықтар өз еріктерімен қызметке шақырылуына ынталандырылды. Соғыс бойында көптеген адамдар ерікті болып тіркелді, олардың көпшілігі Сейлон қорғаныс күштеріне қосылды, ол резервтік бөлімнен 10 жаяу әскер батальоны, 3 артиллерия полкі және қолдау бөлімшелерінен тұратын жұмылдырылған күшке дейін кеңейтілді. Цейлондық бөлімшелер бірінші рет Цейлоннан тыс жерде, Кокос аралдарындағы бүлікке дейін құрамалармен орналастырылды, содан кейін цейлондық бөлімшелердің теңіздегі орналасуы, бірнеше ерекше жағдайларды қоспағанда, тоқтатылды. Цейлондықтар ерікті түрде Британ армиясына, Корольдік әуе күштеріне (RAF) және Корольдік теңіз күштеріне қосыла берді. Оларды Британ армиясының алдыңғы қатардағы бөлімдеріне ауысуды сұраған Сейлон қорғаныс күштерінің қызметкерлері толықтырды. Олар Бірмада, кейін Малайяда қызмет етті. Цейлондықтар Италиядағы Корольдік инженерлерде, ал Таяу Шығыста және Солтүстік Африкада Корольдік армиялық қызмет корпусында қызмет етті. Әскери полицияның Сейлон корпусының 1-ші батальоны 1949 жылға дейін Малайяда қызмет етті. Соғыс кезінде Ұлттар Достастығы күштерінде қызмет еткендердің бірнешеуі 1948 жылы Цейлон тәуелсіздік алғаннан кейін Шри-Ланка Қарулы Күштеріне қатарына қосылды; олардың ішінде генерал Д. С. Аттыгале, генерал-майор Антон Муттукумару, генерал-майор Бертрам Хейн, генерал-майор Ричард Удугама, генерал-майор Х. В. Г. Виджейкоун және әуе вице-маршалы Эдвард Амерасакера болды.

Цейлон әскери-теңіз күштерінің еріктілер резерві

Сейлон әскери-теңіз күштерінің ерікті резерві Корольдік әскери-теңіз флотына қосылды. "Самсон" және "Голиаф" порт комиссиясы буксирлерінде тәжірибе жинағаннан кейін, ол траулерлерді және Антарктика кит аулау кемелерін мина тазалаушы кемелерге айналдырып, оларды қару-жарақ, суасты кемелерін анықтау жабдықтары және суастына қарсы қару-жарақтармен жабдықтап пайдаланды. Олар: H.M. кемелері "Овердала Вайке" (Сейлон үкіметі сатып алған алғашқы кеме), "Окапи", "Семла", "Самбхур", "Хокса", "Балта" және H.M. буксирлері "Барнет" және "C405". Бұған қоса, ол бірнеше моторлы балық аулау кемелерін (МБК) және түрлі қосымша кемелерді пайдаланды. Барлық кемелерді тек CRNVR қызметкерлері басқарды. Бұл кемелердің мақсаты – порттарға жақын су аймақтарын тазалау және күзету болғанмен, олар Цейлон суларынан тыс жерлерде ұзақ миссияларда да жиі қолданылды. Осы операциялар барысында кемелер жаудың отына түсті, атып түсірілген жапондық ұшақтардан маңызды ақпаратты қалпына келтірді, Бірма майданы ашылғаннан кейін екі МБК-де порттық міндеттерді орындау үшін Акиябқа барды және итальяндық "Эритрея" колониялық кемесінің капитуляциясын қабылдап, оны жүлделі экипажбен бірге портқа сүйеуге шақырылды.

Кокос аралдарындағы көтеріліс

Соғыс кемесінің және соғыс крейсерінің батып кетуі, сондай-ақ Сингапурдың құлауы британдықтардың жеңіссіздігі туралы мифті мәңгілікке жойды. Осы жағдайдың фонында және троцкишіл Ланка Сама Самажа партиясының қоздырысымен Кокос аралдарындағы Хорсбург аралындағы әскерлер түні бойы көтеріліс жасап, аралдарды жапондықтарға беруді көздеді. Бірақ көтеріліс бір сағаттың ішінде басылды, ал көтерілісшілердің үшеуі кейіннен атылды – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көтеріліс жасағаны үшін өлім жазасына кесілген жалғыз Британ Достастығының сарбаздары. Көтерілістен кейін британдықтар Цейлондық жауынгерлік әскерлерін пайдалануды тоқтатты, бірақ Таяу Шығыстағы тыл аймақтарында бірнеше жабдықтау және көлік бөлімшелері қолданылды. Цейлонның қорғанысын 7-ші Австралия дивизиясы және 1-ші (Африкалық) дивизиясының бөлімдері нығайтты, себебі аралдың стратегиялық маңызы зор болды және ол Британ империясының барлық каучук қорларын қамтитын.

Жапондықтардың Цейлонға шабуыл жасауы

Пасха жексенбісіндегі шабуыл – 1942 жылғы 5 сәуірде (Пасха жексенбісі) Жапонияның Коломбоға жасаған әуе шабуылы; бірнеше күннен кейін Тринкомали да шабуылға ұшырады. Шабуылдардың әскери салдары айтарлықтай болғанымен, оның нәтижесінде екі крейсер мен бір әуе кемесі бар бірнеше кеме батып, Цейлон халқына тигізген әсері одан да зор болды, себебі олар Нанкиндегі жаппай қырғынды және жапондықтардың оккупацияланған елдерде жасаған қатыгездіктерін естіген еді. Шабуылдан кейін азаматтар Коломбо мен Цейлоннан қайықпен Индияға үрейлі түрде қашуға кірісті.

Оппозиция және отаршылдыққа қарсы ұлтшылдық

Сейлон соғысына қарсылық болды, әсіресе жұмысшылар мен ұлтшылдар арасында (мысалы, Сейлон ұлттық конгресі), троцкистік Ланка Сама Самажа партиясы (немесе "Самасамажистер") ынталандырған, тәуелсіздік қозғалысын қолдаған және соғысқа қарсы қозғалысты басқарған. Сейлон Коммунистік партиясы да соғысқа қарсы қозғалысты қолдады, себебі олар оны империалистердің соғысы деп санайтын, бірақ 1941 жылы Германия Кеңес Одағына шабуыл жасағанда, британдықтарды қолдап, соғыс қозғалысына қосылды. Алайда, халықтың көп бөлігі жапондықтардың жеңісінен қорқып отырды. Буддистер арасында неміс текті буддалық монахтардың "жау шетелдіктер" ретінде ұсталғанына ашу туды, ал неміс және итальяндық рим-католик дін қызметкерлері ұсталған жоқ. Үкіметтік партияның екі жас мүшесі, Джуниус Джаявардене (кейін президент болды) және Дадли Сенанаяке (кейін үшінші премьер-министр болды) британдықтарды құлату үшін жапондықтармен ынтымақтастық туралы сөйлесті. Бұл сөйлестіктер одан әрі дамымады, өйткені одан әлдеқайда үлкен Д. С. Сенанаяке (кейін бірінші премьер-министр) оларды тоқтатты. Тәуелсіздік күрескерлері министрлердің британдық соғыс күшін қолдауына қарсы шықты. Жергілікті министрлер Сейлон салық төлеушілерінің ақшасын британдық соғыс күш-жігеріне беру туралы ұсыныстар енгізді, оған Мемлекеттік кеңестің тәуелсіздік жақтастары қарсылық көрсетті. Австралиялық және британдық, сондай-ақ жергілікті әскерлер арасында аз нәтижелі үгіт-насихат жұмыстары жүргізілді. 1939 жылдың қарашасынан бастап және 1940 жылдың бірінші жартысында британдық плантацияларда спонтанды ереуілдер болды, олардың басты мақсаты ұйымдасу құқығын алу болды. Екі негізгі плантациялық кәсіподақ болды: Натеса Айердің Сейлондық Үндістан конгресі және Самасамажистер жетекшілігіндегі Бүкіл Сейлондық егіншілер одағы (кейін Ланка егіншілер одағы, ЛЕВУ). Орталық провинцияда ереуілдер Маул Оя плантациясындағы ереуілде өршіп, Самасамажистер басқарды. Мөл Оядан кейін ереуілдер оңтүстікке қарай Уваға тарады, ереуілдер ұзақтығына қарай күшейді және жұмысшылар Самасамажистердің радикалды басшылығын іздеуді жиілетті. Троцкистік көшбасшы Н. М. Перера 12 мамырда Бадулладағы үлкен митингте сөз сөйледі, бірақ тыйым салынғанмен полиция әрекет ете алмады. Вейсса плантациясында жұмысшылар сайланған кеңес құрды және инспектор жұмысшылар кеңесімен кеңесе отырып жұмыс істеуге келісті. "Заң мен тәртіпті" қалпына келтіруге барған қарулы полиция тобы жұмысшылар тарапынан қарусыздандырылды. Ереуіл толқыны ақырында полиция тарапынан жасалған террорлық шаралармен, сондай-ақ Уваны елден бір аптадан астам уақытқа бөліп тұрған су тасқынымен жеңілді. Алайда, отарлық билік тәуелсіздік күресінің күшейіп бара жатқанын байқады. Дюнкерктен кейін британдық отарлық билік үрейленді (ондаған жылдардан кейін жарияланған құпия құжаттарда көрсетілгендей), және ЛССП Мемлекеттік кеңесінің мүшелері Н. М. Перера және Филипп Гунавардена және басқалары 18 маусымда тұтқындалды. Самасамажист баспасөзіне шабуыл жасалып, жабылды. Партияның ашық жұмысын іс жүзінде мүмкін емес ететін ережелер қабылданды. Британдық отаршылдық билікке қарсылық күшейе берді. Элита арасында жетекші клубтардағы түрлі-түсті дискриминацияға наразылық болды. Азаматтық қорғаныс комиссары сэр Оливер Эрнест Гуонетильке британдық Сейлон командирі, адмирал Лейтон өзін "қара иттің ұлы" деп атағанын айтты. Жапондықтар басып алған Сингапур мен Малайядағы Сейлондықтар Нацистік Германия құрған, Нетаджи Субхас Чандра Боздың тікелей басшылығымен Үндістан Ұлттық Армиясының "Ланка полкін" құрды. Оларды су асты кемесімен Сейлонға тасымалдау жоспарланған, тәуелсіздік күресін бастау үшін, бірақ бұл жоспар сәтсіз аяқталды. LSSP басшылары күзетшілерінің көмегімен қашып құтылды. Олардың бірнешесі Үндістанға қашып, сондағы күреске қатысты, соғыстан бұрын қалыптасқан жағдайды, Үндістан мен Сейлонның тәуелсіздік күресінің байланысты екенін көрсетті. Алайда, Филиптің ағасы Роберт Гунавардена басқаратын үлкен контингент қалды.