Кіріспе

1938 жылғы релятивистік уақыттың өзгеруін растайтын тәжірибе. Айвс-Стилвелл тәжірибесі (1938). "Каналдық сәулелер" (көбінесе H2+ және H3+ иондарының қоспасы) 6788-ден 18 350 вольтқа дейін зарядталған тесіктелген пластиналар арқылы үдетілді. Сәуле және оның шағылысқан бейнесі бір мезгілде, 7° бұрышпен орналасқан қисайған айна көмегімен байқалды. Релятивистік Доплер эффектісін растайтын басқа тәжірибелер – Моссбауэр роторы тәжірибесі және қазіргі Айвс-Стилвелл тәжірибелері. Уақыттың өзгеруі және релятивистік Доплер эффектісі Альберт Эйнштейннің 1905 жылғы маңызды еңбегінде болжаған. Эйнштейн кейін (1907) бақылаушыға қатысты қозғалыстағы "каналдық сәулелерден" (газ разрядтау түтікшелерінің белгілі бір түрлері арқылы жасалған оң иондық сәулелер) келетін жарықтың салыстырмалы жиіліктерін өлшеуге негізделген тәжірибе ұсынды және ол уақыттың өзгеруіне байланысты қосымша Доплер жылжуын есептеді. Бұл эффект кейіннен "көлденең Доплер эффектісі" (КДЭ) деп аталды, себебі мұндай тәжірибелер бастапқыда қозғалмалы көзден келетін Доплер жылжуының әсерінен аулақ болу үшін тік бұрышта жүргізілуі жоспарланған. Ақырында Герберт Ивс және Г. Р. Стилвелл (уақыттың өзгеруін Лоренц және Лармор теориясынан туындайтынына сілтеме жасай отырып) осы эффектіні тік бұрышта өлшеу идеясынан бас тартты. Олар бойлық бағыттағы сәулелерді пайдаланып, әлдеқайда кішкентай КДЭ-ні әлдеқайда үлкен бойлық Доплер эффектісінен ажыратудың жолын тапты. Тәжірибе 1938 жылы орындалды және бірнеше рет қайталанды. Ұқсас тәжірибелер жоғары дәлдікпен бірнеше рет жүргізілді, мысалы, Оттинг (1939), Мандельберг және басқалар (1962), Хасселкамп және басқалар (1979) және Ботерманн және басқалар. Әртүрлі мәндер ұзындық қысқаруы, енінің кеңеюі және уақыттың өзгеруінің әртүрлі комбинацияларына сәйкес келеді, мұнда ерекше салыстырмалылық теориясы болжаған мән болады. Айвс осы мақалада сипатталған оптикалық тәжірибені ұсынды, оның мақсаты нақты мәнді анықтау.

1938 жылғы тәжірибе

сурет 4. Ивс-Стилвелл экспериментінен Доплер эффектісіне ұшыраған Балмер сызығы.
Экспериментте Ивс және Стилвелл арналық сәулелердің көзі ретінде сутек газын пайдаланды, олар негізінен оң H2+ және H3+ иондарынан тұрды. (Еркін H+ иондары қолдануға тым аз мөлшерде болды, себебі олар тез H2 молекулаларымен бірігіп H3+ иондарын құрады.) Бұл иондар арналық сәулелік түтікте жоғары жылдамдыққа дейін үдетілгеннен кейін, толтыру газының молекулаларымен (кейде H2 емес, басқа газдар да болды) өзара әрекеттесіп, қозған сутек атомдарын босатады, олардың жылдамдықтары H2+ және H3+ иондарының заряд-масса қатынастарымен анықталады. Champeney және басқалар (1963, 1965) және Кундиг (1963).

Жарық жылдамдығының изотропиясы

Моссбауэр роторлық эксперименттері жарық жылдамдығының мүмкін анизотропиясын өлшеу үшін де пайдаланылды. Яғни, мүмкін эфирлі жел сіңіру жиілігіне бұрмалаушы әсер етуі керек еді. Бірақ, барлық басқа эфир ағыны эксперименттеріндегідей (Микельсон-Морли эксперименті), нәтиже теріс болды, бұл эфир ағынының жоғарғы шегін 2,0 см/с деп белгіледі. Мұндай эксперименттерді Champeney және Moon (1961), Champeney және авторлар тобы (1963), Turner және Hill (1964), сондай-ақ Исаактың жетекшілігімен Preikschat (1968) жүргізді.

Жылдам қозғалатын сағаттар

Айвс-Стилвелл эксперименттерінің қазіргі заманғы нұсқаларында айтарлықтай жоғары дәлдікке қол жеткізілді. Ауыр иондарды сақтау сақиналарында, мысалы, МПИК-тегі TSR немесе GSI Гельмгольц ауыр иондар зерттеу орталығындағы ESR, литий иондарының жоғары жылдамдықпен қозғалатын Доплер эффектісі қаныққан спектроскопия немесе оптикалық-оптикалық қос резонанс арқылы бағаланады. сурет|Қозғалатын ионның және оған қарсы таралатын лазерлік сәулелердің жиіліктерімен, сондай-ақ оптикалық-оптикалық қос резонанстық спектроскопияның көшу жиіліктерімен схемалық көрінісі. сурет|Қозғалатын ионның және оған қарсы таралатын лазерлік сәулелердің жиіліктерімен қанығу спектроскопиясының схемалық көрінісі. Бұл иондар, олардың шығаратын жиіліктеріне байланысты, жоғары дәлдігі бар оптикалық атомдық сағаттар ретінде қарастырылуы мүмкін. Мансури-Сексль аясында арнайы салыстырмалылық теориясынан болатын ауытқуды былайша анықтауға болады:

,

мұндағы – ион сәулесіне антипараллель бағытталған лазерлік сәуленің жиілігі, ал – ион сәулесіне параллель бағытталған лазерлік сәуленің жиілігі. және – ион тыныш күйдегі ауысу жиіліктері. – ион жылдамдығы, ал – жарық жылдамдығы. Қанығу спектроскопиясы жағдайында формула былай өзгереді:

,

мұндағы – ион тыныш күйдегі ауысу жиілігі. Егер арнайы салыстырмалылық теориясы дұрыс болса, онда бұл шама нөлге тең.

Автор Жыл Жылдамдық Үлгінің жоғарғы шегі
Grieser et al. 1994 0.064 c ≤ 8
Saathoff et al. 2003 0.064 c ≤ 2
Reinhardt et al. 2007 0.03 c, 0.064 c ≤ 8
Novotny et al. 2009 0.338 c ≤ 1
Botermann et al. 2014 0.338 c ≤ 2

Ауа райының баяу жүруі

Сонымен қатар, күнделікті жылдамдықтарда уақыттың өзгеруін өлшеу де жүзеге асырылды. Шоу және авторлар тобы (2010) Пол тұзағында бір 27Al+ ионын ұстайтын екі сағат құрастырды. Бір сағатта Al+ ионымен бірге 9Be+ ионы «логикалық» ион ретінде болса, екіншісінде 25Mg+ ионы болды. Екі сағат та жеке зертханаларда орналастырылды және сағат сигналдарын алмасу үшін 75 метрлік, фазасы тұрақтандырылған оптикалық талшықпен байланыстырылды. Бұл оптикалық атомдық сағаттар петагерц (1 ПГц = 1015 Гц) диапазонындағы жиіліктерді шығарды және жиілік белгісіздігі 10−17 диапазонында болды. Осы сағаттардың көмегімен қозғалған және тоқтаған алюминий иондарының жылдамдықтарын салыстыру арқылы 36 км/сағ (< 10 м/с, шапшаң жүгірушінің жылдамдығы) жылдамдығынан төмен уақыттың өзгеруіне байланысты ~10−16 жиілік өзгерісін өлшеу мүмкін болды. Сондай-ақ, екі сағаттың арасындағы 33 см биіктік айырмасынан гравитациялық уақыттың өзгеруін анықтауға да мүмкіндік болды.