Кіріспе

Бельгиялық режиссер және жазушы Жако Ван Дормель (9 ақпан 1957 жылы туған) – бельгиялық кинорежиссер, сценарист және драматург. Оның фильмдері әсіресе психикалық және физикалық мүмкіндігі шектеулі адамдарды құрметпен және сонымен қатар мейіріммен бейнелеуге бағытталған. Ван Дормель бала кезінде Еуропаны аралап, кейін Брюссельдегі INSAS киномектебінде режиссураны оқыды, онда ол өзінің алғашқы қысқаметражды фильмін – «Maedeli la brèche» (1981) жазып, түсірді, ол Студенттік «Оскар» сыйлығында «Шет елдік фильмге арналған арнайы жүлде» иегері атанды. Ван Дормельдің толықметражды дебюті «Тото ле герой» (1991) Канн кинофестивалінде «Алтын камера» жүлдесін жеңіп алды. Бес жыл өткен соң «Сегізінші күн» (1996) Канн фестивалінде көрсетілді, онда оның екі бас рөлдегі актерлері – Даниэль Отейль мен Паскаль Дюкенге «Үздік актер» сыйлығы бірлесіп берілді. Оның үшінші көркем фильмі «Мырза Ешкім» (2009) алты «Магритт» сыйлығын жеңіп алды, оның ішінде «Үздік фильм» және «Үздік режиссер» жүлделері бар.

Ерте өмір

Жако Ван Дормель 1957 жылдың 9 ақпанында Бельгияның Икселл қаласында бельгиялық отбасында дүниеге келді. Ван Дормель жеті жасқа дейін Германияда өсті, содан кейін отбасы Бельгияға қайтып келді. Ол туған кезде көшік бауымен тұншығып, жеткілікті мөлшерде оттегі алмады. Оның психикалық мүгедектікке ұшырауы мүмкін деген қауіп болды. Бұл оқиға оның фильмдеріндегі қайта-қайта келетін тақырыптардың себебі болуы мүмкін, оларда психикалық және физикалық мүмкіндігі шектеулі адамдардың әлемі зерттеледі. Ол балалармен жұмыс істеуді ұнататын және бір кезде цирк клоны болып жұмыс істеді. Ол «Театр де Галафрония», «Театр Изоцеле» және «Театр де ла Гимбарде» ұйымдарымен балалар ойын-сауығының продюсері болды. Киноға деген қызығушылығы артып, Брюссельдегі INSAS-қа, кейін Париж қаласындағы Луи Люмьер колледжіне оқуға түсті. Балаларға ойын көрсетуші ретінде балалық шақ пен тазалық оның туындыларындағы маңызды тақырыптарға айналды.

Алғашқы жұмыстар

1980 жылдары Ван Дормель бірнеше қысқаметражды фильм түсірді. INSAS-та оқып жүрген кезінде ол "Maedeli la brèche" атты балалар әңгімесін жазып, режиссерлік етті. Бұл қысқаметражды фильм 1981 жылы Кино өнер академиясы ұсынған Студенттік академия сыйлығының «Құрметті шетелдік фильм» аталымын жеңіп алды. Келесі жылы Ван Дормель Паралимпиада ойындары туралы "Stade 81" атты қысқаметражды деректі фильм түсірді. Содан кейін ол "Les voisins" (1981), "L'imitateur" (1982), "Sortie de secours" (1983) және "De boot" (1985) фильмдерін түсірді. Оның осы кезеңдегі ең танымал қысқаметражды фильмі – "È pericoloso sporgersi" (1984) болып табылады, ол Клермон-Ферран халықаралық қысқаметражды фильмдер фестиваліндегі халықаралық сайыста Гран-при жүлдесін жеңіп алды.

Негізгі ағынынан шығу

Ван Дормель өзінің толық метражды дебютін 1991 жылы «Тото ле геро» (Батыр Тото) фильмімен жасады. Бұл фильм, туғанда алмастырылған соң өмірінен «ұрланған» деп санайтын адам туралы, күрделі флэшбэктер мен түс көрулер мозаикасы арқылы айтылған әңгіме. Кейде ол жартылай санасыздық есебіндей әсер етеді. «Тото ле геро» фильміне он жыл дайындалды, Ван Дормель сценарийді кем дегенде сегіз рет қайта жазды. 1985 жылы екі бельгиялық продюсер сценарийдің нұсқасын оқыды, ал келесі бес жылда олар 3,5 миллион доллар жинады, бұл бельгиялық өндіріс үшін үлкен сома еді. Бұл қаражат Бельгия, Еуропалық қауымдастық және Франция мен Германияның мемлекеттік телеарналарынан түсті. Ван Дормель «Тото ле геро» фильмін 1991 жылғы Канн кинофестивалінде көрсетті, онда ол «Camera d'Or» сыйлығын жеңіп алды. Фильм сол жылдың соңында көрермендерге ұсынылды. «Нью-Йорк Таймс» газеті фильм туралы жазған рецензиясында оны «құттықтауға тұрарлық жаңа талант» деп атады. Фильм бес рет «Жозеф Плато» сыйлығын, «Үздік шетелдік фильм» номинациясы бойынша «Сезар» сыйлығын, төрт «Еуропалық кино» сыйлығын, «Андре Кавенс» сыйлығын жеңіп алды және «BAFTA» номинациясын иеленді. Ван Дормельдің ағасы Пьер фильмге саундтрек жазды; 1980 жылғы алғашқы ынтымақтастығынан бері ол ағасының барлық фильмдеріне музыка жазды. «Тото ле геро» Ван Дормельді жазушы және режиссер ретінде халықаралық аренаға шығарды. 1995 жылы Ван Дормель «Lumière et compagnie» (Lumière and Company) жобасына қатысты. Бұл жұмыс – халықаралық кинорежиссерлердің салған өте қысқа (орташа есеппен 50-60 секундтық) туындылар жинағы. Әр режиссер өзінің фильмін түсіру үшін Огюст және Луи Люмьердің түпнұсқа кинокамерасын пайдаланды. Режиссер Жако Ван Дормельдің актер Паскаль Дюкенмен бірге түсірген «Қосылу» фильмі 52 секундқа созылады. Сол уақытта Ван Дормель келесі ірі жобасының сценарийін жаза бастады. Ол «Тото ле геро» фильмінен гөрі, Даун синдромы бар адамның көзімен әлемді зерттейтін, тікелей баяндалған фильм түсіргісі келді. Ван Дормельдің келесі «Le huitième jour» («Сегізінші күн») фильмі осы мақсатқа жетті. Фильмде Паскаль Дюкен сомдаған Жорж пен Дэниел Отейл сомдаған бақытсыз ажырасқан бизнесмен Гарридің кездейсоқ кездесуі мен достығы көрсетіледі. Ван Дормельдің психикалық және физикалық мүмкіндігі шектеулі адамдарға деген қызығушылығы олардың «өмір сүруге, өмірді сүюге деген қабілетіне байланысты, ол көбінесе бізде жетіспейді». Ол екі әлемнің (Жорж және Гарридің әлемі) бір мезгілде, бірақ бөлек өмір сүру тұжырымын зерттеуге тырысты. Фильм фестивальде «Ең үздік актер» сыйлығын жеңіп алды, бұл сыйлық Паскаль Дюкен мен Дэниел Отейлге бірдей берілді. Фестиваль тарихында екі актердің бірдей жүлде алғаны алғашқы рет болды. Сондай-ақ фильм «Сезар» сыйлығына және «Алтын глобус» сыйлығына «Үздік шетелдік фильм» номинациясы бойынша ұсынылды. «Le huitième jour» 5 миллион долларлық бюджетпен бүкіл әлем бойынша 33 миллион доллар жинады, бұл Ван Дормельдің сол кезге дейін ең табысты фильмі болды. 1998 жылы Ван Дормель «Spotlights on a Massacre: 10 Films Against 100 Million Antipersonnel Land Mines» жобасына қатысты. Бұл – жер миналарына қарсы науқан ретінде жұмыс істейтін қысқа фильмдер жинағы. Сол жылы ол 51-ші Канн кинофестивалінің қазылар алқасының мүшесі де болды. 1999 жылы «Тото ле геро» фильмі 13-ші «Жозеф Плато» сыйлығында 1984-1999 жылдар аралығындағы ең үздік бельгиялық сценарий сыйлығын жеңіп алды.

" Ешкім жоқ " мырзадан кейін

Ван Дормель 2001 жылы «Мистер Ешкім» фильмін түсіруге кірісті, бұл әрекет алты жылға созылды, содан кейін режиссер 2007 жылы өзінің ағылшын тіліндегі толық метражды фильмін жасауға қол жеткізді. Бұл жоба басқа бельгиялық туындылардан ағылшын тілінде түсірілгендігімен ерекшеленеді, Бельгияның негізгі тілдерінің бірінде емес. Режиссер түсіндірді: «Маған оқиға ағылшын тілінде келді. Бұл өте ұзақ қашықтықтар мен уақыт аралықтарында өтетін оқиға. Сюжеттің бір тармағы – баланың Канадада анасымен немесе Англияда әкесімен өмір сүруді таңдауы туралы. Сондай-ақ, менмен жұмыс істегім келген керемет ағылшын тілінде сөйлейтін актерлер де бар». «Мистер Ешкім» фильмінің әлемдік премьерасы 2009 жылдың 12 қыркүйегінде 66-шы Венеция халықаралық кинофестивалінде өтті, онда ол Biografilm сыйлығы мен үздік техникалық үлесі үшін Алтын Оселла сыйлығын жеңіп алды. Фильмнің 66-шы Венеция халықаралық кинофестиваліндегі премьерасында 10 минут бойы қошақтап шапалақ салынды және Rotten Tomatoes сайтында 64% мақұлдау рейтингісіне ие болды. Ол жеті Magritte сыйлығына ие болды: «Үздік фильм», «Үздік режиссер», «Үздік сценарий», «Үздік операторлық жұмыс», «Үздік түпнұсқа музыкасы» және «Үздік монтаж». Сонымен қатар, ол 23-ші Еуропалық кино сыйлығында «Ең үздік еуропалық фильм» номинациясын жеңіп, Андре Кавенс сыйлығы мен «Халық таңдауы» сыйлығын алды. Empire журналы оны «сәл дұрыс емес» деп сипаттады, бірақ «шын мәнінде культты фильм» деді. 2014 жылдың тамызында Ван Дормель өзінің төртінші толық метражды фильмін түсіре бастады – «Жаңа Келісім» (Le Tout Nouveau Testament), онда Кэтрин Денев, Йоланде Моро және Бенуа Пулворде түсті. Бұл Құдайдың (Пулворде) тірі және қызымен бірге Брюссельде тұратын комедиялық фильмі. Ол 2015 жылдың 17 мамырында 68-ші Канн кинофестивалінде көрсетіліп, сыншылардың жоғары бағасын алды.

Тақырыптар

Ван Дормельдің фильмдері аз болғанымен, олардың арасында берік ортақ тақырыптар бар. Олар наивті дауысты ерекше қолданады және әлемді күнәсіз көзқараспен зерттейді (Toto le héros-тағы жас Томас, Le huitième jour-дегі дамуында кемшіліктері бар басты кейіпкер және Мистер Ешкімнің туылмаған баласы). Бұл кейіпкерлердің көзқарастары көбінесе жарқын, қиялға толы және шындықтан шалқалап, олардың белсенді қиялдарын бейнелеу үшін аздаған сюрреалистік элементтер қолданылады. Оның фильмдері көбінесе өліммен аяқталады, бірақ ол трагедия ретінде емес, қайтыс болған адам төмендегі әлемге қуанышпен қарап, жаңа өмірге қадам басқандай бейнеленеді. "Жер мен көктің арасында" туыспен аяқталады, бірақ кейіпкердің жаңа әлемге өтуі де осыған ұқсас. Бұл үрдіс "Мистер Ешкімде" де жалғасады, онда фильмді екі өлім ашады, ал фильмнің соңындағы өлімге қатысты ерекше сюжеттік бұрылыс, құштарлықпен араласқан қуаныш сезімін береді. Ван Дормель ностальгиялық стандартты музыканы да жиі пайдаланады, мысалы, Шарль Тренеттің "Boum!" әнін "Toto le héros" фильмінде, ал Луис Марианоның "Mexico" әнін "Le huitième jour" фильмінде қайта-қайта қолданады. "Мистер Ешкім" фильмінде "Mr. Sandman" әні үнемі естіледі. "Toto le héros" және "Le huitième jour" фильмдерінде Даун синдромы бар кейіпкерлер басты рөлде ойнайды, оларға деген махаббатпен және олардың ерекше қабілеттерін көрсету арқылы бейнеленеді.

Ұзақ метражды фильмдер

Жыл Фильм Кредиттелген жазбалар Режиссер Жазушы Продюсер 1991 Тото батыр ✔ ✔ 1992 Аспан мен жер арасында 1996 Сегізінші күн ✔ ✔ 2007 Жасырын бет ✔ 2009 Мистер ешкім ✔ ✔ ✔ Ко-продюсер 2014 Николас демалыста ✔ Қатысқан жазушы 2015 Жаңа өсиет ✔ ✔ ✔