Кіріспе
Сапульпа – АҚШ-тың Оклахома штатындағы Крик және Тулса округтерінде орналасқан қала. 2020 жылғы халық санауы бойынша халық саны 21 929 адамды құрады, ал 2010 жылғы санауда 20 544 адам болған. Сапульпа – Крик округінің әкімшілік орталығы.
Ерте тарих
Қалаға осы аймақтың алғашқы тұрақты қонысы болған, Алабама штатындағы Осочетауннан шыққан Касихта немесе Кусета руының толыққанды Крик индейі Джеймс Сапульпаның есімі берілді. 1850 жыл шамасында ол Полекат және Рок ағындарының қосылған жеріне жақын (қазіргі Сапульпа қаласының оңтүстік-шығысына шамамен 1.6 шақырым қашықтықта) сауда орталығын ашты. 1886 жылы Атлантика және Тынық мұхиты темір жолы (кейін Фриско деп аталды) осы аймаққа жеке тармақ салып келгенде, ол Сапульпа станциясы деп белгіленді. Сапульпа пошта бөлімі 1889 жылдың 1 шілдесінде ашылды, ал қала 1898 жылдың 31 наурызында ресми түрде құрылды.
Крик округінің орналасқан жері туралы дау
Оклахома штаты болғаннан кейін, әрбір округ округ орталығын анықтау үшін сайлау өткізді. Сапульпа Крик округінің орталығы болу үшін Бристоумен бәсекелесті. Бес жыл бойы даулы сайлаулар мен сот процестерінен кейін, мәселе 1913 жылдың 1 тамызында Оклахома Жоғарғы Сотымен шешілді. Сапульпа жеңімпаз деп жарияланды. Аудандық сот ғимараты 1914 жылы салынды, ол 1902 жылы тұрғызылған бұрынғы ғимаратты алмастырды. 1912 жылы Premium Glass Company компаниясының құрылуы Сапульпаның шыны өндірісіне қадамын басқанын білдірді. Premium Glass компаниясы 1918 жылы Liberty Glass Company компаниясымен сатып алынды. Зауыт, көптеген өзгерістерден және меншік иелерінің алмасуынан кейін, 2019 жылға қарай Ardagh Group атынан сыра бөтелкелерін шығаруда. Қаладағы басқа шыны зауыттарының қатарында 1914 жылы ашылған Bartlett Collins Glass Company компаниясы бар, ол кейіннен 2008 жылы иесі Anchor Hocking компаниясымен жабылды. 1914 жылы банка мен банка қақпақтарын шығаратын Schram Glass Company компаниясы 1931 жылы Ball Brothers компаниясымен жабылды. Терезе шынысын өндіретін Sunflower Glass Plant зауыты 1913 жылы жұмысын бастады және 1924 жылы Victory Window Glass Co. компаниясына жалға берілгеннен кейін 1932 жылы жұмысын тоқтатты. Оклахома тарихының энциклопедиясына сәйкес, Сапульпа "Оңтүстік-батыстың Кристалл қаласы" деп белгілі болған.
Темір жол көлігі
1886 жылы Атлантика және Тынық мұхиты темір жолы, Миссуриден Тулса мен Ред-Форкқа дейін желісі бар, рельстерін Сапульпаға дейін созды. 1898 жылы Сент-Луис және Оклахома-Сити темір жолы Сапульпадан Оклахома-Ситиге дейін 103,2 мильдік жол салды. Бұл екі желі де кейіннен Сент-Луис-Сан-Франциско темір жолының ("Фриско") бақылауына өтті. Меншік иелері жылдар бойы ауысып, Оклахома-Ситиге жақын Сапульпа мен Дель-Сити арасындағы ескі "Фриско" желісінің бөлігі, "Sooner Sub" деп белгілі, Оклахома штатының меншігіне көшті. 1998 жылы "Sooner Sub" Stillwater Central Railroad компаниясына жалға берілді, ал 2014 жылы оларға сатылды. 2019 жылдың 5 тамызында жолаушылар тасымалы болмағандықтан, Stillwater Central келісімшартты бұзып, айып төледі. Сапульпаның алғашқы күндері Сапульпа және қалааралық темір жолы ("S&I") трамвай/қалааралық желісінің бойында орналасқан, ол бір жақтан Тулсаға, екінші жақтан Кифер, Гленпул және Моундс қалаларына қатынайтын. Кейіннен "S&I" бірнеше бірігулер мен атау өзгерістерінен өтті, тек Талсадан Сапульпаға дейінгі бөлігі Талса-Сапульпа одақтық темір жолы ретінде сақталды.
66-жол
Сапульпа ескі АҚШ-тың 66-шы бағдарламалық жолында, қазір ШШ 66 және Тарихи 66-шы бағдарламалық жолы (ә/к/а Батыс Озарк жолы) қаладан өтеді. 66-шы бағдарламалық жолға қатысты көрікті жерлерге 1948 жылы салынған қару-жарақ қоймасында 2016 жылдың тамызында ашылған «66-шы бағдарламалық жолдың жүрегі» автомұражайы және одан кейін ашылған Tee Pee Drive In кіреді. Мұнда әлемдегі ең биік антиктуралық газ құбырының көшірмесі орналасқан, оның биіктігі 66 фут, ал үстіндегі дөңгелек белгісімен бірге – 74 фут. Rock Creek Bridge, яғни Rock Creek-тегі тарихи Bridge #18 әлі де тұр, бұл 1921 жылы салынған металл көпір, ол 1926 жылы 66-шы бағдарламалық жолдың бір бөлігіне айналды.
География
Сапульпа Крик округінің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Қаланың солтүстікке қарай Талса округіне созылған шағын бөлігі 2004 жылы Сапульпаға қосылды. Талса қаласының орталығы 14 миль (23 км) солтүстік-шығыста 44-ші мемлекетаралық тас жолы арқылы орналасқан. Крик ақылы тас жолы (Мемлекеттік тас жол 364) солтүстік-шығыстағы Сапульпадағы I 44-тен шығысқа қарай бұтақталады және Талсаның оңтүстік және шығыс айналма жолын қамтамасыз етеді. 2018 жылдың қаңтар айында Сапульпа қалалық кеңесі Батыс Талсадағы шамамен 300 акр жерді қосып алуды мақұлдады. Жер солтүстік жағынан 51-ші көшемен, оңтүстік жағынан Southwest Blvd-мен, ал батыс жағынан 65-ші West Avenue-мен шектеседі. Алғашқыда бұл қосылуға Гилкриз экспрес-жолы мен I 44 тас жолының қиылысының болашақ орны кірді. Алайда, қала енді бұл аумақты Талса қаласына қайтаруды жоспарлап отыр. АҚШ Халық санағы бюросының мәліметтері бойынша Сапульпа қаласының жалпы ауданы құрайды, оның ішінде жер және , немесе 3,21% су.
Демография
2010 жылғы халық санауы бойынша қалада 20 544 адам, 8015 үй шаруашылығы және 5497 отбасы тұрды. Халық тығыздығы бір шаршы мильге 844,3 адамды құрады. Қала тұрғындарының нәсілдік құрамы: 77,5% ақ нәсілді, 3,0% афроамерикалық, 10,9% американдық үндістер, 0,6% азиялық, 0,2% Тынық мұхиты аралдарынан шыққандар, 1,5% басқа нәсілдер және 6,3% екі немесе одан көп нәсілдің өкілдері. Кез келген нәсілге жататын халықтың 4,1% -ы испан немесе латын американдықтарын құрады. Барлығы 7 430 үй шаруашылығы болды, олардың 32,5% -ында 18 жасқа дейінгі балалар тұрды, 54,8% -ы бірге тұратын жұбайлар, 12,9% -ы күйеуі жоқ әйелдер басқаратын үйлер, ал 27,9% -ы отбасы емес. Барлық үй шаруашылықтарының 24,2% -ы жеке адамдардан тұрды, ал 10,5% -ында 65 жасқа толған немесе одан асып кеткен жалғыз адамдар тұрды. Үй шаруашылығының орташа мөлшері 2,54 адамды, ал отбасының орташа мөлшері 3,00 адамды құрады. Қала тұрғындарының жас ерекшеліктері: 26,1% -ы 18 жасқа дейінгілер, 7,9% -ы 18-24 жас аралығындағылар, 27,5% -ы 25-44 жас аралығындағылар, 23,7% -ы 45-64 жас аралығындағылар және 14,8% -ы 65 жасқа толған немесе одан асып кеткендер. Орташа жас 37 жасқа тең. Әр 100 әйелге 91,2 еркек шақ келді. 18 жасқа және одан жоғары жастағы әр 100 әйелге 86,9 еркек шақ келді. Үй шаруашылығының орташа жылдық табысы 40 372 доллар, ал отбасының орташа жылдық табысы 52 639 долларды құрады. Ер адамдардың орташа жылдық табысы 30 524 доллар, ал әйелдердің 21 609 доллар болды. Қаланың жан басына шаққандағы орташа жылдық табысы 22 275 долларға тең. Отбасылардың 11,5% және халықтың 16,3% кедейлік шегінен төмен тұрды, оның ішінде 18 жасқа дейінгілердің 15,2% және 65 жасқа толған немесе одан асып кеткендердің 17,4% кедейлікте өмір сүрді.
Мәдениет және білім беру
Сапульпада "Сапульпа негізгі көшесі" деп аталатын ұйым бар, ол елдегі көптеген ұлттық "Негізгі көше" бағдарламаларының бірі. Оның мақсаты – қаланың мәдени мұрасын сақтап, күшейту, сондай-ақ Орталық бизнес ауданын қоғамның орталығы ретінде қайта жандандыру арқылы тұрғындардың өмір сапасын жақсарту. 2013 жылы Сапульпа ағысы қоғамдық орталығы Мускоги крик тілі курсынан 14 адамнан тұратын топты бітірді.
Саябақтар мен демалыс
Сапульпа қаласының саябақтар және демалыс жүйесіне жиырма бір саябақ пен демалыс орны кіреді, оның жалпы ауданы 501 акрды құрайды. Он алты нысан дамытылған және халыққа ашық, ал бесеуі әлі дамытылмаған. Келли Лэйн саябағының жолы, Либерти саябағының жолы, Дэвис саябағының жолы, Холлиер саябағының жолы және Прети Уотер көлінің жолы жаяу серуендеуге шамамен 400 метрден 1,6 шақырымға дейінгі мүмкіндіктер ұсынады. Басқа да нысандардың ішінде 25 акр аумақты алып жатқан, балық аулауға ашық және форель, арналы сомыр және ұсақ балық түрлерімен толықтырылған Прети Уотер көлі бар. Сахома көлінің ауданы 277 акр, онда балық аулауға болатын түрлерге ірі ауызды бас, кіші ауызды бас, арналы сомыр, краппи, перч, көк балық және қызыл мүңкіз жатады. 2021 жылдың тамызында Либерти саябағында «Күнделікті батырлар» деп аталатын 600 000 долларлық инклюзивті ойын алаңы ашылды. Ойын алаңы 2-5 жастағы балаларға, 5-12 жастағы балаларға және ересектерге арналған жекелеген аймақтарды қамтиды. Осыған жауап ретінде газеттің баспагері: «Біз естелік альбомдарды шығаратын қызмет емес, газет шығарамыз. Біз жергілікті комиссар сайлауын жарияладық. Біз оны маңыздырақ деп есептедік» деді.