Кіріспе
1803 ж. АҚШ-тың Франциядан Орта Америка аймағын сатып алуы Луизиананы сатып алу – 1803 жылы АҚШ-тың Францияның Бірінші Республикасынан Луизиана аумағын сатып алуы. Бұл ауданның көп бөлігі Миссисипи өзенінің батысындағы су жиналатын алаптан тұрады. Он бес миллион долларға, немесе шамамен бір шаршы мильге он сегіз доллардан, АҚШ Орта Америкадағы 828 000 шаршы мильді (2 144 512 км²) иеленді. Дегенмен, Франция осы аумақтың аз бөлігін ғана бақылап отырды, оның көп бөлігінде американдықтар тұрды. Іс жүзінде, АҚШ аумақтың көп бөлігі үшін басқа отаршылдық державаларды жоққа шығарып, келісім-шарт немесе жаулап алу арқылы үндістердің жерлерін алуға алдын ала құқық сатып алды. Франция Корольдігі 1682 жылдан бастап 1762 жылы Испанияға берілгенге дейін Луизиана аумағын басқарды. 1800 жылы Франция Республикасының бірінші консулы Наполеон Солтүстік Америкадағы француз отаршылдық империясын қайта құруға бағытталған кең ауқымды жобаның бір бөлігі ретінде Тосканамен айырбастау шарты бойынша Луизиананы қайта иеленді. Алайда, Францияның Сен-Домингодағы көтерілісті басудағы сәтсіздігі және Ұлыбританиямен жаңа соғысқа қатысу ықтималдығы Наполеонды Луизиананы АҚШ-қа сатуды қарастыруға итермеледі. Луизиананы сатып алу президент Томас Джефферсонның ұзақ мерзімді мақсаты болды, ол Миссисипи өзенінің маңызды порты – Нью-Орлеан қаласын бақылауға ерекше құштар еді. Джефферсон Джеймс Монро мен Роберт Р. Ливингстонға Нью-Орлеанды сатып алуды тапсырды. Францияның қаржы министрі Франсуа Барбе Марбуамен келіссөздер жүргізген АҚШ өкілдері Луизиананың барлық аумағын сатып алуға келісті. Федералистік партияның қарсылығын жеңіп, Джефферсон және Мемлекеттік хатшы Джеймс Мэдисон Конгрессті Луизиананы сатып алуды бекітуге және қаржыландыруға көндірді. Луизиананы сатып алу АҚШ-тың Миссисипи өзені арқылы егемендігін кеңейтіп, елдің номиналдық ауданын екі есеге жуық арттырды. Сатып алынған жерлерге қазіргі АҚШ-тың он бес штаты мен Канаданың екі провинциясы кіреді, оның ішінде Арканзас, Миссури, Айова, Оклахома, Канзас және Небрасканың барлық аумақтары; Солтүстік Дакота мен Оңтүстік Дакотаның үлкен бөліктері; Континенттік бөліністің шығысындағы Монтана, Вайоминг және Колорадо аудандары; Миссисипи өзенінің батысындағы Миннесотаның бөлігі; Жаңа Мексиканың солтүстік-шығыс бөлігі; Техастың солтүстік аудандары; Нью-Орлеан және қазіргі Луизиана штатының Миссисипи өзенінің батысындағы бөлігі; сондай-ақ Альберта мен Саскачеванның шағын жерлері. Сатып алу кезінде Луизиана аумағындағы жергілікті емес халықтың саны шамамен 60 000 адамды құрады, олардың жартысы африкалық құлдар еді. Сатып алудың батыс шекаралары кейіннен 1819 жылғы Адамс-Онис келісімімен Испаниямен шешілді, ал солтүстік шекаралары 1818 жылғы Ұлыбританиямен жасалған келісім-шартпен реттелді.
The Louisiana Purchase was the acquisition of the territory of Louisiana by the United States from the French First Republic in 1803. This consisted of most of the land in the Mississippi River's drainage basin west of the river. In return for fifteen million dollars, or approximately eighteen dollars per square mile, the United States nominally acquired a total of 828000 square miles (2,144,512 km2) in Middle America. However, France only controlled a small fraction of this area, most of which was inhabited by Native Americans; effectively, for the majority of the area, the United States bought the preemptive right to obtain Indian lands by treaty or by conquest, to the exclusion of other colonial powers. The Kingdom of France had controlled the Louisiana territory from 1682 until it was ceded to Spain in 1762. In 1800, Napoleon, the First Consul of the French Republic, regained ownership of Louisiana in exchange for Tuscany as part of a broader effort to re establish a French colonial empire in North America. However, France's failure to suppress a revolt in Saint Domingue, coupled with the prospect of renewed warfare with the United Kingdom, prompted Napoleon to consider selling Louisiana to the United States. Acquisition of Louisiana was a long term goal of President Thomas Jefferson, who was especially eager to gain control of the crucial Mississippi River port of New Orleans. Jefferson tasked James Monroe and Robert R. Livingston with purchasing New Orleans. Negotiating with French Treasury Minister François Barbé Marbois, the U. S. representatives quickly agreed to purchase the entire territory of Louisiana after it was offered. Overcoming the opposition of the Federalist Party, Jefferson and Secretary of State James Madison persuaded Congress to ratify and fund the Louisiana Purchase. The Louisiana Purchase extended United States sovereignty across the Mississippi River, nearly doubling the nominal size of the country. The purchase included land from fifteen present U. S. states and two Canadian provinces, including the entirety of Arkansas, Missouri, Iowa, Oklahoma, Kansas, and Nebraska; large portions of North Dakota and South Dakota; the area of Montana, Wyoming, and Colorado east of the Continental Divide; the portion of Minnesota west of the Mississippi River; the northeastern section of New Mexico; northern portions of Texas; New Orleans and the portions of the present state of Louisiana west of the Mississippi River; and small portions of land within Alberta and Saskatchewan. At the time of the purchase, the territory of Louisiana's non native population was around 60,000 inhabitants, of whom half were enslaved Africans. The western borders of the purchase were later settled by the 1819 Adams–Onís Treaty with Spain, while the northern borders of the purchase were adjusted by the Treaty of 1818 with the British.
Өмірбаян
XVIII ғасырдың екінші жартысында Луизианадағы француз колониясы еуропалық саяси интригалардың ойыншығына айналды. Колония Францияның теңіз арқылы созылған империясының ең маңызды бөлігі болды, ал қалған иеліктері Миссисипи және басқа да ірі өзендер бойындағы бірнеше шағын елді мекендерден тұрды. 1762 жылы Франция Фонтенблоның құпия шарты арқылы осы аумақты Испанияға өткізді. Жеті жылдық соғыстағы француз жеңілісінен кейін Испания Миссисипидің батысындағы аумақты бақылауға алды, ал британдықтар өзеннің шығысындағы жерлерді иеленді. Америка Құрама Штаттары құрылғаннан кейін американдықтар Миссисипидің шығысы мен Нью-Орлеанның солтүстігіндегі аумақты басқарды. Американдықтар үшін ең маңызды мәселе Миссисипидің теңізге еркін транзиті болды. Американдықтардың осы жерлерге біртіндеп қоныстануымен, көптеген американдықтар, Джефферсон сияқты, аумақ "бөлік-бөлікке" қосылатынын болжады. Бірақ әлсіреген Испаниядан оны тартып алу қаупі осы саясатты "мұқият қарастыруды" талап етті. Нью-Орлеан Аппалач тауларының батысындағы АҚШ аймақтарына ауылшаруашылық тауарларын тасымалдау үшін маңызды орталық болды. 1795 жылғы 27 қазанда Испаниямен жасалған Пинкни шарты американдық саудагерлерге Нью-Орлеанда "тауар сақтау құқығын" берді, оларға экспортқа арналған тауарларды сақтау үшін портынан пайдалануға мүмкіндік берді. Шарты сонымен қатар американдықтардың Миссисипидің барлық бөлігімен жүзуге құқығын мойындады, бұл батыс аумақтарының өсіп келе жатқан саудасы үшін өте маңызды болды. 1798 жылы Испания американдықтардың Нью-Орлеанды пайдалануына рұқсат берген шартынан бас тартып, американдықтарды қатты ашуландырды. 1801 жылы испан губернаторы Дон Хуан Мануэль де Сальседо Каса Кальво графынан билікті қабылдап, американдықтардың тауар сақтау құқығын қайта қалпына келтірді. Алайда, 1800 жылы Испания Луизиана аумағын Наполеонның үшінші Сан-Ильдефонсо шартының құпия бөлігі ретінде Францияға қайтарды. 1801 жылғы Аранхуэс шарты Испанияның Луизиананы Францияға қайтаруын, Францияға "қайтару" емес, "қалпына келтіру" деп белгіледі. Аумақ номиналды түрде 1803 жылғы 30 қарашада Францияға билікті беруге дейін, ал 1803 жылғы 20 желтоқсанда АҚШ-қа ресми түрде өткізілуіне үш апта бұрын Испанияның бақылауында қалды.
Келіссөздер
Испания мен Франция арасындағы келісім 1800 жылы көп назарсыз қалды, бірақ 1801 жылы Наполеон жақын орналасқан Сен-Домингке әскери күш жібергенде, Америкада француз басқыншылығының қаупі кеңінен тарады. Джефферсон салмақтылық танытуға шақырғанмен, федералистер бұл жағдайды Джефферсонға қарсы пайдалануға тырысып, Францияға қарсы соғыс жариялауға ұсыныс жасады. Оларды күшсіздендіру үшін Джефферсон Ұлыбританиямен одақ құрумен қорқытты, бірақ сол бағыттағы қарым-қатынастар да қиын болды. 1801 жылы Джефферсон Францияның Сен-Домингті (қазіргі Гаити) қайтару жоспарын қолдады, ол құлдар көтерілісінен кейін Туссен Лувертюрдің басқаруында болған еді. Дегенмен, АҚШ-та Наполеон көтерілісті басып алғаннан кейін Нью-Орлеанға әскер жібереді деген алаңдаушылық күшейді. Миссисипи өзенінің сағасын бақылауды қамтамасыз ету ниетімен Джефферсон 1801 жылы Ливингстонды Парижге, Нью-Орлеанды сатып алуға уәкілеттікпен жіберді. 1802 жылдың қаңтар айында Франция Наполеонның жеңгесі, генерал Шарль Леклеркті Сен-Домингке экспедицияға жіберіп, Лувертюрдің басқаруымен дербес болған колонияны француз үкіметінің бақылауына қайтаруды көздеді. Лувертюр француз генералы ретінде басқа еуропалық державалардың шабуылдарына тойтарыс берді, сонымен қатар аралда өзінің билігін нығайта бастады. Революцияға дейін Франция құлдардың өмірі мен бостандығының есебінен Сен-Домингтен зор байлық жинаған болатын. Наполеон Францияның осы аумақтың кірісі мен өнімділігін қалпына келтіруін қалады. Француз әрекеттерінен және Солтүстік Америкада империя құру ниетінен алаңдаған Джефферсон Кариб теңізі аймағында бейтараптық жариялады, француздарға несие беруден және басқа да көмек көрсетуден бас тартты, бірақ Францияның қайтадан аяқтап басуына жол бермеу үшін қарсыластарға соғыс контрабандасын өткізіп жіберді. 1803 жылы француз дворяны Пьер Самуэль дю Понт де Немур Джефферсонның өтініші бойынша Франциямен келіссөздер жүргізуге көмектесе бастады. Ол кезде Дюпон АҚШ-та тұратын және Джефферсонмен, сондай-ақ Францияның белгілі саясаткерлерімен жақын байланыста болды. Ол Францияға сапары барысында Джефферсонның тапсырмасымен Наполеонмен құпия дипломатиялық байланыс жасады және АҚШ пен Наполеон арасындағы қақтығыстың алдын алу мақсатында Луизиананы сатып алу туралы идеяны ұсынды. Осы кезеңде Джефферсон Наполеонның Солтүстік Америкадағы әскери әрекеттері мен ниеттері туралы толыққанды ақпаратқа ие болды. Оның стратегиясының бір бөлігі Ливингстоннан жасырылған ақпаратты Дюпонға беруді қамтыды. Франциямен соғысқа түсуден сақтану үшін Джефферсон 1803 жылы Джеймс Монроны Парижге келісімге келіссөздер жүргізу үшін жіберді, егер Париж келіссөздері сәтсіз аяқталса, одақ құру үшін Лондонға бару туралы нұсқау берді. Испания Луизиананы Францияға беру туралы келісімді 1802 жылдың соңына дейін кешіктірді, бұл Американың наразылығын күшейтті. Сонымен қатар, Испания Флориданы Францияға беруден бас тартқандықтан Луизиананы қорғау мүмкін болмады. Наполеон Луизиананы иелену үшін Ұлыбританиямен бейбіт келісімге қол жеткізуі керек болды. Әйтпесе, Луизиана Ұлыбритания немесе АҚШ-тың шабуылына оңай жем болар еді. Бірақ 1803 жылдың басында Франция мен Ұлыбритания арасындағы соғыс сөзсіз болатын сияқты көрінді. 1803 жылдың 11 наурызында Наполеон Ұлыбританияға шабуыл жасауға дайындық бастады. Сен-Домингте Леклерктің әскері Лувертюрді тұтқынға алды, бірақ олардың экспедициясы қатал қарсылық пен ауруларға байланысты тез күйреп кетті. 1803 жылдың басында Наполеон Францияның Жаңа Әлемдегі империясын қайта құру жоспарларынан бас тартты. Кариб теңізіндегі қант плантацияларынан жеткілікті кіріс болмағандықтан Луизиана оған құндылық танытпады. Испания Луизиананы Францияға беруді әлі аяқтамаған еді, ал Франция мен Ұлыбритания арасындағы соғыс жақын арада болатын. Испанияға деген ашуынан және оған тиесілі емес, пайдасы жоқ нәрсені сатудың бірегей мүмкіндігінен Наполеон бүкіл аумақты сатуға шешім қабылдады. Сыртқы істер министрі Тальеран бұл жоспарға қарсы болса да, 1803 жылдың 10 сәуірінде Наполеон Қазынашылық министрі Франсуа Барбе Марбуаға Луизиана аумағын АҚШ-қа сатуды қарастырып жатқанын айтты. 1803 жылдың 11 сәуірінде, Монроның келуінен бірнеше күн бұрын Барбе Марбуа Ливингстонға Луизиананың барлық бөлігін 15 миллион долларға ұсынды, бұл гектарына үш центтен кем (7 цент/га) құрайды. Жалпы 15 миллион доллар 1803 жылғы шамамен 15,0 долларға тең, ал қазіргі шақта миллиондаған долларға бағаланады, немесе бір акрға бір центтен астам. Америка өкілдері Нью-Орлеан мен оның айналасын 10 миллион долларға дейін төлеуге дайын болды, бірақ ұсынылған аумақтың мөлшерінен таң қалды. Джефферсон Ливингстонға тек Нью-Орлеанды сатып алуға рұқсат берген еді. Алайда, Ливингстон АҚШ осы ұсынысты қабылдайтынына сенімді болды. Американдықтар Наполеон кез келген уақытта ұсыныстан бас тартуы мүмкін екенін және АҚШ-тың Нью-Орлеанды алуына кедергі келтіруі мүмкін екенін ойлады, сондықтан олар келісімге келді және 1803 жылдың 30 сәуірінде (Француз Республикалық күнтізбесі бойынша 10 Флореаль XI) Париждегі Hôtel Tubeuf-та Луизиананы сатып алу туралы шартқа қол қойды. Шартқа Роберт Ливингстон, Джеймс Монро және Франсуа Барбе Марбуа қол қойды. Қол қойғаннан кейін Ливингстон мәшһүр сөздерін айтты: "Біз ұзақ өмір сүрдік, бірақ бұл өміріміздің ең құнды туындысы. Осы күннен бастап АҚШ бірінші дәрежелі державалар қатарына қосылады". 1803 жылдың 4 шілдесінде шарт жарияланды, бірақ құжаттар Вашингтонға 14 шілдеде ғана жетті. Луизиана аумағы өте кең болды, оңтүстікте Мексика шығанағынан солтүстікте Руперт жеріне дейін, ал шығыста Миссисипи өзенінен батыста Таулы Жерге дейін созылды. Осы аумақты сатып алу АҚШ-тың аумағын шамамен екі есеге арттырды. 1803 жылдың қараша айында Франция Сен-Домингтен (әскерінің үштен екісінен астамы мерт болды) 7000 әскерін шығарды және Батыс Жартышардағы амбицияларынан бас тартты. 1804 жылы Гаити тәуелсіздігін жариялады; бірақ үйде құл көтерілісінен қорқып, Джефферсон мен Конгрестің қалған бөлігі жаңа республиканы, Батыс Жартышардағы екінші республиканы мойындаудан бас тартты және оған қарсы сауда эмбаргосын салды. Бұл, сондай-ақ 1825 жылы француз тарапынан 150 миллион франк өтемақы талабы Гаитидің ондаған жылдық соғыстан кейін экономикасын жақсарту мүмкіндігін қиындатты.
Ішкі қарсылық және конституциялық негізділік
Монро мен Ливингстон Франциядан сатып алу туралы хабармен оралғаннан кейін, 1803 жылғы 4 шілдеде сатып алу туралы ресми жарияланды. Бұл Джефферсон мен оның кабинетіне келісімшарт ратификацияланғанға дейін, қазан айына дейін сатып алудың конституциялықтығын талқылауға мүмкіндік берді. Джефферсон сатып алуды негіздеу үшін конституциялық түзетуді қарастырды, бірақ оның кабинеті оны басқаша көндірді. Джефферсон сатып алуды осылай түсіндірді: «Бұл қамқоршының өсіп келе жатқан баласына маңызды көршілес аумақты сатып алып, оған есейген кезде: «Мен мұны сенің қамың үшін жасадым» деуі сияқты». Джефферсон келісім ратификацияланғанға дейін сатып алудың АҚШ азаматтарын қорғау мақсатында жасалғанына көз жеткізіп, оны конституциялық деп санады. Генри Адамс және басқа да тарихшылар Джефферсонның Луизиананы сатып алуында екі жүзділік танытқанын айтады, себебі ол Конституцияға қатысты қатаң түсіндіруші болғандықтан, осы құжаттың мағынасын сатып алуды ақтау үшін кернеумен түсіндірді. Луизиана аумағын американдықтардың сатып алуы ішкі қарсылықсыз өтті деп айтуға болмайды. Джефферсонның философиялық тұтастығы күмәнді болды және көптеген адамдар оның және басқалардың, соның ішінде Джеймс Мэдисонның, Александр Гамильтонның қарсылығын тудыратын нәрсе жасағанына сенді. Федералистер сатып алуға қарсы болды, себебі оның құны жоғары болды, Франция АҚШ пен Ұлыбританияның Луизианаға басып кіруіне қарсы тұра алмайды деп сенді және Джефферсонның екі жүзділігіне наразылық білдірді. Федералистер де, Джефферсондықтар да сатып алудың конституциялықтығына алаңдады. Өкілдер палатасының көптеген мүшелері сатып алуға қарсы болды. Көпшілік партиясының басшысы Джон Рэндольф оппозицияны басқарды. Палата сатып алу туралы өтінішті қабылдамау үшін дауыс беруге шақырды, бірақ ол екі дауыспен, 59-57 есебімен жеңіліске ұшырады. Федералистер тіпті бұл жердің Францияға емес, Испанияға тиесілі екенін дәлелдеуге тырысты, бірақ қолжетімді деректер оны жоққа шығарды. Федералистер Батыстағы жаңа азаматтардың Атлантикалық жағалау штаттарының билігіне қауіп төндіретінінен қорқып, олардың саяси және экономикалық басымдықтары Жаңа Англияның саудагерлері мен банкирлерімен қақтығысады деп ойлады. Сондай-ақ, жаңа аумақтан құрылған құл иеленуші штаттардың санының артуы Солтүстік пен Оңтүстік арасындағы алауыздықты күшейтеді деген алаңдаушылық болды. Массачусетс штатының сенаторы Тимоти Пикеринг бастаған Солтүстік федералистер тобы бөлек Солтүстік конфедерация идеясын зерттеуге дейін барды. Жаңа Англия федералистерінің Луизиана сатып алуына қарсылығының басты себебі конституциялық мәселе емес, экономикалық жеке мүдде болды, сондай-ақ Франция Луизианаға ие болды ма, әлде оны Испанияға қайта сатуға міндетті ме деген мәселе де болды. Солтүстік шаруаларының өнімдерін Жаңа Англия порттарын пайдаланбастан сатуға мүмкіндік алатынына Солтүстік тұрғындарының қызығушылығы болмады. Сонымен қатар, көптеген федералистер Нью-Йорк пен Жаңа Англия штаттарының солтүстігіндегі жерлерді сатып алып, Луизиана сатып алынса, батысқа көшіп кетуі мүмкін шаруаларға сатуды үміттенеді. Олар бұл Батыс штаттарының құрылуына әкеледі деп қорқып, олар, әдетте, Республикалық болып, Жаңа Англия федералистерінің саяси күшін әлсіретеді. Тағы бір мәселе - келісімшартқа сәйкес, Нью-Орлеанда тұратын француз, испан және азат негрлерге азаматтық берудің дұрыс болуы. Конгресс мүшелері демократиямен таныс емес «шетелдіктердің» азамат бола ала ма, жоқ па деп уайымдады. Испания екі себеппен бұл келісімге қарсылық білдірді: біріншіден, Франция бұрын үшінші тарапқа Луизиананы бермеуге уәде берген еді, екіншіден, Франция Сан-Ильдефонсоның үшінші келісімін орындамады, өйткені Этрурия королін барлық еуропалық державалар мойындады. Француз үкіметі бұл қарсылықтардың негізсіз екенін айтты, өйткені Луизиананы шеттетуге уәде Сан-Ильдефонсо келісімінде жоқ еді, сондықтан заңды күші жоқ еді, ал Испания үкіметі Луизиананы 1802 жылдың қазан айында беруді бұйырды. Испанияның қарсылығына жауап ретінде Мэдисон АҚШ-тың алдымен Испанияға мүлкі сатып алу туралы хабарласқанын, бірақ Испанияның өзі АҚШ-тың аумақ үшін Франциямен келісуі керек екенін айтты. Генри Адамс «Луизиананы АҚШ-қа сату үш есе жарамсыз болды; егер ол француз меншігі болса, Бонапарт оны француз палаталарының келісімінсіз конституциялық түрде иелікке алмауы керек еді; егер ол испан меншігі болса, оны мүлдем иелікке алмауы керек еді; егер Испанияның қайта талап ету құқығы болса, оның сатуы құнды емес» деді. Әрине, сату «құнды емес» болған жоқ, АҚШ іс жүзінде иелікке алды. Сонымен қатар, Испания премьер-министрі АҚШ-қа «өздеріне қолайлы аумақтарды сатып алу» үшін француз үкіметімен келісімдер жүргізуге рұхсат берген. Испания аумақты Францияға қарашаның 30-ы күні, Франция қаланы американдық шенеуніктерге тапсырудан бір ай бұрын тапсырды. Басқа тарихшылар Джефферсонның айтылған екі жүзділігіне қатысты жоғарыдағы аргументтерге қарсы тұрып, елдердің шекараларын екі жолмен өзгертетінін айтады: (1) жаулап алу, немесе (2) елдер арасындағы келісім, яғни шарт. Луизиана сатып алуы соңғысы, шарт болды. Конституцияның II бабының 2-тарауы президентке шарттар жасасу құқығын береді, және Джефферсон осылай істеді. Конституцияның «әкесі» Мэдисон Джефферсонға Луизиана сатып алуы Конституцияның тіпті ең қатаң түсіндіріліміне де сәйкес келеді деп сендірді. Қаржы министрі Альберт Галлатин президентке шарттар жасасу құқығы берілгендіктен, елдің аумағын кеңейту президенттің құзырына кірмейтінінің жалғыз жолы Конституцияда осы мәселе бойынша тыйым салынған болса ғана мүмкін екенін айтты (бірақ ондай тыйым болған жоқ). Конституция шегінде қалу туралы алаңдаған қатаң конституционалист Джефферсон осы аргументтердің күшін сезініп, Конгресс келісімді мақұлдаса, «қанағатпен келісуге» дайын болды. Сенат келісімді жылдам ратификациялады, ал Өкілдер палатасы дайындықпен қажетті қаржыландыруды бекітті. Жаңадан құрылған АҚШ қазынасында 15 миллион доллар болған жоқ, керісінше, ол осы соманы британдық және голландтық банктерден жылдық 6 пайыздық мөлшерлемемен қарызға алды. (Төмендегіге қараңыз.) АҚШ Сенаты 20 қазан күні 24 дауысқа 7 дауыспен келісімді ратификациялауға келісім берді. Келесі күні, 21 қазан 1803 жылы Сенат Джефферсонға аумақты иелікке алуға және уақытша әскери үкімет құруға рұхсат берді. 31 қазан күні қабылданған заңнамада Франция мен Испания билігінде болғандай жергілікті азаматтық үкіметтің уақытша жалғасуы қарастырылды және тәртіпті сақтау үшін президентті әскери күштерді пайдалануға уәкілеттік берді. Аумақты зерттеу және картаға түсіру үшін бірнеше миссиялар жоспарланды, ең танымалдары Льюис пен Кларк экспедициясы болды. 1 қазан 1804 жылдан бастап сатып алынған аумақ Орлеан территориясы (оның көп бөлігі Луизиана штатына айналды) және Луизиана округі болып ұйымдастырылды, ол уақытша Индиана территориясының губернаторы мен сот жүйесінің бақылауында болды. Келесі жылы Луизиана округі Луизиана территориясы болып қайта аталды. Орлеан территориясының әкімшілік орталығы Нью-Орлеан, ал Луизиана территориясының астанасы Сент-Луис болды.
Қаржыландыру
Жерді сатып алу үшін Америка үкіметі мемлекеттік облигациялар мен француздық борыштың өтелуін пайдаланды. 1803 жылдың басында Bird, Savage & Bird компаниясының банкроттығынан кейін Франсис Бэринг және Лондон компаниясы Лондондағы АҚШ үкіметінің ресми банктік агенті болды. Осы артықшылықты пайдалана отырып, АҚШ үкіметі Барингстен осы мәмілені жүргізуді сұрады. Барингс Амстердамдағы Hope & Co. компаниясымен тығыз байланыста болды және екі банк сатып алуды жеңілдету және кепілдендіру үшін бірлесіп жұмыс істеді. Hope компаниясы мемлекеттік облигацияларды шығаруда тәжірибесімен, ал Барингс американдық байланыстарымен үлес қосты. Доллармен есептегенде, 15 миллион долларлық сатып алу құны 1803 жылы шамамен 15,0 долларға тең, ал қазіргі кезде шамамен <есептелген сома> миллион долларға тең. Келісімнің бір бөлігі ретінде АҚШ АҚШ азаматтарына тиесілі француздық борыштың 20 миллион франкқа дейін (3,75 миллион доллар) өтеуді өз мойнына алды. Қалған 60 миллион франк (11,25 миллион доллар) 6% мөлшерлемемен АҚШ үкіметінің облигациялары арқылы қаржыландырылды, олар 1819 және 1822 жылдар аралығында өтеуге жарады. Наполеон ақшасын мүмкіндігінше жылдам алуды қалағандықтан, Барингс пен Hope облигацияларды 52 миллион франкқа сатып алды, облигациялар шығарылғаннан кейін бастапқы 6 миллион франк төлеуге, содан кейін әрқайсысы 2 миллион франктан тұратын 23 айлық төлем жасауға келісті. Франция мен Ұлыбритания арасындағы үшінші коалиция соғысы сатып алу аяқталғанға дейін басталғанмен, британ үкіметі бастапқыда келісімге рұқсат берді, себебі бейтарап американдықтар үшін жау француздарға қарағанда осы аумақты иеленгені дұрыс болды. Алайда, 1803 жылдың желтоқсанына қарай британдықтар Барингске Францияға болашақ төлемдерді тоқтатуды бұйырды. Барингс бұл бұйрықты Hope компаниясына жеткізді, бірақ Hope компаниясы оны орындаудан бас тартты, нәтижесінде 1804 жылдың сәуірінде Францияға соңғы төлемдер жасалды.
Шекаралар
Көп ұзамай Испания мен АҚШ арасында Луизиананың аумағына қатысты дау туындады. Аумақтың шекаралары 1762 жылы Франциядан Испанияға берген Фонтенбло шартында, 1801 жылы Францияға қайтарып берген Сан-Ильдефонсоның үшінші шартында, сондай-ақ 1803 жылы АҚШ-қа сатқан Луизиананы сатып алу шартында нақтыланбаған еді. АҚШ Луизиананың Роки тауларының қырларына дейінгі Миссисипи өзенінің барлық батыс бөлігін, сондай-ақ Рио-Гранде және Батыс Флоридаға дейінгі жерді қамтитынын мәлімдеді. Испания Луизиананың Миссисипи өзенінің батыс жағалауымен және Нью-Орлеан мен Сент-Луис қалаларынан аспайтынын талап етті. Бұл дау 1819 жылғы Адамс-Онис шарты арқылы шешілді, нәтижесінде АҚШ батыста талап еткен жерлердің көп бөлігіне ие болды. Жаңа Испанияның салыстырмалы түрде тар Луизианасы Кубаның генерал-капитандығының қарауындағы арнайы провинция болды, ал 1803 жылы батыстағы кең аймақ әлі де Provincias Internas генерал-командантының құрамында саналды. Луизиана ешқашан Жаңа Испанияның ішкі провинцияларының бірі болып есептелмеген. Егер аумақ Миссисипи өзенінің батыс жағалауындағы барлық салаларын қамтыса, сатып алынған жердің солтүстік бөлігі британдық иелікке – Британдық Солтүстік Американың Руперт жеріне (қазіргі Канаданың бір бөлігі) дейін созылған. Сатып алу бастапқыда 50-ші параллельден сәл асып кеткен. Алайда, 49-шы параллельдің солтүстігіндегі аумақ (Сүт өзені мен Топырақ өзенінің су алаптарын қоса алғанда) 1818 жылғы ағылшын-американдық конвенция бойынша 49-шы параллельдің оңтүстігіндегі Қызыл өзен алабының бір бөлігіне алмастырылып Ұлыбританияға берілді. Луизиана сатып алуының шығыс шекарасы Миссисипи өзенінің бастауынан 31-ші параллельге дейін болды, бірақ Миссисипи өзенінің бастауы сол кезде белгісіз еді. 31-ші параллельден төменгі шығыс шекарасы даулы болды. АҚШ Пердидо өзеніне дейінгі жерді талап етті, ал Испания Флорида колониясының шекарасы Миссисипи өзенінде қалғанын мәлімдеді. Испаниямен жасалған Адамс-Онис шарты 1821 жылы бекітілгеннен кейін бұл мәселе шешілді. Бүгінде 31-ші параллель Флориданың батыс жартысының солтүстік шекарасы болып табылады, ал Пердидо Флориданың батыс шекарасы. Батыс шекарасы сатып алу кезінде даулы болғандықтан, президент Джефферсон жаңа аумақты зерттеу және картаға түсіру үшін дереу төрт экспедиция ұйымдастырды. Барлығы Миссисипи өзенінен басталды. Льюис пен Кларк экспедициясы (1804) Миссури өзенімен жол тартты; Қызыл өзен экспедициясы (1806) Қызыл өзен алабын зерттеді; Пайк экспедициясы (1806) де Миссуриден басталды, бірақ Арканзас өзенінің алабын зерттеу үшін оңтүстікке бұрылды. Сонымен қатар, Данбар мен Хантер экспедициясы (1804–1805) Оуачита өзенінің алабын зерттеді. Зерттеушілердің карталары мен күнделіктері Адамс-Онис шартына әкелген келіссөздер кезінде шекараларды анықтауға көмектесті, ол батыс шекарасын былай белгіледі: Мексика шығанағынан Сабина өзенімен солтүстікке қарай 32-ші параллельмен қиылысқан жерге дейін, содан кейін Қызыл өзенге дейін солтүстікке қарай, Қызыл өзеннен 100-ші меридианға дейін, Арканзас өзеніне дейін солтүстікке қарай, Арканзас өзенінен бастауына дейін, 42-ші параллельге дейін солтүстікке қарай және бұрынғы шекарасына дейін батысқа қарай. Осы кезеңде оңтүстік Луизианаға Сент-Домингодағы құлдар көтерілісінен қашқан француз тілді босқындар көптеп келді, олардың арасында құлдарын әкелген плантаторлар да болды. Көптеген оңтүстік құл иелері жаңа аумақты сатып алу американдық құлдарды Сент-Домингодағылардың үлгісімен көтеріліске шақыруы мүмкін деп қорқып, жаңадан сатып алынған аумақта құлдыққа рұқсат беретін заңдар қабылдауды талап етті, осылайша құлдарын жаңа шаруашылық кәсіпорындарын жүргізу үшін әкелуге және болашақ құл көтерілістерінің қаупін азайтуға қолдау көрсетуге болады. Луизиана территориясы әкімшілік үшін кішірек бөліктерге бөлінді, ал аумақтар оңтүстік штаттардағы сияқты құлдық заңдарын қабылдады, бірақ бұрынғы француз және испан билігінің ережелерін де енгізді (мысалы, Испания 1769 жылы америкалықтардың құлдыққа түсуіне тыйым салған, бірақ африкалық-америкалық текті құлдардың бір бөлігі АҚШ билігіне өткен кезде Верхняя Луизианадағы Сент-Луисте әлі де ұсталып отырды). 1836 жылы Миссуриден АҚШ Жоғарғы Сотына жіберілген бостандық туралы сот ісі арқылы америкалықтардың құлдыққа түсуіне соңғы нүкте қойылды.
АҚШ иелігін растау
Алғашқы зерттеулерден кейін АҚШ үкіметі аймақты бақылауға тырысты, себебі Миссисипи және Миссури өзендері бойындағы саудада Канададан келген британдық және француз саудагерлері, сондай-ақ одақтас үндістер, әсіресе Сок және Фокс тайпалары үстемдік етіп тұрды. 1804 жылы АҚШ Сент-Луиске жақын Бельфонтейн фортындағы бұрынғы испандық нысанын Саук және Фокс тайпаларымен сауда жасау үшін тері саудасы бекеті ретінде пайдаланды. 1808 жылы сауда дүкендері бар екі әскери бекініс салынды: қазіргі Миссури штатының батысындағы Миссури өзені бойындағы Осадж форты және қазіргі Айова штатының шығысындағы Жоғарғы Миссисипи өзені бойындағы Мэдисон форты. Ұлыбританиямен қарым-қатынастардың шиеленісуімен, 1809 жылы Бельфонтейн форты АҚШ әскери фортына айналдырылды және 1826 жылға дейін сол мақсатта қолданылды. 1812 жылғы соғыс кезінде, үндістандық одақтастарының көмегімен британдықтар Жоғарғы Миссисипиде АҚШ күштерін жеңді; АҚШ Осадж және Мэдисон форттарын, сондай-ақ соғыс кезінде салынған басқа да бірнеше форттарды, оның ішінде Джонсон және Шелби форттарын тастап кетті. Луизиананы сатып алу аймағының АҚШ-қа тиесілігі Гент шартында (1815 жылдың ақпанында ратификацияланды) ресми түрде бекітілді. Кейін АҚШ Миссисипи және Миссури өзендері бойында форттар салды немесе кеңейтті, оның ішінде Бельфонтейн фортын дамытты, сондай-ақ Иллинойс штатында Армстронг (1816) және Эдвардс (1816) форттарын, Висконсин штатында Кроуфорд (1816) фортын, Миннесота штатында Снеллинг (1819) фортын және Небраска штатында Аткинсон (1819) фортын тұрғызды.
Түпкүлкілік американдықтарға әсері
Луизиананы сатып алу туралы келіссөздер Франция мен АҚШ арасында жүргізілді, жерде тұратын және ешқандай отаршылдық билікке жерін бермеген түрлі үнді тайпаларымен кеңеспей. Луизиананы сатып алудан кейінгі төрт онжылдық – Миссисипи өзенінің шығысындағы жерлерінен көптеген тайпаларды жаңа аумаққа көшіру үшін сот шешімдері қабылданған дәуір болды, бұл «Көздердің Жасы» трагедиясымен аяқталды. Луизиана территориясын сатып алу жергілікті халықтың жер құқығы туралы пікірталастарды тудырды, ол 20-ғасырдың ортасына дейін жалғасты. 1930 жылдары Луизиананы сатып алудан туындаған тарихи зиянды өтеу мақсатындағы көптеген сот процестері мен тайпалық талаптар 1946 жылы Үнділердің талаптары жөніндегі комиссия (ICCA) заңының қабылдануына әкелді. ICCA заңын қабылдауға көмектескен Ішкі істер министрлігінің заңгері Феликс С. Коэннің «1776 жылдан бері АҚШ сатып алған жылжымайтын мүліктің барлық дерлік бөлігі Наполеоннан немесе басқа императорлардан немесе патшалардан емес, түпкілікті үнді иелерінен сатып алынған» деген сөзі жиі айтылады. Соңғы кезде Луизиананы сатып алу арқылы алынған жер үшін 2012 жылға дейінгі барлық келісімдер мен қаржылық төлемдерге кеткен АҚШ үкіметінің жалпы шығыны шамамен 2,6 миллиард долларға бағаланды, бұл 2012 жылғы шарттар бойынша 8,5 миллиард долларға тең. Бұл 1803 жылғы 418 миллион долларға эквивалентті, сондықтан Францияға бастапқыда төленген 15 миллион доллар осы жер үшін төленген жалпы соманың шамамен 3,5 пайызын құрады (француздарға да, үндістерге де).
Аталған шығармалар
Карр, Джеймс А. "Нью-Орлеан шайқасы және Гент шарты". Дипломатиялық тарих 3.3 (1979): 273–282. doi.org/10.1111/j.1467-7709.1979.tb00315.x, 101–109 беттер.
, pp. 101–109.