Кіріспе

Совет армиясының құрамасы – 13-ші гвардиялық Полтава ордені екі рет Қызыл Ту ордендері Суворов және Кутузов атқыштар дивизиясы (Ланг ру) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көптеген наградалармен марапатталған Қызыл Армияның жаяу әскер дивизиясы. 1942 жылдың қаңтар айында 87-ші атқыштар дивизиясының (екінші құрамы) негізінде құрылған бұл дивизия Харьковтың екінші шайқасында және одан кейінгі совет әскерлерінің шегінуі кезінде ауыр шығынға ұшырады. Жаңадан құрылған дивизия қыркүйек айының ортасында Сталинград шайқасына қатысып, қала орталығындағы және Мамаев курганындағы бірнеше айға созған қақтығыстарда өзін ерекше көзге түсірді. Ақпан айының басында шайқас аяқталғаннан кейін дивизия жаңадан құру үшін алынып, 1943 жылдың шілдесінде 5-ші гвардиялық армияға қосылды және соғыстың соңына дейін оның құрамында болды. Дивизия Курск шайқасында және Украинаға кеңес әскерлерінің соңғы шабуылында күш көрсетіп, соғыстың соңғы күндері Дрезденді басып алды. Соғыс аяқталғаннан кейін дивизия 13-ші гвардиялық механикаландырылған дивизия болып қайта құрылды. Суық соғыс кезінде ол Австриядағы Кеңес оккупациялық күштерінің бір бөлігі болды және 1955 жылы елден совет әскерлерінің шығарылуына дейін қызмет етті. Дивизия таратылып, 39-шы механикаландырылған дивизияға қосылды, ол 13-ші гвардияның дәстүрін сақтау мақсатында 39-шы гвардиялық механикаландырылған дивизия деп аталды. Дивизия 1956 жылғы Венгрия революциясын басуға қатысты және суық соғыстың соңына дейін Венгрияда дислокацияланды. 1957 жылы 21-ші гвардиялық танк дивизиясы болып қайта құрылып, 1965 жылы бұрынғы соғыс уақытындағы нөміріне – 13-ші гвардиялық танк дивизиясы болып қайта аталды. Суық соғыс аяқталар алдында дивизия 1989 жылы Қырымға көшіріліп, совет әскерлерінің қысқартылуына байланысты таратылды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1941 жылы 6 қарашада 87-ші атқыштар дивизиясы (екінші құрамы) қайта құрылды және бұрынғы 5-ші әуеде тасымалданатын бригада командирі Александр Родимцевке бағындырылды. 1942 жылдың 19 қаңтарында 87-ші атқыштар дивизиясы ресми түрде Гвардия мәртебесіне ие болды және 13-ші гвардиялық атқыштар дивизиясы болып қайта аталды.

Харьков шайқасы

1942 жылдың мамыр айында 13-дивизия Харьковтағы советтік қарсы шабуылына қатысты, онда олар солтүстік бағытта соғысып, кеңес әскерлерінің маңызды бөлігінің қоршауға түсіп, жойылмауына қол жеткізді, одан кейін орыс әскері жеңіліске ұшырады. Бұл шабуыл барысында дивизия 50 проценттен астам шығынға ұшырады, оның көп бөлігі қатал неміс қарсы шабуылдарын тойтару кезінде болды. Осы шабуылдардың бірінде 13-дивизияның артиллерия капитаны 1-дәрежелі Ұлы Отан соғысы орденімен алғаш рет марапатталды. Осы шабуыл кезіндегі бөлімшесінің табысынан кейін полковник Родимцев генерал-майор болып тағайындалды. Дивизия 16 шілдеде қайта құру үшін майданнан алынып шығарылды.

Алғашқы соққылар

Сол жылдың 13 қыркүйегінде неміс жаяу әскерлері Сталинградқа алғашқы шабуыл жасады, осымен Сталинград шайқасының бастауы берілді. Күннің соңына қарай неміс 71-ші жаяу әскер дивизиясы қала орталығына, Царица шатқалының солтүстігіне жетті. Ставка директивасы 13-ші гвардиялық дивизияға (қайта жабдықталып, күшейтіліп жатқанда) Волга өзеніне және Сталинградқа баруға бұйрық берді. 62-ші армияның қолбасшысы генерал-лейтенант Василий Чуйковтың бұлжытпалы кеңесінен кейін Родимцев белгілі бір нық қадаммен: "Мен коммунистпін! Бұл қаланы [Сталинградты] тастап кетуге ниетім жоқ!" деп мәлімдеді. Дивизияға жақында көптеген жаңа сарбаздар келгендіктен, олардың көпшілігінің тәжірибесі аз, жаттығудан тыс қалған еді, сонымен қатар Сталинградтың қираған көшелерінің картасы мен білімі де жетіспеді, бұл алдағы күрес кезінде үлкен қиындық тудыратыны анық болды. Алайда, генерал-майор Родимцев Испания азамат соғысындағы тәжірибесінің арқасында қалалық жағдайдағы соғыс тактикасын жақсы білетін. 14 қыркүйекте сағат 17.00-де 13-ші гвардияның алдыңғы құрамдары тек 15 танк пен аздаған асыққанда құрылған шайқас топтары ұстап тұрған шепті нығайту үшін жылдам түрде өзенді кесіп өтті. Бағаланған деректер бойынша, алғашқы толқынның жартысынан астамы өзенді кесіп өту кезінде қаза тапты, алғашқы 24 сағаттың ішінде 3000-нан астам адам қаза болды. Нәтижесінде, екі тараптан да ауыр шығындарға ұшырағаннан кейін, неміс әскерлерінің шабуылы тойтарылды. Родимцевтің сарбаздары ұн тартатын ауданды қайта басып алып, 13-ші гвардияның басқа полктері үшін орталық өзен арқылы өтуді қамтамасыз етті.

Темір жол станциясы

Келесі күні таңертең Родимцевтің кіші офицерлерінің бірі, лейтенант Антон Кузьмич Драганға Чуйковтың тікелей бұйрығымен Сталинградтың орталық бөлігіндегі маңызды темір жол станциясын жақын арада күтілетін неміс шабуылынан қорғау тапсырылды. Драган елуден аз сарбаздан тұратын взвод жинап, оларды темір жол станциясына жеткізді. Станцияда шағын, бірақ нық қадамды әскерлер неміс шабуылына дайындалды. Олар орналасқаннан кейін көп ұзамай, станцияны басып алу үшін көптеген неміс жаяу әскерлері келді. Орыстар үш аптаға жуық уақыт бойы, депоның бақылауы үшін бөлме-бөлме қаһармандық күрес жүргізіп, немістердің шабуылдарын қайта-қайта тойтарды. Қабырғаларды бұзып, шатырлардың астымен жүріп, еден астындағы кеңістіктерде тығылып, орыстар немістерге ғимараттың бір бөлігін ғана беруге мәжбүр болды, бірақ бірден басқа жерден қайтадан күресті бастады. Драганның сарбаздары дәліздерде атыс жүргізіп, бөлмелер арасында гранаталар лақтырып, немістерге ауыр шығын келтірді. Осы батыл қарсылыққа қарамастан, Драганның взводы ақырында санаулы сарбаздан тұратын шағын топқа дейін азайды. Оқ-дәрілері бітіп, азық-түліктері таусылған соң, Кеңес гвардиясының бірі штығын алып, қабырғаға:

"Родимцевтің гвардиясы осы жерде елдері үшін соғысып, қаза тапты" - деп жазып қалдырды.

Қараңғы түскен кезде Драган және оның қол астындағы бес сарбаз ғимараттан сытылып, неміс шебінен өтіп, дивизияның қалған бөлігімен қайта қосылды.

Мамаев қорғаны

Мамаев курганындағы шайқас 15 қыркүйекте Сталинградтың шетіндегі неміс және орыс жаяу әскерлері арасындағы қатал шайқас басталғанынан шамамен үш апта өткен соң басталды. Шайқастың осы кезеңінде дивизия парктің орталық төбесіне ие болу үшін бірнеше вермахт дивизиясымен күресті, ол бірнеше рет қолдан-қолға өтті. Осы уақытта дивизияның басқа бөлімшелері Сталинградтың түрлі учаскелерінде шайқасты. Дивизия қаланың ішінде, бомбаланған ғимараттар мен зауыттардың қирандыларында, Мамаев Құрғанының еңістерінде, «Қызыл Қазан» трактор зауытында және «Павлов үйі» деп белгілі стратегиялық ғимаратта болды (Яков Павлов – ғимаратты қорғаған взвод командирі). Көптеген мәліметтерге сәйкес, Сталинград шайқасына Волга арқылы өткен дивизияның 10 000 сарбазының тек 280-320-сы ғана аман қалды.

Курск шайқасы

Сталинградтағы кеңес әскерінің жеңісінен және неміс 6-армиясының талқандалуынан кейін 13-гвардиялық дивизия қайта жарақтандыру және жабдықтау үшін желіден алынып шығарылды. 5-гвардиялық армиямен (Воронеж майданы) бірге, дивизия Курск қаласының оңтүстігінде резервте сақталды, немістердің сол жердегі алдағы шабуылы – «Цитадель» операциясына қарсы тұру үшін. Алғашқы ниет, неміс шабуылы майдандық кеңес бөлімдерімен тоқтатылғаннан кейін, осы екі құраманың немістерге қарсы шабуылға өтуі еді, бірақ екі құрама да ықтимал өтімді болдырмау үшін күшке салынды. Бірнеше күн қатарынан үздіксіз қызу шайқастардан кейін (соның ішінде Прохоровкадағы танк шайқасы, онда дивизияның бронетехникалық бөлімдерінің шағын тобы қатысты), олар элиталық Waffen SS құрамаларын тоқтата алды. Ал осы уақытта 13-ші дивизияның атқыштар батальондары Обоян маңындағы шепті ұстап, окоптан шабуылдарды тойтарды. Резервтен шыққан кезде немістер назарын Прохоровкаға аударғандықтан, салыстырмалы түрде аз шығынға ұшырады.

Украинаны азат ету

Көп ұзамай 13-ші гвардиялық атқыштар дивизиясы оңтүстік-батысқа қарай жылжыды, онда олар Украинаны неміс басқыншылығынан азат ету үшін Қызыл Армияның шабуылына қатысты. Дивизия Полтава-Кременчуг шабуылында қатысып, аса қатал шайқастардан кейін Полтава қаласын бақылауға алды, ол 1943 жылдың 23 қыркүйегінде азат етілді. Бұл 13-ші гвардиялық атқыштар дивизиясының атауында көрсетілген (1943 жылдың қыркүйегінде берілген), бұл дивизияның Полтаваны басып алудағы ерлігі үшін марапатталғанын көрсетеді. Полтавадан кейін дивизия Днепр шайқасына қатысты. Оларға немістерді жаңылыстыру үшін Днепр өзенінен жалған өткел жасау, содан кейін солтүстік және оңтүстікке қарай өтуге жағдай жасау тапсырылды. Дивизияның бөлімдері Кременчуктен солтүстік-батысқа қарай Песчанный аралына жету үшін сал мен плоттармен өзенді кешіп өтті, онда неміс жаяу әскері аралдың батыс жағын басып алған және оларды қолма-қол соғыста ығыстыру қажет болды. Осы операцияда дивизия күштері ауыр шығынға ұшырады, өйткені олар жаудың отына түсіп қалды (дивизия командирінің орынбасары Павел Гаев операцияны басқарғанда майданда қаза тапты). Кременчуктен кейін дивизия Кировоград шабуылында, Умань-Ботошани шабуылында және Львов-Сандомир шабуылында шайқасты. Умань-Ботошани шабуылы кезінде Новоукраинка мен Помошнаядағы маңызды теміржол торабын басып алғандығы үшін дивизия 29 наурызда 2-дәрежелі Суворов орденімен марапатталды. 1944 жылдың 1 сәуірінде Первомайскіні басып алғандығы үшін екінші Қызыл Ту орденімен марапатталды. Шілдеде дивизия мен армия 1-ші Украина майданының құрамында Львов-Сандомир шабуылында соғысты.

Германияға аттану

Қызыл Армияның Германияға соңғы шабуылы кезінде дивизия 32-ші гвардиялық атқыштар корпусының құрамында болды немесе 5-ші гвардиялық армияның тікелей басқаруында болды. Бұл күш немістерді Украинаның солтүстігі мен Польшаның орталық бөлігі арқылы Германияның солтүстік аймақтарына дейін ығыстырды. Дивизия Висла-Одер операциясында күш көрсетіп, Буско-Здрой және Ченстохова қалаларын басып алды, сондай-ақ 1945 жылдың 19 қаңтарында Германия шекарасын өтті. 1945 жылдың ақпан және наурыз айының басында 13-ші гвардиялық дивизия Жоғарғы Силезия және Төменгі Силезия операцияларында шайқасты. Берлин операциясы кезінде, 16-21 сәуірде дивизия армияның соққы тобының құрамында Нейсе және Шпрей өзендерін форсирледі, Дрезден-Люббен тас жолын Сенфтенбергтің солтүстік-батысынан 60 шақырымға кесіп өтті. 13-ші гвардиялық дивизия 23 сәуірде Эльбадағы Торгау қаласына жетті, онда олардың әскерлері американдық бөлімшелермен кездесті. Нейседегі неміс қорғанысын бұзғандағы "батылдығы мен қаһармандығы" үшін дивизия 28 мамырда 2-дәрежелі Кутузов орденімен марапатталды. Содан кейін дивизия 5-ші гвардиялық армиямен бірге Прага операциясына қатысып, 8 мамырда Дрезденнің стратегиялық теміржол торабын басып алды. Соғыс барысында дивизияның 20 000-нан астам әскері марапатталды, ал он тоғызы ең жоғары советтік наградасы – Кеңес Одағының Батыры атағын алды.

Кейінгі қызмет

Дивизия соғыс аяқталғаннан кейін Орталық әскерлер тобының құрамына енді және 1945 жылдың 1 қарашасына қарай 13-ші гвардиялық механикаландырылған дивизияға айналды. Дивизия 1955 жылға дейін Венада орналасты, содан кейін топ Австриядан Совет Одағының шығуынан кейін таратылды. Дивизия таратылды, оның құрамы мен техникасы 1955 жылдың 9 қыркүйегінде Карпат әскери округіндегі 38-ші армияның 39-шы механикаландырылған дивизиясының құрамына енді. 4 желтоқсанда 39-шы механикаландырылған дивизия гвардиялық бөлімше болып қайта аталды және 13-ші гвардияның тарихын мұра етті. 1956 жылы Венгрияға кеңес әскерлерінің басып кіруі кезінде, "Вихрь" операциясы барысында, 38-ші армия Дунайдың оң жағалауындағы Австрия және Югославия шекарасын қорғады. Басып кіру аяқталғаннан кейін дивизия Веспремде Оңтүстік әскерлер тобының құрамына кірді және суық соғыстың көп бөлігінде онда қалды. 1956 жылдың желтоқсан айында 39-шы гвардиялық дивизия 21-ші гвардиялық танк дивизиясына айналды. 1965 жылдың қаңтарында 21-ші гвардиялық дивизия 13-ші гвардиялық танк дивизиясы болып қайта нөмірленді. 1988 жылы дивизияның соңғы құрмет белгілері "Полтава", Ленин ордені, Екі рет Қызыл Ту, Суворов және Кутузов ордендері болды.