Кіріспе

Израильдік зерттеу орталығы Шимон Перес Негев ядролық зерттеу орталығы (бұрынғы Негев ядролық зерттеу орталығы, кейде бейресми түрде Димона реакторы деп аталады) - Негев шөлінде, Димона қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай он үш шақырым жерде орналасқан Израиль ядролық қондырғысы. Құрылыс 1958 жылы басталды және оның ауыр су ядролық реакторы 1962 және 1964 жылдар аралығында белсенді болды. Израиль ядролық реактор мен зерттеу зауыты жалпы "атомдық ғылымды зерттеу мақсатында" деп мәлімдейді, бірақ реактор Израильдің ядролық қару бағдарламасында қолданылатын ядролық материалдарды өндіруге қатысады. Израиль өзінің алғашқы ядролық қаруын 1967 жылы шығарды деп есептеледі, ал оның 80-ден 400-ге дейін ядролық қаруы бар деп бағаланады. Бұл нысан туралы ақпарат өте құпия болып қала береді және елде стратегиялық екітараптылық деп аталатын саясат сақталады. Қазіргі уақытта Израиль ядролық қаруды таратпау туралы шартқа қол қоймаған. Израиль 1965 жылдың қаңтар айында Димонаны АҚШ инспекциясына ұсынған, инспекциялар 1969 жылға дейін жалғасты. Димонаның әуе кеңістігі барлық ұшақтарға жабық, ал айналасы қатаң күзетпен қоршалған. Алты күндік соғыс кезінде Израиль зымыраны Димонаның үстінен ұшып өткен Израиль әуе күштері Dassault Ouragan истребительін атып түсірді. 2018 жылдың тамызында оның атауы Израильдің президенті және премьер-министрі Шимон Перестің есімімен өзгертілді.

Құрылыс

Құрылыс 1958 жылы Севр келісімінің хаттамасына сәйкес француз көмегімен басталды. Бұл кешен құпия түрде және Халықаралық атом энергиясы агенттігінің инспекциялық режимінен тыс салынған. Француз кеден қызметкерлеріне құпия сақтау үшін реактордың ең үлкен бөлшектері, мысалы реактор резервуары Латын Америкасына баратын тұзсыздандыру зауытының бөлігі екені айтылды. Құрылыс шығындарының бағасы әртүрлі; жалғыз сенімді көрсеткіш Шимон Перестің өзі, ол 1995 жылы өзінің мемуарларында Дэвид Бен Гурионмен бірге 40 миллион АҚШ долларын, "дүние жүзіндегі Израиль достарынан реактордың жартысын" жинады деп жазды. Осыған байланысты, инфляциялық мәселелерді есепке алғанда, құрылыс шығындарының шамамен 80 миллион АҚШ доллары немесе 2023 жылы миллиард долларға жуық болуы мүмкін. Димона реакторы 1962 және 1964 жылдар аралығында белсенді (қатерлі) болды, ал онда өндірілген плутониймен Израиль қорғаныс күштері алты күндік соғыстан бұрын алғашқы ядролық қаруларын дайындаған. 2021 жылы спутниктік суреттерге сүйене отырып, кешеннің үлкен кеңейтуден өтіп жатқаны хабарланды. Жаңа құрылыс 2018 жылдың аяғында немесе 2019 жылдың басында басталған деп есептелді.

Тексерулер

1960 жылдардың басында АҚШ-тың барлау қызметі бұл жердің мақсатын анықтаған кезде, АҚШ үкіметі Израильдің халықаралық инспекцияларға келісуін сұрады. Израиль келісті, бірақ халықаралық атом энергиясы агенттігінің орнына АҚШ инспекторларын пайдалану шартымен және Израиль барлық инспекциялардан алдын ала хабардар етілуі керек. Джонсон әкімшілігінің құпиясы ашылған құжаттарына сәйкес Израиль 1965 жылдың қаңтарында Димонаны АҚШ инспекциясына ашты.

Есептелген нысанның әуе кеңістігіне кіру

Реактор кешені 1967 жылы Алты күндік соғыс алдында белгісіз реактивті ұшақпен ұшып өткен. Сол кезде бұл ұшақтар Мысыр Әуе күштері МиГ-21 ұшақтары деп саналған, бірақ 2007 жылы шыққан бір кітапта олар шын мәнінде совет МиГ-25 ұшақтары екені айтылған. Сол соғыста Иорданиядағы бомбалаудан зақымдалған Израиль ұшағын әуе қорғанысы құлатты.

Ядролық қару өндіру

Ядролық оқ-дәрілерді толық көлемде өндіру 1966 жылы басталды деп есептеледі, Израиль қорғаныс күштері 1967 жылы 13 ядролық оқ-дәріге ие болды деп есептеледі.

Мордехай Ваннуның аяндары

1986 жылы Димонаның бұрынғы техниктері Мордехай Вануну Ұлыбританияға қашып барып, Израильдің ядролық қару бағдарламасының егжей-тегжейін бұқаралық ақпарат құралдарына жариялады. Ол әр ғимараттың мақсатын түсіндіріп, оның астында орналасқан құпия жер асты құрылысын да көрсетті. Израильдің құпия қызметі Моссад Шерил Бентов (туған есімі Ханин) деген әйел агентті жіберіп, Ваннунуды Италияға шақырды, онда Моссад агенттері оны ұстап, Израильге жүк кемесіне алып кетті. Израиль соты оны елге опасыздық жасау және тыңшылық жасады деп айыптап, жасырын түрде соттап, он сегіз жылға бас бостандығынан айырды. Ваннуу тұтқындалған кезде "Таймс" газеті Израильде 1986 жылға қарай шамамен 20 сутегі бомбасы мен 200 бөлініс бомбасын жасауға қажетті материал бар екенін хабарлады. 2004 жылдың көктемінде Ваннуу түрмеден босатылды және бірнеше қатаң шектеулерге ұшырады, мысалы, паспорттан бас тарту, қозғалыс еркіндігіне шектеулер және баспасөзмен байланыс шектеулері. Бостандыққа шыққаннан бері ол бірнеше рет қамауға алынып, бостандықта тұру шарттарын бұзғаны үшін айып тағылды.

Қауіпсіздік мәселелері

55+ жылдық реактордың қауіпсіздігіне қатысты мәселелер айтылды. 2004 жылы Израиль билігі радиоактивті йод-131 шығарылған жағдайда алдын алу шарасы ретінде жақын маңдағы мыңдаған тұрғындарға калий йодиді таблеткаларын таратты.

Атап көрсетілген шабуылдар

2012 жылдың қаңтар айында БАҚ-та Израиль Атом энергиясы жөніндегі комиссиясының реакторды уақытша жабу туралы шешім қабылдағанын, оның негізгі себебі сайттың Ираннан шабуылға ұшырауы екенін атап өтті. 2012 жылдың қазан мен қараша айларында ХАМАС Димонаға және/немесе Негев ядролық зерттеу орталығына зымыран атқан деп хабарланды. 2014 жылдың шілдесінде Хамас реактордың айналасындағы аумаққа қарай қайтадан зымыран атқан. Бұл нысанға ешқандай зақым келген жоқ. 2021 жылдың сәуір айында Сирияның жер-әуе ракетасы осы жерге түсіп қалады.

Құпиялықтары бұзылған құжаттар

2016 жылдың сәуір айында АҚШ Ұлттық қауіпсіздік мұрағаты 1960-1970 жылдардағы көптеген құжаттарды жариялады, онда Израильдің ядролық бағдарламасының мақсаты мен егжей-тегжейін жасыруға тырысуы туралы американдық барлау мәліметтері келтірілген. АҚШ-тың сол кездегі премьер-министр Дэвид Бен Гурионмен және басқа да Израиль басшыларымен келіссөздерге қатысқан ресмилер Израиль ядролық қару жасау ниеті туралы "ақиқатты жасырған" деп сенді.