Кіріспе

Бразилия әлемде этанол отынын өндіруші екінші ел. Бразилия мен АҚШ бірнеше жыл бойы этанол отынын өндіруде көш бастап келеді, 2017 жылы олар әлемдік өндірістің 85 пайызын құрады. Бразилия 2017 жылы 26,72 миллиард литр (7,06 миллиард АҚШ сұйық галлоны) өндірді, бұл отын ретінде қолданылатын әлемдік этанолдың 26,1 пайызын құрайды. Бұл басқа елдер үшін үлгі саясат болып табылады; ал оның қант қамысынан жасалған этанолы – «қазірге дейін ең табысты балама отын». Дегенмен, кейбір авторлар Бразилияның табысты этанол моделінің оның дамыған агроөнеркәсіптік технологиясы мен кең аумақты егістік жерінің болуына байланысты Бразилияда ғана тұрақты болатынын айтады. Соңғы жылдары, бірақ, отын өндірісі үшін арнайы өсірілетін және тағам ретінде қолдануға жарамсыз егістерді пайдаланатын жаңа буынды биоотын өндірісі көбейді. Бразилияның 40 жылдық этанол бағдарламасы әлемдегі қант қамысын өсірудің ең тиімді ауыл шаруашылық технологиясына негізделген. 2010 жылы АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі (EPA) бразилиялық қант қамысы этанолын озық биоотын деп таныды, себебі ол өмірлік циклының барлық кезеңіндегі парниктік газдар шығарындыларын 61%-ға азайтады, соның ішінде тікелей және жанама жер пайдаланудан туындаған шығарындыларды да. 2003 жылы нарыққа енгізілген «флекс» көліктері коммерциялық сәттілікке жетіп, 2013 жылы сатылатын жаңа автомобильдер мен жеңіл көліктер нарығының 94 пайызын құрады. 2010 жылдың ортасына қарай нарықта 70 «флекс» модель болды, ал 20 миллион бірлікке 2013 жылдың маусым айында қол жеткізілді.

Бағалар мен мұнай тұтынуға әсер ету

Алкоголь мен бензиннің бір литр бағасы Рио-де-Жанейрода (сол жақта) және Сан-Паулуда (оң жақта), E100 этанолы мен E25 бензинінің баға қатынасы 0,64 және 0,56-ға сәйкес келеді. [[Файл:Бразилияның аймақтары бойынша этанол өндірісінің тарихи тренді 1990-2008.png|thumb|right|1990/91-ден 2006/07 жылға дейінгі (егін жинау жылы) аймақтар бойынша этанол өндірісінің тарихи өзгерісі. 2010 жылдың ортасына қарай нарықта 70 «флекс» модель болды және 2010 жылдың желтоқсанына дейін өндіріс 12,5 миллионнан астам «флекс» көлікке, оның ішінде 500 мыңнан астам «флекс» мотоциклге жетті. 2005 жылдан бері этанол бағасы субсидиясыз, мұнай баррелі 60 долларға жуықтап келе жатқанда, өте бәсекеге қабілетті болды. Дегенмен, Бразилияда бензинге салынатын салық жоғары, шамамен 54 пайыз, ал этанолға салынатын салық төмен, штатқа байланысты 12%-дан 30%-ға дейін ауытқиды. 2008 жылдың қазан айында E25 бензинінің орташа бағасы галон үшін 4,39 долларды құрады.

thumb|240px|center|Штаттар бойынша E25 бензині мен E100 арасындағы тұтынушы бағасының айырмасы. Қызыл және қызғылт түстер орташа бағасы өтелу диапазонынан төмен штаттарды көрсетеді. Этанол бағасы отынның аз шығындалуын өтеу үшін бензинге қарағанда 25-30% арзан болуы керек.

|Штат|Орташа бөлшек сауда бағасы (R$/литр)|Баға айырмасы|
|---|---|---|
| |E25|E100|E100|E25 (%)|
|Акре (AC)|2.080|2.943|29.32| |
|Мараньян (MA)|1.709|2.628|34.97| |
|Рио-де-Жанейро (RJ)|1.676|2.531|33.78| |
|Алагоас (AL)|1.844|2.766|33.33| |
|Мату-Гросу (MT)|1.452|2.677|45.76| |
|Риу-Гранди-ду-Норти (RN)|1.940|2.669|27.31| |
|Амапа (AP)|2.246|2.686|16.38| |
|Мату-Гросу-ду-Сул (MS)|1.683|2.676|37.11| |
|Риу-Гранди-ду-Сул (RS)|1.779|2.574|30.89| |
|Амазонас (AM)|2.773|2.452|27.69| |
|Минас-Жерайс (MG)|1.610|2.377|32.27| |
|Рондония (RR)|1.839|2.669|31.10| |
|Баия (BA)|1.630|2.522|35.37| |
|Пара (PA)|2.120|2.772|23.52| |
|Рорайма (RO)|2.154|2.710|20.52| |
|Федералдық округ (DF)|1.884|2.586|27.15| |
|Параиба (PB)|1.883|2.553|26.24| |
|Санта-Катарина (SC)|1.697|2.556|33.61| |
|Сеара (CE)|1.768|2.510|29.56| |
|Парана (PR)|1.445|2.429|40.51| |
|Сан-Паулу (SP)|1.306|2.398|45.54| |
|Эспириту-Санту (ES)|1.795|2.662|32.57| |
|Пернамбуку (PE)|1.700|2.573|33.93| |
|Сержипи (SE)|1.888|2.518|25.02| |
|Гояс (GO)|1.581|2.565|38.36| |
|Пиауи (PI)|1.927|2.655|27.42| |
|Токантинс (TO)|1.708|2.748|37.85| |
|Ел бойынша орташа|1.513|2.511|39.75| |

Источник: Agência Nacional do Petróleo (ANP). 2008 жылғы 26 қазаннан 2008 жылғы 1 қарашаға дейінгі аптадағы орташа бөлшек сауда бағалары. Ескерту: Деректер жергілікті валютада ұсынылған, өйткені әлемдік қаржы дағдарысы басталғаннан бері бразилиялық реалдың айырбас бағамы күрт өзгеруде. 2008 жылғы 31 қазандағы айырбас бағамы: 1 АҚШ доллары = 2,16 реал.

Артықшылықтары

Қант қамысынан алынған этанол мұнайға қарағанда аз көміртекті және қайта жаңартылатын энергия көзін ұсынады. Биоэтанол таза шығарындыларының арқасында ауаның ластануын азайтады, сондай-ақ парниктік газдар шығарындыларын төмендету арқылы жаһандық жылынуды жеңсіруге көмектеседі.

Энергиялық баланс

Биоэтанол өндірісінің басты мәселелерінің бірі – энергия балансы, яғни процеске жұмсалатын энергияның жалпы мөлшері, нәтижеде алынған этанол отынын жағу арқылы босатылатын энергияға қатысты. Бұл теңгерім отын өндірісінің толық циклын қамтиды, себебі өсіру, тасымалдау және өндіріс энергияны қажет етеді, оның ішінде мұнай мен тыңайтқыштарды қолдану да соған жатады. Сан-Паулу штатының тапсырысымен жүргізілген толық өмірлік циклге жасалған бағалау, бразилиялық қант қамысынан жасалған этанолдың жақсы энергия балансына ие екенін көрсетті, ол орташа жағдайларда 8,3-тен, ең жақсы өндіріс тәжірибесінде 10,2-ге дейін ауыспалы. [[Файл:БайоэтанолдарТүпнұсқа ел.jpg|right|thumb|Биоэтанол мен қазылған отынның көміртегі интенсивтігінің бағалары. Көрсетілгендей, бразилиялық қант қамысынан жасалған этанол қазіргі уақытта коммерциялық өндірістегі парник газдары шығарындыларын азайту тұрғысынан ең тиімді биоотын құрайды. Бірнеше зерттеу көрсеткендей, егер жер пайдалануда маңызды өзгерістер болмаса, қант қамысынан жасалған этанол жылыжай газдарын 86-дан 90%-ға дейін азайтады, ал Калифорнияның Ауа ресурстарын басқару кеңесі (CARB) өсімдіктерден жасалған биоотынның өмірлік циклын талдаудың бір бөлігі ретінде жерді пайдаланудың жанама өзгерістерінің (ILUC) әсерін қосты. Бразилиялық қант қамысынан жасалған этанол, ILUC-қа байланысты қосымша көміртегі шығарындыларына қарамастан, Калифорнияның төмен көміртекті отын стандартына (LCFS) және ұсынылып отырған федералды жаңаруға тиіс отын стандартына (RFS2) сәйкес келеді. 2010 жылғы 3 ақпанда EPA 2010 жылға және одан кейінгі RFS2 бойынша соңғы шешімін шығарды. EPA модельдеуі көрсеткендей, Бразилиядан келетін қант қамысынан жасалған этанол, жанама жер пайдалануды өзгерту (ILUC) шығарындыларын 30 жыл ішінде өтеуді ескере отырып, бензинге қарағанда 61%-ға дейін парниктік газдар шығарындыларын азайтады. 2010 жылдың қыркүйегіне дейін EPA АҚШ-қа жоғары биоотын санаты бойынша этанолды экспорттауға Бразилияның бес қант қамысынан жасалған этанолды өндіруші зауытына рұқсат берді. Біріккен Ұлттар Ұйымы тапсырысымен жасалған және 2009 жылдың ортасына дейін жарияланған зерттеулерге, сондай-ақ әлемдік тәуелсіз сарапшылардың пікірлеріне негізделген есепте Бразилияда өндірілген қант қамысынан жасалған этанол "кейбір жағдайларда 'нөлдік эмиссиядан' да жақсырақ екені анықталды. Дұрыс өсіріліп, өңделген жағдайда, ол атмосферадан зиянды заттарды шығарып алады, оларды қосудың орнына". Ал АҚШ-та биотоплива ретінде жүгеріні пайдалану тиімділігі төмен, себебі қант қамысы бензиннің орнына 70%-дан 100%-ға дейін шығарындыларды азайтуға мүмкіндік береді. 2010 жылы Еуропалық Комиссия тапсырысымен жасалған зерттеуде бірінші буын биоотындарының шығарындыларды азайту әсері оң екені анықталды, тіпті жерді пайдаланудың жанама өзгерістерін ескермегеннен кейін де, әсіресе Бразилиядан "эмиссия тиімділігі жоғары" қант қамысынан жасалған этанол, ЕО биоотындарының талаптарының экологиялық тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін импортталуы керек. Дүниежүзілік банк 2010 жылы жариялаған тағы бір зерттеуде "Бразилияның көлік секторы көбінесе басқа елдерге қарағанда көміртегі интенсивтігі төмен, себебі олар көлік құралдары үшін отын ретінде этанолды кеңінен пайдаланады" делінген. 2009 жылы Energy Policy журналында жарияланған зерттеулер Бразилияда этанол отынын пайдалану 1975 жылдан бері 600 миллион тоннадан астам CO2 шығарындыларын болдырмауға мүмкіндік берді, ол кезде Pró Álcool бағдарламасы басталды. Зерттеу сонымен қатар жерді пайдаланудың өзгеруіне байланысты шығарылған көміртегі 1992 жылы бейтараптандырылғанын көрсетті. Бразилияның этанол өндірісінің негізгі ұйымы UNICA-ның басқа бағалауынша, Бразилияда флекс-отынмен жұмыс істейтін көліктерде этанол отынын пайдаланудың өзі 2003 жылдың наурызы мен 2010 жылдың қаңтары аралығында 83,5 миллион тонна CO2 шығарындыларын болдырмады.

Ауаның ластануы

Этанолдың кеңінен қолданылуы қалалық орталықтарға ауаның ластануына қатысты бірнеше экологиялық пайда әкелді. 1980-ші жылдары бензинге қосылатын қорғасын қоспалары этанолдың отындағы үлесінің артуымен азайды, ал 1991 жылы толығымен жойылды. Бензинге қорғасынның орнына этанол қоспаларын қосу арқасында көміртек монооксиді (CO), көмірсутектер, күкірт шығарындылары және бөлшек заттардың жалпы көлемі айтарлықтай төмендеді. Тек этанолмен жұмыс істейтін көліктердің пайдалануы да CO шығарындыларын күрт азайтты. Pró Álcool бағдарламасы басталғанға дейін, бензин жалғыз отын түрі болған кезде, CO шығарындылары 50 г/км-ден асып түсетін, ал 1995 жылы 5,8 г/км-ден төмен деңгейге жетті. Барлық автомобильдік жанармайлар альдегидтерді бөліп шығарғанымен, гидратталған этанолды тек этанолмен жұмыс істейтін қозғалтқыштарда пайдаланудың бір кемшілігі – бензин немесе газохолмен салыстырғанда альдегидтердің шығарындыларының артуы. 2006 жылы Нидерланд үкіметі тапсырыс берген Бразилия биоэтанолының тұрақтылығын бағалау мақсатындағы зерттеу, қант қамысы мен этанол өндірісі үшін қажетті су көлемінің барлық болжамды ұзақ мерзімдік қажеттіліктерді қамтамасыз ете алатынын көрсетті. Сонымен қатар, заңнамалық реттеулер мен технологиялық прогресс нәтижесінде, өткен жылдары этанол өндірісі үшін жиналатын судың көлемі едәуір азайды. Сан-Паулу штатында су ресурстарын шамадан тыс пайдалану, әсіресе салыстырмалы түрде жоғары жауын-шашын мөлшеріне байланысты, жалпы алғанда, шектеулі проблема болып көрінеді, бірақ кейбір жергілікті мәселелер туындауы мүмкін. Embrapa қант қамысы өндірісіне байланысты судың ластануына қатысты оны 1-деңгейге жатқызады, яғни "су сапасына әсері жоқ" дегенді білдіреді. Машиналар адам еңбегін қамысты жинау құралы ретінде біртіндеп алмастырады, тек қиын-қыстау жерлерде механикалық жинау мүмкін болмаған жағдайларда ғана. Алайда, 2007 жылы Сан-Паулу штатындағы 170 қант құмырасын өңдеу зауытының 150-і 2014 жылға дейін мемлекеттік үкіметпен ерікті келісімге қол қойды. Тәуелсіз өндірушілер 2008 жылы осы келісімге қол қойды, ал қиын-қыстау жерлерде орналасқан қант қамысы егістіктері үшін мерзімі 2017 жылға дейін ұзартылды. 2009/10 жылғы егін жинау маусымында Сан-Паулудағы қант қамысының 50%-дан астамы егін жинау машиналарымен жиналды. Механизация даланың ластануын азайтады және адамнан гөрі жоғары өнімділікке ие, бірақ Бразилияның ең кедей аймақтарынан келген маусымдық жұмысшылар үшін жұмыссыздыққа да себеп болуы мүмкін. Механизацияның нәтижесінде қант қамысы плантацияларындағы уақытша жұмысшылардың саны азайды, себебі әрбір комбайн күніне шамамен 100 қамысты кесушінің орнын алмастырады және операторлар мен техникалық қызмет көрсету бригадаларын қоса алғанда 30 жұмыс орнын жасайды. Авторлар Бразилия және басқа да дамып келе жатқан елдер тропикалық ормандар, саванналар немесе жазықтар сияқты бұзылмаған экожүйелердегі жерлерді биоотын өндірісіне, ал ауыл шаруашылығы жерлерін биоотын өндірісіне ауыстырған кезде егін шаруашылығы өндірісіне айналдырғанда "биоотынға қарыз" пайда болатынын анықтады. Жерді пайдаланудың өзгеруі жылыжай газдарының азаюынан туындайтын жылдық үнемге қарағанда көбірек CO2 шығарады, бұл биоотынның пайда болуының себебі – ол табиғи отынның орнын алмастырады. Зерттеуде Бразилияның Серрадо аймағын қант қамысынан этанол өндіру үшін қайта өңдеу жағдайы да қарастырылды. Қайта өңделген Серрадодағы биоотынның көміртегі қарызы 17 жылдың ішінде өтеледі деп есептеледі, бұл талданған сценарийлердің арасындағы ең аз мерзім, мысалы, АҚШ жүгерісінен алынған этанолдың өтелу мерзімі 93 жылды құрайды деп болжанады. Зерттеудің қорытындысы бойынша, көміртегіге бай тіршілік орталарын тазарту арқылы биоотын өндірудің таза әсері – бұл көміртегі шығарындыларын табиғи отынға қарағанда ондаған немесе ғасырлар бойы арттыру. Сонымен қатар, жерді пайдаланудағы өзгерістердің көміртегі шығарындыларына тигізетін ықтимал жағымсыз әсеріне қатысты Нидерланд үкіметі тапсырыс берген зерттеуде "қант қамысын өндіру үшін жерді одан әрі пайдаланудың жанама әсерін анықтау өте қиын (яғни, қант қамысы соя немесе цитрус сияқты басқа да дақылдарды алмастырады, бұл өз кезегінде жайылымдарды алмастыратын қосымша соя плантацияларына әкеледі, бұл өз кезегінде орманды жоюға әкелуі мүмкін), сондай-ақ осы топырақ көміртегі шығындарының барлығын қант қамысына жатқызу да логикалық емес" делінген. 2010 жылдың ақпанында Кассель университетінің Лапола басқаруымен жасалған мақалада Бразилияда 2020 жылға дейін биоотын плантацияларының (қант қамысы және соя) жоспарланған кеңеюі көміртегі шығарындыларына тікелей әсер етеді, бірақ жанама жерді пайдаланудағы өзгерістер биоотыннан алынатын көміртегі үнемділігін Амазония орманды аймағына жайылымдардың кеңеюіне байланысты мал шаруашылығының ығысуы салдарынан теңестіре алады.

Әлеуметтік әсері

Сан-Паулу штатының қант қамысы жинау маусымындағы жұмысшы. Қант қамысы Бразилиядағы ең кедей адамдардың біріне маңызды әлеуметтік үлес қосты, себебі ол ең төменгі жалақыдан жоғары табыс пен әлеуметтік жәрдемақылармен қамтамасыз етілген ресми жұмыс орнын ұсынды. Бразилиядағы барлық секторлардағы ресми жұмыспен қамту орташа есеппен 45% құрайды, ал қант қамысы секторында 2007 жылы бұл көрсеткіш 72,9% болды, 1992 жылы 53,6% құраған еді. Сан-Паулу штатындағы дамыған қант қамысы этанолы саласында 2005 жылы ресми жұмыспен қамту 93,8% жетті. Экологиялық ұйымдар бұл мәселеге қатысты бірнеше жылдан бері алаңдаушылық білдіріп келеді. 2008 жылы азық-түлік пен отын арасындағы пікірталас әлемдік деңгейге жетті, себебі халықаралық қауымдастық азық-түлік бағасының күрт өсуіне байланысты алаңдады. 2008 жылдың сәуір айында, сол кездегі БҰҰ-ның азық-түлік құқығы жөніндегі арнайы баяндамашысы Жан Зиглер биоотынды "адамзатқа қарсы қылмыс" деп атады, бұл талапты ол 2007 жылдың қазан айында, биоотын өндірісі үшін жерді қайта өңдеуге 5 жылға тыйым салуды сұрағанда да айтқан болатын. Сәуір айында Дүниежүзілік банк президенті Роберт Зоэллик: "Көптеген адамдар жанармай бактарын толтыру туралы уайымдаса, әлемдегі көптеген адамдар астыңды толтыру үшін күресіп жатыр. Күннен күнге жағдай қиындап бара жатыр" деді. Луис Инасио Лула да Силва бұл мәлімдемелерді "коммерциялық мүдделерден туындаған жаңылыс пікірлер" деп атап, АҚШ пен Еуропаның ауыл шаруашылығына берілетін субсидияларын кінәлады, сондай-ақ бұл мәселе АҚШ-та жүгеріден өндірілетін этанолмен ғана шектелгенін айтты. Бразилия президенті бірнеше рет өзінің еліндегі қант қамысынан жасалған этанол өндірісі азық-түлік бағасының өсуіне әсер етпегенін мәлімдеді. 2008 жылдың маусым айында Oxfam ұйымы жариялаған есепте бай елдердің биоотын саясаты климаттық және мұнай дағдарысын шешуге көмектеспейтіні, сонымен қатар азық-түлік бағасының өсуіне ықпал ететіні сынға алынды. Есепте нарықтағы барлық биоотын ішінде бразилиялық қант қамысынан жасалған этанол "кемшіліктері болғанымен", шығын мен парниктік газдар балансы тұрғысынан әлемдегі ең қолайлы биоотын құрайтыны қорытындыланды. Есепте кейбір мәселелер мен ықтимал тәуекелдер қарастырылып, Бразилия үкіметі экологиялық және әлеуметтік тұрақтылыққа қауіп келтірмеу үшін сақтық танытуы қажеттігі айтылды. Сондай-ақ, есепте былай делінген: "Бай елдер өткен жылы биоотын өндіруді қолдауға 15 миллиард доллар жұмсады, ал арзанырақ бразилиялық этанолды қолдаудан бас тартып, осылайша әлемдік азық-түлік қауіпсіздігіне зиян келтірді". Дүниежүзілік банк 2008 жылдың шілдесінде жариялаған зерттеу есебінде 2002 жылдың маусымынан 2008 жылдың маусымына дейін "биоотынның және онымен байланысты астық қорының азаюы, жерді пайдаланудың үлкен өзгерістері, спекуляциялық әрекеттер және экспортқа тыйым салу" жалпы бағаның 70-75% құрағаны көрсетілді. Зерттеуде мұнай бағасының өсуі және доллардың құнсыздануы жалпы бағаның 25-30% құрағаны анықталды. Зерттеуде "АҚШ пен Еуропадағы биоотын өндірісінің күрт өсуі әлемдік азық-түлік бағасының күрт өсуіне басты себеп болды" делінген, сондай-ақ "Бразилияның қант негізіндегі этанолы азық-түлік бағасын айтарлықтай өсірмеді" делінді. Есепте осы дамыған аймақтардағы биоотын өндірісінің өсуіне субсидиялар мен импорттық тарифтердің қолдау көрсеткені айтылады және мұндай саясат болмаса, әлемдегі бағаның өсуі азайтылар еді деп есептеледі. Бұл зерттеу жұмысында Бразилияның қант қамысынан жасалған этанолы қант бағасын айтарлықтай өсірмегені де көрсетілді, сондай-ақ АҚШ пен ЕО-ның этанол импортына тарифтерді жою ұсынылды, бұл Бразилия және басқа да дамып келе жатқан елдерге, соның ішінде көптеген африкалық елдерге экспорт үшін этанолды тиімді өндіруге мүмкіндік береді. ЭЫДҰ зерттеуі Еуропа мен Солтүстік Америкада өндірілетін биоотыннан шығатын парниктік газдар шығарындыларын азайтудың шектеулі деңгейін сынға алып, қазіргі биоотын қолдау саясаты 2015 жылға дейін көлік отынынан шығатын парниктік газдар шығарындыларын 0,8% ғана азайтатынын, ал Бразилиядағы қант қамысынан алынатын этанолдың парниктік газдар шығарындыларын дәстүрлі отынға қарағанда 80% азайтатынын көрсетті. Бағалауда үкіметтерге биогориэлдер мен шикізат нарығын ашық етуге шақыру арқылы тиімділікті арттыру және шығынды төмендету қажеттігі айтылды. Бразилияның Fundação Getúlio Vargas зерттеу бөлімі биоотынның астық бағасына тигізетін әсері туралы зерттеуде 2007-2008 жылдары азық-түлік бағасының өсуіне басты себепкер астық нарығындағы спекуляциялық әрекеттер болғаны, астық қорының аздығы мен сұраныстың артуы салдарынан туындағаны қорытындыланды. Зерттеуде биоотын өндірісінің кеңеюі маңызды фактор емес екені, сондай-ақ бразилиялық қант қамысының егілген ауданы мен астықтың орташа бағасы арасында байланыс жоқ екені де көрсетілді, керісінше, қант қамысының таралуы елде астық өнімдерінің қарқынды өсуімен бірге жүрді.