Кіріспе

Linux ядросының жасаушысы және жетекші әзірлеушісі (1969 жылы туған)

Линус Бенедикт Торвальдс (Linus Benedict Torvalds, 28 желтоқсан 1969 жылы туған) – фин-американдық бағдарламалық жасақтама инженері, Linux ядросының жасаушысы және жетекші әзірлеушісі. Ол сонымен қатар Git таратылған нұсқаны басқару жүйесін жасаған. Ол Шинья Яманакамен бірге Финляндия Технология академиясының 2012 жылғы Мыңжылдық технология сыйлығымен марапатталды, «компьютерлер үшін жаңа ашық кодты операциялық жүйені жасағаны үшін, нәтижесінде кеңінен қолданылатын Linux ядросы пайда болды» деп мойындалды. Ол сондай-ақ 2014 жылғы IEEE Computer Society Computer Pioneer Award және 2018 жылғы IEEE Masaru Ibuka Consumer Electronics Award сыйлықтарының иегері.

Алғашқы жылдар

Торвальдс 1969 жылғы 28 желтоқсанда Финляндияның Хельсинки қаласында журналистер Анна мен Нильс Торвальдстың ұлы ретінде дүниеге келді, ол статистик Лео Тёрнквист пен ақын Оле Торвальдстың немересі, журналист және әскери қызметкер Тоиво Каранконың шөбересі болды. Оның ата-анасы 1960-шы жылдары Хельсинки университетіндегі радикалды студенттер тобының мүшелері болған. Оның отбасы Финляндиядағы швед тілінде сөйлейтін азшылыққа жатады. Ол Нобель сыйлығының иегері, американдық химик Линус Паулингтің құрметіне аталған, бірақ "Бұзғыншы код: Линукс және ашық бастапқы код революциясы" кітабында ол: «Менің ойымша, мен Линус арахис мультфильмінің кейіпкерінің есімімен де аталдым», – деген. Бұл оны «жартылай Нобель сыйлығының иегері химик және жартылай көрпе тасымалдайтын мультфильм кейіпкері» етті. Компьютерлерге деген қызығушылығы 1981 жылы 11 жасында VIC 20 компьютерімен басталды. Ол BASIC тілінде бағдарламалауды бастады, содан кейін 6502 процессорына тікелей машина коды арқылы кірді (ол ассемблер тілін қолданбады). Кейін ол Sinclair QL сатып алып, оны кеңінен өзгертті, әсіресе оның операциялық жүйесін. «Финляндияда оған бағдарламалық жасақтама алу өте қиын болғандықтан», ол QL үшін жеке құрастырушы және редактор (Pac Man графикалық кітапханаларынан басқа) жазды, сондай-ақ бірнеше ойын жасады. Ол Pac Man-нің клонын – Cool Man ойынын жазды. Торвальдс 1988-1996 жылдары Хельсинки университетінде оқыды, NODES зерттеу тобынан компьютерлік ғылым магистрі дәрежесін алды. Оның оқулықтарына Джон Х. Кроуфорд пен Патрик П. Гелсингердің «80386-ны бағдарламалау», SYBEX, 1987 жыл және Морис Дж. Бахтың «UNIX операциялық жүйесінің дизайны», Prentice Hall, 1986 жыл кірді. 1991 жылдың 5 қаңтарында ол MINIX көшірмесін алудан бұрын Intel 80386 процессорлы IBM PC клонын сатып алды, бұл оған Linux-та жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Оның академиялық мансабы 1989 жылдың жазында Финляндия теңіз күштерінің Ниланд бригадасына қосылған кезде, оқудың бірінші жылынан кейін үзілді. Ол Финляндияның міндетті әскери қызметін өтеу үшін 11 айлық офицерлік оқу бағдарламасын таңдады. Ол артиллерия бақылаушысы лауазымын алып, лейтенант шеніне ие болды. Ол компьютерлік ғылым профессоры Эндрю Таненбаумның «Операциялық жүйелер: жобалау және іске асыру» кітабын сатып алды, онда Таненбаум UNIX-тің оқулыққа арналған, қысқартылған нұсқасы – MINIX-ті сипаттады. 1990 жылы Торвальдс университеттегі оқуын жалғастырды және алғаш рет UNIX-ке ULTRIX жүйесінде жұмыс істейтін DEC MicroVAX компьютері арқылы танысты. Оның магистрлік диссертациясы «Linux: Портативті операциялық жүйе» деп аталды.

Linux жүйесі

Linux-тың алғашқы прототиптері 1991 жылдың соңында көпшілікке ұсынылды. 1.0 нұсқасы 1994 жылдың 14 наурызында жарық көрді. Торвальдс 1991 жылдың күзінде швед тілінде сөйлейтін компьютер ғылымының студенті Ларс Вирзениус оны Технологиялық университетке еркін бағдарламалық қамтамасыз ету сарабы Ричард Столлманның сөйлемін тыңдауға алып барғанда алғаш рет GNU жобасымен танысты. Торвальдс бастапқы лицензиясын (коммерциялық қолдануға тыйым салған) Linux ядросы үшін Сталлманның GNU General Public License 2 (GPLv2) нұсқасына ауыстырды, себебі дистрибьюторлар коммерциялық емес шарттарға байланысты шығындарын өтеуге мүмкіндік таппады. 1996 жылдың соңында Transmeta компаниясына барғаннан кейін Торвальдс Калифорниядағы компанияда жұмыс істеді, ол 1997 жылдың ақпанынан 2003 жылдың маусымына дейін созылды. Содан кейін ол Ашық бастапқы кодты дамыту зертханаларына (Open Source Development Labs) көшті, ол кейін Free Standards Group-пен бірігіп Linux Foundation атанды, және ол осы ұйымның қолдауымен жұмыс істеуді жалғастыруда. 2004 жылдың маусымында Торвальдс отбасымен Орегон штатының Данторп қаласына OSDL штаб-пәтеріне жақын болу үшін көшті. 1997-1999 жылдары ол 86open жобасына қатысып, Linux және Unix үшін стандартты бинарлық форматты таңдауға көмектесті. 1999 жылы MIT Technology Review TR100 журналы оны 35 жасқа дейінгі әлемнің 100 ең үздік инноваторының қатарына қосты. 1999 жылы Red Hat және VA Linux, екеуі де Linux-қа негізделген бағдарламалық жасақтаманы дамытудың көшбасшылары, Торвальдсқа оның еңбегі үшін алғыс ретінде акция опцияларын ұсынды. Оның жеке талисманы – Тукс есімді пингвин, ол Linux қауымдастығы тарапынан Linux ядросының талисманы ретінде кеңінен қабылданды. Торвальдс «ашық код – бағдарламалық жасақтаманы жасаудың жалғыз дұрыс жолы» деп сенсе де, ол «жұмысқа ең қолайлы құралды» пайдалануды қалайды, тіпті ол меншік бағдарламалық жасақтаманы қамтыса да. Ол Linux ядросындағы нұсқаны басқару үшін BitKeeper бағдарламалық жасақтамасын қолдануы және оны жақтауы үшін сынға ұшырады. Кейін ол оның орнына Git деп аталатын ашық бағдарламалық жасақтаманы жасады. 2008 жылы Торвальдс Fedora Linux дистрибутивін қолданғанын мәлімдеді, себебі ол PowerPC процессор архитектурасын жақсы қолдаған. Ол бұл ақпаратты 2012 жылғы сұхбатында растады. Торвальдс GNOME 3.0 шығарылғаннан кейін GNOME-дан уақытша бас тартты, «Дамытушылар үстелде нақты жұмыс істеуді «өте қиын» деп шешіп, оны жағымсыз етуге бел буды» деді. Содан кейін ол Xfce-ге ауысты. 2013 жылы Торвальдс GNOME-ды қайта қолдана бастады, «Оларда енді табу қиын болса да, кеңейтулер бар; бірақ кеңейтулердің көмегімен үстеліңізді екі жыл бұрынғыдай жақсы етуге болады» деді. Қазіргі уақытта Linux Foundation Торвальдске демеушілік етеді, осылайша ол Linux-ты жақсартуға толық уақыт арнай алады. Торвальдс Linux ядросының пошталық тізіміндегі басқа дамытушылармен пікір келіспейтінімен белгілі. Өзін «жағымсыз адам» деп атаған ол: «Мен жақсы адам болғым келеді, аз қарғыс айтуды және адамдарды өсуге шақыруды қалаймын, оларды ақымақ деп айтудың орнына. Кешірім сұраймын, тырыстым, бірақ менде мұндай қабілет жоқ» деді. Оның пікірін нақты жеткізу үшін қажет деп санайтын ұстанымы Intel бағдарламашысы Sage Sharp және systemd дамытушысы Lennart Poettering сынға ұшыратты. 2018 жылдың 16 қыркүйегінде Linux ядросының қақтығыс кодексі күтпеген жерден үлескерлер келісімінің негізінде жаңа мінез-құлық кодексімен ауыстырылды. Содан кейін Linux 4.19 rc4 нұсқасының шығарылым жазбаларында Торвальдс өзінің мінез-құлқы үшін кешірім сұрап, өткендегі жеке шабуылдарын «кәсіби емес және орынсыз» деп атады және «адамдардың сезімдерін түсіну және оларға тиісті жауап беру үшін» «демалысқа» шығатынын жариялады. Көп ұзамай бұл оқиғалар «The New Yorker» журналының Торвальдсқа оның мінез-құлқына қатысты бірқатар сынды сұрақтармен жүгінуіне әкелді. 2018 жылдың 22 қазанында Linux 4.19 нұсқасы шығарылғаннан кейін Торвальдс ядроны күтуге қайта оралды.

Linus/Linux байланысы

Бастапқыда Торвальдс өзі әзірлеген ядроны Freax деп атағысы келді ("free", "freak" және Unix-тің ұқсас жүйесі екенін көрсететін X әрпінің қосындысы), бірақ оның досы Ари Леммке, ядро алғаш рет жарияланған FTP серверін басқарған, Торвальдстың каталогын linux деп атады.

Билік және тауар белгісі

2006 жылға дейін Linux ядросының шамамен 2 пайызы Торвальдс өзі жазған. Стандартты Linux ядросына қандай жаңа код енгізілетінін шешудегі ең жоғары құқық оған тиесілі. Торвальдс Linux тауарлық белгісін тіркеген және оның қолданылуын, бастысы Linux Mark Institute арқылы қадағалайды.

Жеке өмір

Торвальдс 1993 жылдың соңында кездескен, алты мәрте Финляндия ұлттық каратэ чемпионы Тове Торвальдсқа (қызметтік аты Монни) үйленген. Ол студенттерге компьютерлік зертханада бастапқы жаттығулар өткізіп, курс тыңдаушыларына тест ретінде оған электрондық пошта жіберуді тапсырған. Тове бұған электрондық пошта арқылы кездесуге шақырумен жауап берген. Linux ядросының қайта жүктелу жүйелік шақыруы олардың туған күндерін (он алтылық санауда жазылған) сиқырлы мәндер ретінде қабылдайды. Торвальдс өзін "толыққанды діни атеист" деп сипаттап, былай деп қосты: "Мен адамдардың діннің мораль мен табиғатқа құрмет сезімін сыйлайтынына сенетінін байқадым. Менің ойымша, ол екеуіне де кері әсер етеді. Ол адамдарға 'табиғат жаратылыстан пайда болды' деуге мүмкіндік береді, сондықтан жаратылыс керемет нәрсе болып көрінеді. Мен 'уау, мұндай нәрсе қалай болды' дегенге таң қаламын". Кейін ол Еуропада дін көбінесе жеке мәселе болғанымен, Америка Құрама Штаттарында ол саяси мәселеге айналғанын айтты. Шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі туралы мәселені талқылағанда ол: "Иә, бұл бір жағынан қызық, себебі көптеген еуропалық елдерде мемлекет пен мемлекеттік дін арасында заңдық байланыс бар" деді. "Линус-азат етуші" атты наурыз айында өткен LinuxWorld конференциясы туралы әңгімесінде Торвальдс былай деді: "Өмірде екі алтын қағида бар. Бірі – 'Өзгелерге қалай қаласаң, солай істе'. Адамдар оны қандай да бір себеппен христиандықпен байланыстырады. Мен христиан емеспін. Мен агностикпін. Екінші қағида – 'Өз ісіңмен мақтан'. 2004 жылы Торвальдс отбасымен бірге Кремний алқабынан Портлендке (Орегон штаты) көшіп келді. 2010 жылы Торвальдс Америка Құрама Штаттарының азаматы болып, АҚШ-та дауыс беруге тіркелді. Сол жылы ол АҚШ-тың ешқандай саяси партиясымен байланыспағанын айтты: "Шын айтқанда, менің жеке мақтанышым тым жоғары, сондықтан олардың ешқайсысымен байланысуға келмеймін".

Сыйлықтар мен жетістіктер

Сыйлықтар мен жетістіктер Жыл Сыйлық Ескермелер 2018 IEEE Masaru Ibuka Consumer Electronics Award IEEE Masaru Ibuka Consumer Electronics Award сыйлығы Электр және электроника инженерлері институты тарапынан тұтынушы электроника технологиясына ерекше үлес қосқандығы үшін табыс етіледі. Бұл сыйлық Sony Corporation компаниясының негіздеушісі және құрметті төрағасы Масару Ибуканың құрметіне аталған. 2018 Ibuka сыйлығы Линус Торвальдсқа "Linux-ты дамыту және таратудағы көшбасшылығы үшін" берілді. 2012 Интернет Даңқы Залы 2012 жылдың 23 сәуірінде Швейцарияның Женева қаласында өткен Интернет қоғамының Global INET конференциясында Торвальдс Интернет Даңқы Залына енгізілген алғашқылардың бірі болды, инноваторлар санатындағы он адамның және барлығы отыз үш адамның бірі. 2012 Мыңжылдық Технология Сыйлығы 2012 жылдың 20 сәуірінде Торвальдс Шинья Яманакамен бірге сол жылғы Мыңжылдық Технология Сыйлығының екі жеңімпазы деп жарияланды. Бұл сыйлық технология саласындағы Нобель сыйлығымен теңестіріледі. 2010 C&C Сыйлығы 2010 жылы NEC Corporation компаниясы "ақпараттық технологиялар индустриясын, білім беруді, зерттеулерді және өмірімізді жақсартуға қосқан үлесі үшін" Торвальдсқа C&C сыйлығын табыс етті. 2008 Қауымдастар Залы 2008 жылы ол Калифорния штатының Маунтин-Вью қаласындағы Компьютер тарихы мұражайының Қауымдастар залына енгізілді, себебі "Linux ядросын жасады және кеңінен қолданылатын Linux операциялық жүйесінің ашық көзді дамытуын басқарды". 2005 Vollum Сыйлығы 2005 жылдың тамызында Торвальдс Рид колледжінен Vollum сыйлығын алды. 2003 Linus (Ай) 2003 жылы астероидтың серігіне Linus деп ат қойылды, себебі оны ашқан адам Linux-ты ынтамен қолданған. Атау ұсынымы мифологиялық Линусқа, муза Каллиопаның ұлы және мелодия мен ритмнің ойлап табушысына сілтеме жасағанмен, бұл ат Линус Торвальдсты және Peanuts комиксінің кейіпкері Линус ван Пелтті де құрметтеу мақсатында болды. 2001 Takeda Сыйлығы 2001 жылы Торвальдс Ричард Столлман және Кен Сакамурамен бірге әлеуметтік/экономикалық тұрақтылық үшін Takeda сыйлығын бөлісті. 2000 Lovelace Медалі 2000 жылы ол Британдық компьютерлік қоғамнан Lovelace медалін алды. 1998 EFF Pioneer Сыйлығы 1998 жылы Торвальдс EFF Pioneer сыйлығын алды. 1997 Академиялық жетістіктер 1997 жылы Торвальдс Хельсинки университетінің Компьютер ғылымдары факультетінен магистр дәрежесін алды. Екі жылдан кейін Стокгольм университетінің құрметті докторы атанды, ал 2000 жылы өз университетінен де сол құрметке ие болды. Хельсинки университеті Торвальдс атындағы аудитория ашты және оның компьютері Компьютер ғылымдары факультетінде қойылған. 1996 9793 Торвальдс (Астероид) 1996 жылы 9793 Торвальдс астероиді оның құрметіне аталды.