Кіріспе

Керак қамалы (قلعة الكرك) – Иорданияның әл-Карак қаласында орналасқан ірі ортағасырлық қамал. Бұл Левант аймағындағы ең үлкен қамалдардың бірі. Құрылысы 1140 жылдары Иерусалим патшалары Паган мен Фульк тұсында басталды. Крестшілер оны Crac des Moabites немесе "Моабтағы Карак" деп атаған, осылайша ол тарих кітаптарында көрсетілген. Халық арасында оны "Шөлдегі Краг" деп те атады.

Крестоносцылар дәуірі

Паган Батлер сонымен қатар Ольтрежордайнның иесі болды және Керак қамалы оның билігінің орталығына айналды, оңтүстіктегі Монреаль қамалының әлсіздігін алмастырды. Өлі теңіздің шығысында орналасқандықтан, Керак қамалы бадуин малшыларын, сондай-ақ Дамаскіден Меккеге және Мысырға дейінгі сауда жолдарын бақылауға мүмкіндік берді. Оның мұрагерлері, оның жүрегі туысы Морис және Миллилік Филипп, мұнаралар салып, солтүстік және оңтүстік жақтарын екі терең, тастан қазылған ормен қорғады (оңтүстік ор су жинағыш ретінде де қолданылды). Сақталған крестонос сәулетінің ең көрнекті ерекшелігі – солтүстік қабырғасы, оған екі қабаттағы алып аркалы залдар салынған. Бұл залдар тұрғын үйлер мен жануарларды ұстауға арналған болды, сонымен қатар қамалға жасалатын шабуылдарды бақылауға және қоршау машиналарынан келетін оқтардан қорғануға арналған галерея ретінде де пайдаланылды. 1176 жылы Рейнольд де Шатильон, Торондық Хамфри III-тің жесірі, Миллилік Стефаниге үйленгеннен кейін Керак қамалын иеленді (және Торондық Хамфри II-нің қызы). Керак қамалынан Рейнольд сауда керуендеріне шабуыл жасады және тіпті Меккеге шабуылға тырысты. 1183 жылы Саладин Рейнольдтың шабуылдарына жауап ретінде қамалды қоршап алды. Қоршау Торондық Хамфри IV пен Иерусалимнің Изабелла I-нің некесі кезінде болды, және Саладин, келіссөздерден кейін, және асыл ниетпен, олардың палатасын нысанаға алмауға келісті, ал оның қоршау машиналары қамалдың қалған бөлігіне шабуыл жасады. Қоршау соңында Иерусалимнің Балдуин IV-і тарапынан бұзылды. 1184 жылы Саладин Керакты қайтадан қоршап алды. Саладин қоршау машиналарының қамал қабырғасына жетіп, оқ атуына кедергі келтіретін орларды толтыруға тырысты. Алайда, Керактың алғашқы қоршауы сияқты, Саладин мен оның әскері крестонос әскерінің көмегі келмес бұрын кетіп қалды. Бұл қоршау төрт аптаға созылды. 12 ғасырдың соңғы қоршауын 1188 жылы Саладиннің жүрегі туысы Са’д әл-Дин басқарды. Бұрынғы қоршаулардан айырмашылығы, мұсылман әскері крестонос күшін күту қаупіне тап болған жоқ. Бір жыл бұрын Саладин Хатин шайқасында крестонос әскерін жеңген еді, сондықтан крестонос әскері Керакты нығайту үшін жеткілікті күш жинауға мүмкіндік таппады. Мұсылман әскері қамалға жабдықтау жолын кесті, және Керак бірнеше айдан кейін берілді. Қамал құлаған кезде, қару-жарақ жетіспеуінен, емес, азық-түлік жетіспеуінен болған деп есептеледі. Керактың құлауымен, иеліктің орталығы ретінде Керакпен алмастырылған Монреаль қамалы да көп ұзамай берілді. Аюбидтер үшін Керактың маңызы зор болғандықтан, тек Керак пен Дамаск әкімдеріне ғана қызыл қағазға ресми хат-хабарларын жазуға рұқсат етілген. Ан Насир Дауд тұсында Керактың қорғаныс құрылыстары 1244-45 жылдары кеңейтіліп, жақсартылды. 1893 жылы Осман билігі Керак қамалында тұратын мутасарриф (губернатор) пен 1400 гарнизонды, оның ішінде 200 атты әскерді тағайындап, аймақты қайтадан бақылауға алды. Қамалдың кейбір бөліктері қайта пайдаланылды. Құрылыстың кейбір зардап шегуіне жергілікті тұрғындар калий нитраты ("сольпетр") бар тастарды алып тастауы себеп болды, ол оқ-дәрі жасау үшін қолданылады. Орта ғасыр тарихшысы Поль Дешамп 1920 жылдары крестонос қамалдарына зерттеу жүргізді. Дешамптың маңызды зерттеулерінің бірі 1929 жылы сәулетші Франсуа Ануспен бірге Керак қамалының алғашқы нақты жоспарларын жасады.

Иордания

2016 жылдың 18 желтоқсанында қамал террорлық шабуылға ұшырады. 14 адам қаза тауып, 34 адам жарақат алды, олардың көп бөлігі Иордания қауіпсіздік күштерінің қызметкерлері және жергілікті тұрғындар еді. Сонымен қатар, бір канадалық турист те қаза тапты.

Түрі және күшейтілуі

Керак қамалы – франктар салған алғашқы қамалдардың бірі, нығайтылған мұнара құрылымын қолданған және Батыс Еуропа, Византия және араб үлгілерінің қосылған крестонос архитектурасының көрнекті мысалы. Керактан бұрынғы көптеген франк қамалы крестоносшы мемлекеттерінің алғашқы жылдары салынған қарапайым мұнаралар ғана болды. XII ғасырдың екінші жартысында мұсылман қауіпінің күшеюі крестоносшыларды қамалдың дизайнын жаңартуға және қорғаныс элементтерін басымдыққа қоюға мәжбүр етті. Керәк қамалы үлкен әрі мықты болғанымен, оның дизайны Крақ-де-Шевалье сияқты концентрлі крестонос қамалына қарағанда кем күрделі, ал қабырғасы салыстырмалы түрде дөңгелектелген. Айюбидтер мен мамлюктер басып алғанда оның көптеген қорғаныстары қиратылып, қайта салынды. Қамалдың жанында қоршау машиналарын қауіпсіз қашықтықта ұстау үшін "византиялық ор" немесе шұңқыр салынды. Қалаға жақын, қамалдың батысында (қазір толығымен толып қалған) одан да терең, бірақ ені тар тағы бір ор бар. Сондай-ақ, қабырғаның іргесінде тік және сырғалқы қабырғадан жасалған жасанды беткей – гласис бар, ол шабуылдаушылардың қабырғаға көтерілуіне кедергі келтіріп, оларды қорғаушылардың шабуылына ұзақ уақытқа ұшыратып отырды.

Тас өңдеу

Крестшілер қамалдың периметріне қалың қабырғалар салу үшін дөңгелектелген жанартау тасын қолданды. Сад-әл-Дин Керакты жаулап алғаннан кейін, мұсылмандар жақын жердегі тас карьерлерінен әк тас алып, қамалды жөндеу және кеңейтті.

Мұнаралар

Қала қабырғалары тікбұрышты сыртқа шығып тұрған мұнаралармен нығайтылған, бұл оның крестоносшылар салған алғашқы қамалдардың бірі екенін көрсетеді. Крестонос жорықтары барысында көрінуді жақсарту үшін ғана қабырғалық мұнаралар дөңгелек пішінге көшкен. Керактағы мұнаралар басқа қамалдармен салыстырғанда тым жақын орналасқан, бұл көру мәселелерін шешуге бағытталған болуы мүмкін. Мұнаралар қабырға бойындағы белгілі бір аралықтармен орналастырылған; мұндай құрылым византиялық мұнара құрылысы деп аталады. Керактағы төртбұрышты мұнаралар Византия империясы қолданған мұнаралардың өзімен бірдей.

Қазіргі күн

Керәк қамалы тарихи түрде Иерусалим Латын Корольдығындағы крестонос мемлекеттерінің мүліктерін қорғау үшін пайдаланылған, бірақ бүгінде оның міндеті әлдеқайда қарапайым. Керәк қамалымен көршілес қалада шамамен 170 000 адам тұрады және ол "көрікті туристік орын". Көптеген адамдар ежелгі Корольдік жолымен өте келіп, басқа туристік жерлерге барар жолда Керәкке тоқтайды. Бұл, ішінара, қамалдың жағдайы нашар болғандықтан және Трансиорданияда одан да жақсы күйдегі крестонос қамалдарының көптеген мысалдары бар болғандықтан. 2016 жылдың желтоқсан айында Керәкке террористік шабуыл жасалды, оның салдарынан 14 адам қаза тапты, олардың ішінде екі бейбіт тұрғын және Канада азаматы болды. Полициямен қақтығысқаннан кейін террористер қамалға шегініп, азаматтарды кепілге алды.