Кіріспе

Американың қолданыстан шығарылған ядролық өндіріс орны

Ханфорд полигоны – АҚШ-тың Вашингтон штатындағы Бентон округінде орналасқан Колумбия өзеніндегі, АҚШ федералды үкіметі басқаратын, қолданыстан шығарылған ядролық өндіріс кешені. Ол сондай-ақ SiteW және Ханфорд ядролық резервациясы деп те аталады. 1943 жылы Манхэттен жобасының бір бөлігі ретінде құрылған бұл жерде әлемдегі алғашқы толық көлемді плутоний өндіру реакторы – Ханфорд инженерлік жұмыстары және B реакторы орналасқан. Бұл жерде өндірілген плутоний алғашқы атом бомбасын жасауға қолданылды, ол Тринити ядролық сынағында сыналып, содан кейін Нагасаки қаласына тасталған Fat Man бомбасында пайдаланылды. Суық соғыс кезеңінде жоба кеңейіп, тоғыз ядролық реактор және бес ірі плутоний өңдеу кешенін қамтыды. Олар АҚШ ядролық қарулану арсеналы үшін салынған алпыстан астам қарудың көпшілігіне қажетті плутоний өндірді. Осы кезеңде ядролық технология қарқынды дамыды және Ханфорд ғалымдары маңызды технологиялық жетістіктерге қол жеткізді. Манхэттен жобасы арқылы құрылған Ричленд қаласы 1958 жылы өздік басқару құқығына ие болды, ал тұрғындары мүліктерін сатып алу мүмкіндігіне қол жеткізді. Плутонийдің жеткілікті мөлшері өндірілгеннен кейін, өндіріс реакторлары 1964 және 1971 жылдар аралығында тоқтатылды. Көптеген алғашқы қауіпсіздік шаралары мен қалдықтарды жою тәсілдері жеткіліксіз болды, нәтижесінде ауаға және Колумбия өзеніне үлкен мөлшерде радиоактивті заттар шығарылды. Бұл аймақтағы қатерлі ісік ауруларының деңгейінің өсуіне әкеп соқты. Ханфорд полигоны елдегі ең ірі экологиялық тазалау жұмыстарының орталығына айналды. Азаматтар басқаратын Ханфорд кеңесшілер кеңесі, жергілікті және мемлекеттік органдар, аймақтық экологиялық ұйымдар, бизнес мүдделері және үндістер тайпалары сияқты қоғамдық мүдделі тараптардан ұсыныстар қабылдайды. 2023 жылы тазалау жұмыстары жалғасуда, және оларға 10 000-нан астам жұмысшы жұмылдырылған. Ханфордта коммерциялық ядролық электр станциясы – Колумбия генераторлық станциясы, сондай-ақ ғылыми зерттеулер мен даму орталықтары орналасқан, мысалы, Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы ұлттық зертханасы, Жылдам ағынды сынақ құрылғысы және LIGO Ханфорд обсерваториясы. 2015 жылы ол Манхэттен жобасының Ұлттық тарихи паркінің құрамына енгізілді. Туристер бұл орынға және B реакторына баруға мүмкіндік алады.

География

Ханфорд алаңы 586 шаршы мильді (1 518 км²) алып жатыр, бұл Вашингтон штатының Бентон округінде орналасқан және Род-Айленд штатының жалпы аумағының шамамен жартысына тең. Бұл – жылдық жауын-шашын мөлшерінен кем шөлдік аймақ, көбінесе бұталы далалық өсімдіктермен жабылған. Колумбия өзені шамамен 80 км қашықтыққа дейін алаңның бойымен ағып өтеді, солтүстік және шығыс шекарасын құрайды. Колумбия және Якима өзендерінде лосось, белуга, стальголовка және бас балығы кездеседі, ал аймақтағы жануарлар дүниесіне скункстар, су мысықтары, койоттар, еноттар, бұғылар, бүркіттер, сүңгірлер және сұр сораңдар кіреді. Өсімдіктер құрамына шалфей, ащы жусан, түрлі шөптер, тікенді алмұрт және тал жатады. Алғашқы алаңның көлемі 670 шаршы мильді (1 735 км²) құрады және Грант және Франклин округтеріндегі өзен арғы жағындағы буферлік аймақтарды қамтыды. Бұл жердің бір бөлігі жеке меншікке қайтарылып, қазір бау-бақшалар, жүзімзарлар және суғаруға арналған егістіктерге айналдырылған. Алаңның оңтүстік-шығысында Ричленд, Кенневик, Паско және кішігірім елді мекендерден тұратын Три-Ситис қалалық аймағы орналасқан, онда шамамен 300 000 адам тұрады. Ханфорд – осы қалалардың негізгі экономикалық тірегі. 2000 жылы алғашқы алаңның үлкен бөлігі Ханфорд Рич Ұлттық ескерткішіне берілді. Қалған бөлігі функциясы бойынша үш негізгі аймаққа бөлінді: ядролық реакторлар 100-аймақ деп белгіленген өзен бойында орналасқан; химиялық бөлу кешендері 200-аймақ деп белгіленген Орталық үстіртте орналасқан; ал қолдау көрсету нысандары 300-аймақ деп белгіленген алаңның оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан.

Ерте тарих

Якима, Снейк және Колумбия өзендерінің тоғысы ғасырлар бойы жергілікті халықтардың жиналатын орны болған. Осы аймақтағы американдықтардың қоныстануына қатысты археологиялық мәліметтер он мың жылдан астам уақытқа созылады. Якама, Нез Персе және Уматилла тайпалары мен ұлттары осы аймақты аң аулау, балық аулау және өсімдіктерден тағам жинау үшін пайдаланған. Археологтар көптеген американдық жергілікті орындарын анықтады, олардың ішінде "жер үйлер, ашық лагерьлер, балық шаруашылығы орындары, аң аулау/өлтіру орындары, ойын-сауық кешендері, карьерлер және рух іздеу орындары" бар. Ал екі археологиялық ескерткіш 1976 жылы Ұлттық тарихи орындар тізіміне енгізілді. 1855 жылы Вашингтон территориясының губернаторы Исаак Стивенс американдық жергілікті тайпаларымен келісім шарттарын жасасып, резервация жүйесін құрды. Келісімдерге қол қойылды, бірақ олар көбінесе орындалмады, себебі олар бекіткен резервация жүйесі дәстүрлі тағам жинау немесе отбасылық топтасулармен үйлесімсіз болды. 1858 жылдың қыркүйегінде полковник Джордж Райт басқарған әскери экспедиция Спокан жазығындағы шайқаста американдық жергілікті тайпаларын жеңіп, резервация жүйесін орындауға мәжбүрледі. Дегенмен, американдық жергілікті халықтың осы аймақты пайдалануы 20 ғасырға дейін жалғасты. Ванапум халқы ешқашан резервацияға күштеп орналастырылмады және 1943 жылға дейін Колумбия өзенінің бойындағы Прист-Рапидс аңғарында өмір сүрді. Британ Колумбиясында алтынның табылуынан кейін, алтын іздеушілер Колумбия өзенінің алабында алтын іздеді, бірақ көп жетістікке жете алмады. 1858 жылы әскери бекет ретінде құрылған Уолла-Уолла кен өндіруге қажетті жабдықтардың орталығы болды, ал Уайт-Блафста жалпы дүкен ашылды. Бен Снайпс 1859 жылы Якима аңғарында ранчо құрды, ал Солтүстік Тынық мұхиты темір жолы 1879 жылдан бастап аймаққа салынды. Темір жол инженерлері Кенневик және Паско қалаларын құрды. Қоныс аударушылар аймаққа көшіп келді, бастапқыда Колумбия өзенінің бойында, Прист-Рапидстан оңтүстікке қарай. Олар шағын суару жобаларымен қамтамасыз етілген фермалар мен бау-шабақтар құрды, бірақ көпшілігі 1893 жылғы экономикалық дағдарыста банкрот болды. 1902 жылғы Мелиорация заңы федералды үкіметтің суару жобаларын қаржыландыруға қатысуын көздеді, және халық саны қайтадан өсе бастады, 1905 және 1910 жылдар аралығында Ханфорд, Уайт-Блафс және Ричленд қалаларында шағын қалалық орталықтар құрылды. 1930 жылдардағы Ұлы депрессия ауыл шаруашылығы тауарларының бағасын төмендетті және көптеген шаруашылықтар жабылды немесе тасталып кетті. Экономика 1933-1942 жылдар аралығында Гранд-Кули бөгетінің құрылысымен және 1942 жылы Паско әскери-әуе базасының құрылуымен қолдау тапты.

Мердігерді таңдау

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ғылыми зерттеулер мен даму федералды кеңсесінің (OSRD) S 1 бөлімі плутонийге қатысты зерттеу жобасын қаржылады. Бұл зерттеуді Чикаго университетінің металлургиялық зертханасының ғалымдары жүргізді. Сол кезде плутоний зертханаларда жаңа синтезделген сирек элемент болатын. Плутонийдің бөлінуге қабілетті екені және атом бомбасында қолданылуы мүмкін деген теория болған. АҚШ үкіметі нацистік Германияның ядролық қарулар бағдарламасын дамытып жатыр деген алаңдаушылықта болды. Металлургиялық зертхананың физиктері уранды сәулелендіріп, оны плутонийге айналдыратын ядролық реакторларды ("құралымдарды") жобалаумен айналысты. Ал химияшылар плутонийді ураннан бөлудің әдістерін зерттеді. 1942 жылдың қыркүйегінде бригадир генерал Лесли Р. Гроувз кіші бұл жобаның директоры болып тағайындалды, ол кейіннен Манхэттен жобасы деп аталды. Плутонийді өндіруге арналған өнеркәсіптік масштабтағы зауыттарды салу жобасы X10 жобасы деп аталды. Гроувз бұрын жарылғыш заттар зауыттарын салуда жұмыс істеген DuPont компаниясын плутоний өндіру кешенін жобалауға, салуға және пайдалануға шақырды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін "өлім саудагерлері" деп танылмау үшін DuPont атқару комитеті ешқандай төлем алмауды талап етті. Заңдық себептерге байланысты, бір долларлық белгілі бір сомасы бар "Cost Plus Fixed Fee" шарты жасалды. DuPont президенті Уолтер С. Карпентер кішіге үкімет жобамен байланысты барлық тәуекелге жауапкершілікті өз мойнына алатынына кепілдік берілді.

Жерді сатып алу

Соғыс министрі Генри Л. Стимсон 1943 жылғы 8 ақпанда жерді сатып алуға рұқсат берді. 22 ақпанда Проссерде (Вашингтон штаты) Манхэттен округінің жобалық кеңсесі ашылды, ал Вашингтонның титулды сақтандыру компаниясы титулды куәліктерді беру үшін кеңсе ашты. Федералды судья Льюис Б. Швленбах келесі күні Екінші соғыс өкілеттігі туралы заңға сәйкес иелену туралы бұйрық шығарды, ал алғашқы учаске 10 наурызда сатып алынды. Бұл жоба Америка тарихындағы ең ірі жер сатып алу жобаларының бірі болды. Жердің көп бөлігі (шамамен 88 пайызы) жусанды бұталармен жабылған, онда он сегіз-жиырма мың қой жайылатын. Оның шамамен он бір пайызы егістік жерлерді құрады, бірақ барлығы да өңделмеген. Фермерлер егілген егіннің құнымен қатар жердің құнына да өтемақы төленуі керек деп санайтын. Құрылыс жоспарлары әлі дайындалмағандықтан және учаскедегі жұмыс дереу бастала алмағандықтан, Гроувз егілген дақылдарды жинауға фермерлерге мүмкіндік беру үшін өңделген жерлерге физикалық иелік етуді кейінге шешуге шешім қабылдады. Бұл фермерлерге түскен қиындықтарды азайтып, ел азық-түлік тапшылығына тап болған кезде азық-түлікті ысырап етудің алдын алды, сондай-ақ федералды үкімет азаматтарды жеңіске жетуге арналған бақшаларды отырғызуға шақырып отырғанда. Соғыс министрлігі МакНил аралы түрмесінің тұтқындары арқылы дақылдарды жинау үшін Федералды түрме индустриясымен келісім жасады. 1943 жылғы көктем мен жазғы жиын өте жақсы болды, ал соғыс салдарынан дақыл бағасының өсуі жер құнын арттырды. Сатушыларға төленетін өтемақы туралы дауларды шешу үшін сотқа жүгіну қажет болды. Ханфорд учаскесінің тұрғындары Соғыс және Әділет министрліктеріне жіберген хаттарында сатып алуға наразылықтарын білдірді, ал Трумэн комитеті тергеу жүргізе бастады. Стимсон комитет төрағасы, сенатор Гарри С. Трумэнмен кездесті, ол ұлттық қауіпсіздік тұрғысынан Ханфорд учаскесін комитеттің тергеуінен алып тастауға келісті. Сотта жер иелерінің талаптары қанағаттандырылды және төленген сомалар үкіметтік бағалаулардан әлдеқайда жоғары болды. Манхэттен жобасы 1946 жылғы 31 желтоқсанда аяқталғанда, әлі де 237 учаске бойынша мәселелер шешілмеген болып қалды. Ханфорд, Уайт-Блафс және жақын маңдағы елді мекендердің шамамен 1500 тұрғыны, сондай-ақ Ванапум халқы, Якима ұлтының Біріккен тайпалары мен топтары, Уматилла үнді резервациясының Біріккен тайпалары және Нез Персе тайпасы қоныс аударды. Үндістер қазан айында Уайт-Блафс маңындағы Колумбия өзенінде екі-үш апта балық аулауға үйренген. Олар аулаған балықты кептіріп, қысқа дайындалатын. Жергілікті тұрғындар жыл сайынғы ақшалай төлемдерді қабылдаудан бас тартты, соның салдарынан басшы мен оның екі көмекшісіне участе балық аулауға рұқсат беру туралы келісімге келді. Алайда, қауіпсіздік мақсатында бұл рұқсат кейіннен күшін жойды. Матиас үндістердің зираттарына құрметпен қаралатынына кепілдік берді, бірақ Ванапум халқына зираттарды белгілеуге рұқсат беруге он бес жыл кетті. 1997 жылы ақсақалдарға жыл сайын балалар мен жастарды қасиетті орындары туралы білу үшін учаскеге әкелуге рұқсат берілді.

Құрылыс жұмыскерлері

ДуПонт Вашингтон штатының оңтүстік-шығысындағы "соғыс құрылысы жобасы" үшін газеттерде жұмыс іздеу туралы хабарлама берді, "тартымды жалақы" мен тұруға жағдай ұсынды. Мұндай шалқары аймақтағы жаңа құрылыс үшін қызметкерлер әдетте құрылыс алаңында орналастырылар еді, бірақ қауіпсіздік мақсатында оларды кемінде 10 миль (16 км) қашықтықта орналастыру қажет болды. Тіпті құрылысшыларды да алаңда орналастыруға болмады, себебі іске қосылған кезде зауыттың кейбір жұмыстарын жүргізу қажет болатын. Армия мен Дюпон инженерлері екі қала құруға келісті: уақытша құрылыс лагері және тұрақтырақ жұмысшылар ауылы. Құрылысты жылдамдату үшін, оларды бұрыннан бар ауылдардың орнында орналастырып, ғимараттарды, жолдарды және коммуникациялық инфрақұрылымды пайдаланды. Ханфорд ауылының орнында құрылыс лагерін, ал Ричленд ауылының орнында жұмысшылар ауылын салды. Құрылыс жұмыскерлерінің саны 1944 жылдың 21 маусымында 45 096 адамға жетті. Олардың 13 пайызы әйелдер, ал ақ емес ұлт өкілдері 16,45 пайызды құрады. Африкалық американдықтар бөлек жатақханаларда тұрды, олардың жеке асханалары мен демалыс орындары болды және ақ жұмысшыларға қарағанда жалақысы төмен еді. Ханфордта үш түрлі тұрғын үй ұсынылды: казармалар, шатыршалар және тіркемелерге арналған орындар. Алғашқы жұмысшылар алғашқы казармалар салынатын кезде шатырларда тұрды. Казармалардың құрылысы 1943 жылдың 6 сәуірінде басталды, соңында 195 казарма салынды: 110-ы ақ ерлерге, 21-і қара ерлерге, 57-сі ақ әйелдерге және 7-сі қара әйелдерге арналды. Шатыршалар – бұл 10-20 жұмысшыға арналған фанера мен Celotex-тен жасалған жиналмалы үйлер еді. Барлығы 39 050 жұмысшы казармаларда және шатыршаларда орналасты. Көптеген жұмысшылар өздерінің тіркемелерімен келді, отбасын бір соғыс құрылысынан екіншісіне көшіріп алып жүрді. Жеті тіркемелік лагерь құрылды, ал құрылыстың ең жоғарғы нүктесінде 12 008 адам оларда тұрды. Дюпон Ричленд ауылын салуға конкурс жариялады, және 1943 жылдың 16 наурызында ең төмен бағаны ұсынған Г. Альбин Пехрсон жеңіске ие болды. Пехрсон сол кездегі танымал Cape Cod және ранчо стиліндегі стандартты үйлердің сериясын жасады. Пехрсон жылдамдық пен тиімділіктің қажеттілігін мойындады, бірақ оның 20 ғасырдың соңындағы үлгілі қала туралы көзқарасы Гроувстың қатаң тұжырымдамасынан өзгеше болды. Пехрсон көптеген мәселелерде өз пікірін қабылдады, себебі Дюпон оның мердігері еді, әскер емес. Нәтижесінде Ричленд көп жылдар бойы жеткіліксіз тротуарлармен, дүкендермен, мәдени орталықтың болмауымен және тым тар жолдармен қиындыққа тап болды. Оак Ридж және Лос-Аламостан айырмашылығы, Ричлендті биік қоршаумен қоршамағандықтан, Матиас Дюпонттан оны таза және тәртіпті ұстауын сұрады.

Құрылыс

Ядролық нысандардың құрылысы қарқынды жүрді. 1945 жылдың тамызында соғыс аяқталғанға дейін HEW Ханфордта 554 ғимарат салды, оның ішінде үш ядролық реактор (105B, 105D және 105F) және үш плутоний өңдеу орнатылысы (221T, 221B және 221U) болды. Жобаға 621 км жол, 254 км теміржол және төрт электрқосалқы станциясы қажет болды. HEW бетон және конструкциялық болат пайдаланды. B реакторының құрылысы 1943 жылдың тамызында басталды және 1944 жылдың 13 қыркүйегінде аяқталды. Реактор қыркүйек айының соңында сынапқа келді және нейтрондық улануды жеңгеннен кейін 1944 жылдың 6 қарашасында алғашқы плутонийді өндірді. Реакторлар графитпен баяулатылып, сумен салқындатылды. Олар бүйірімен жатқан, 2004 алюминий түтіктермен бүкіл ұзындығынан көлденең тесілген графит цилиндрінен тұрады, түтіктердің ішінде уран тілімдері орналасқан. Оларда жылжымалы бөліктер болған жоқ, тек су сорғыларының ғана дыбысы естілді. Су түтіктер арқылы мұндай жылдамдықпен сорғыланды, бұл миллиондық қалаға жеткілікті су көлеміне тең болатын.

Өндіріс процесі

Уран Ханфорд инженерлік зауытына блоктар түрінде келді. Металл өңдеу және сынау (300) аймағында олар сырықтарға созылып, диаметрі және ұзындығы белгілі цилиндрлі бөлшектерге, «слюг» деп аталатын бөлшектерге өңделді. Үш реактордың алғашқы заряды жиырма мыңнан астам блокты қажет етті, ал әр ай сайын тағы екі мың блок керек болды. Уран сумен өте белсенді, сондықтан суыту суының коррозиясынан қорғау үшін олар мыс-қалай қорытпасының балқыған ваннасына батырылып, содан кейін алюминийге қапталды, ал қақпағы доғамен дәнекерленді. Жарамсыз қап жарылып, реактордың ішінде кептеліп, суыту суының ағынын тоқтатып, реакторды толығымен тоқтатуы мүмкін болғандықтан, қаптау процесі өте дәл болуы керек еді. Сәулеленген отын түйіршіктері қашықтан басқарылатын арнайы вагондармен теміржол арқылы 16 шақырым қашықтықта орналасқан үлкен химиялық бөлу қондырғыларына тасымалданды. Бөлу ғимараттары терезесіз, 244 метр ұзындықта, 24 метр биіктікте және 20 метр енде, қалың бетон қабырғалары бар массивті бетон құрылыстар болды. Ғимараттардың ішінде каньондар мен галереялар орналасқан, онда химиялық өңдеу кезеңдерінің тізбегі плутонийдің шағын мөлшерін қалған уран мен бөліну өнімдерінен бөліп алды. Тауарларды 18 метрлік жоғарғы кранмен жылжытатын. Олар сәулеленген түйіршіктерді өңдеуді бастағаннан кейін, жабдықтар өте радиоактивті болды, сондықтан адамдардың олармен тікелей байланысқа түсуі қауіпті болды, сондықтан инженерлер құрамдас бөліктерді қашықтан басқару арқылы ауыстыруға мүмкіндік беретін әдістерді әзірледі. Перископтар мен жабық схемалы теледидар операторға процесті көруге мүмкіндік берді. Олар жабдықты қашықтан басқару арқылы құрастырды, тіпті бұл аймақ радиоактивті болғандай. Химиялық бөліну процесінен радиоактивті қалдықтарды қабылдау үшін 64 бір қабатты жер асты резервуарларынан тұратын «танк фермалары» болды. Плутонийдің алғашқы партиясы 1944 жылдың 26 желтоқсанынан 1945 жылдың 2 ақпанына дейін 221Т қондырғысында тазартылды және 1945 жылдың 5 ақпанында Нью-Мексикодағы Лос-Аламос зертханасына жеткізілді. D реакторы мен F реакторы екі бірдей реактор 1944 жылдың 5 желтоқсанында және 1945 жылдың 15 ақпанында іске қосылды, ал барлық үш реактор 1945 жылдың 8 наурызына дейін толық қуатымен (250 мегаватт) жұмыс істеді. Сәуір айында плутонийдің килограммдық партиялары Лос-Аламосқа жіберілді. Мамыр айында пойыздың орнына автокөлік колонналары пайда болды, ал шілде айының соңында жүктер Ханфордтағы әуежайдан әуе арқылы жөнелтіле бастады.

Өндірістік қызмет

Реакторларды екі жарым секундта тоқтатуға болатын болса да, олар бөліну өнімдерінің ыдырауынан жылу шығаратын еді. Сондықтан су ағыны тоқтамауы өте маңызды болды. Электр қуаты үзілсе, бу сорғылары автоматты түрде іске қосылып, реакторларды қалыпты тоқтатуға жеткілікті уақыт бойы суды толық қуатпен жеткізіп тұратын еді. Бұл 1945 жылдың 10 наурызында жапондық шар бомбасы Гранд-Кули мен Бонневилл арасындағы жоғары кернеулі сымдарға тиген кезде болды. Бұл реакторларға электр желілерінде күшті толқынның пайда болуына себеп болды. Автоматты түрде реактор тоқтатылды және қауіпсіздік құрылғылары реакторларды өшірді. Бомба жарылмады және электр желісі көп зақымдаған жоқ. Ханфорд инженерлік зауыты – жау шабуылына ұшыраған АҚШ-тың жалғыз ядролық нысаны болды. Ханфорд 1945 жылғы Тринити ядролық сынағында қолданылған бомбаға плутоний ұсынды. Осы кезеңде Манхэттен жобасының құпиялығы сақталып тұрды. Ханфорд қызметкерлерінің бір пайызынан да азы ядролық қару жобасында жұмыс істеп жатқанын білді. Гровс өзінің естеліктерінде: «Біз жобаның әрбір қатысушысының жалпы күш-жігердегі өз рөлін толық түсінгенін қамтамасыз еттік; одан артығы ештеңе қажет емес» деп жазды. Ханфордтың болуы және мақсаты 1945 жылдың 7 және 9 тамызында Хиросиманы бомбалаудан кейін, бірақ Ханфорд плутонийі 9 тамызда Нагасакиді бомбалау кезінде қолданылғанға дейін баспасөз хабарламалары арқылы жарияланды. Матиас 1946 жылдың қаңтарында полковник Фредерик Дж. Кларкпен ауыстырылды. Дюпонт та көп ұзамай кетіп қалды. Карпентер келісімшарттан босатуды сұрады. Гровс 1945 жылдың 21 қыркүйегінде Стимсоннан кейін Соғыс министрі болған Роберт П. Паттерсонға, өзі таңдаған алмастырушының General Electric (GE) екенін хабарлады. GE 1946 жылдың 1 қыркүйегінде Ханфордтағы операцияларды өз қолына алды және 30 қыркүйекте ресми бақылауды қабылдады. 1946 жылдың 31 желтоқсанында Манхэттен жобасы аяқталды және Ханфорд полигонының бақылауы Атом энергиясы комиссиясына (АЭК) берілді. Осы уақытқа дейін Ханфорд инженерлік зауытының жалпы құны .

Өндірістік мәселелер

GE-ге ауыр проблемалар мұра болып қалды. Реакторларды толық қуатпен үздіксіз жұмыс істету Вигнер эффектісіне әкелді, яғни графиттің нейтрондармен соқтығысу нәтижесінде кристалдық құрылымындағы атомдардың орны ауысуынан болатын өзгеріс. Бұл отын және басқару таяқшалары үшін қолданылатын алюминий құбырларын бүктеуге және су құбыры жарылған жағдайда реакторларды толығымен тоқтату қаупін тудырды. "Жақын қашықтықтағы" нейтронды инициаторларында қолданылған полоний-210-ның жартылай ыдырау периоды 138 күн ғана болғандықтан, қару-жарақтардың жұмысқа жарамсыз болуын болдырмау үшін реакторды үздіксіз жұмыс істеу өте маңызды болды. Сондықтан әскер 19 наурызда B реакторын тоқтатты. 1946 жылдың тамызында Франклинге уранның метрикалық тоннасына 200 граммнан астам плутоний өндіру үшін шикізатты сәулелендірудің нәтижесінде өнімдегі қажетсіз плутоний-240 мөлшерінің артуы туралы хабарланды. D және F реакторларының қуат деңгейі төмендетілді, бұл олардың қызмет ету мерзімін ұзартты. Графитті қайта кристалдандыру бойынша тәжірибелер жүргізілді. Зертханалық сынақтар нәтижесінде 400 °C (752 °F) температураға дейін қыздыру графиттің көлемін 24 пайызға, 600 °C (1112 °F) температураға дейін 45 пайызға, ал одан да жоғары температураға дейін 94 пайызға азайтқаны анықталды. Алайда, реакторларды осылай қыздырудың салдары ескерілмейінше, мұндай әрекетке барудың қажеті жоқ еді. Тағы бір мәселе – плутонийді бөліп алу үшін қолданылатын висмут фосфаты процесі уранды қалпына келтірілмейтін күйге жеткізді. Металлургиялық зертхана гексонды еріткіш ретінде пайдаланатын перспективті жаңа тотығу-тотықсыздану процесін зерттеді. АЭК уранмен қамтамасыз ету туралы алаңдады және АЭК-тің Бас кеңес комитеті тотығу-тотықсыздану зауырын салуға басымдық беруді ұсынды. Сонымен қатар, қалдықтарды жинау резервуарлары шламмен толып, оны қалдықтарды сақтау (241) аймақтарына тасымалдау әрекеттері сәтсіз аяқталды. Сондықтан қалдықтарды жинау резервуарларын айналып өтіп, шламды тікелей 200 аймағына жіберу туралы шешім қабылданды және 1946 жылдың тамызында айналма жолдың құрылысы басталды. GE жаңа қалдықтарды сақтау резервуарларын салу бойынша тендерлерді қабылдады. Қолда бар уранды тиімді пайдалану үшін күш-жігер жұмсалды. Шлактарды өндіру процесінен алынған кескіштер, кесінділер және жоңқалар Айова штатындағы Эймс зертханасына брикеттеуге жіберілді. Ондағы жабдықтар Ханфорд инженерлік зауытына жеткізілді. Брикеттер және уран металл сынықтары металл гидридтері компаниясына қайта құю үшін жіберілді. 1947 жылы Кеңес Одағымен қарым-қатынас суық соғыстың басталуымен күшейді. 2 қыркүйекте Кларктың орнын Карлтон Шугг басты. Ол келгеннен кейін бірнеше күн ішінде аяқталып жатқан құрылыс жұмыстарын жеделдету үшін қосымша жұмыс уақытын талап етті. Ядролық қарулардың саны плутоний өндірісімен шектелді. 1947 жылдың соңында он үш бомбаға жеткілікті плутоний болды. АЭК-тің өндіріс директоры Уолтер Уильямс GE инженерлерімен бірге үш ауыстыру реакторының (BR, DR және FR) жоспарларын жасады. Уақытты және ақшаны үнемдеу үшін олар қолданыстағы реакторлардың жанына салынады, онда олар суыту суын және бөлу құрылғыларын пайдалана алады. Кейін жаңа жерлерде тағы екі реактор салынады. АЭК бұл мәселені қарастырып жатқанда, GE қайта кристалдандырумен тәжірибе жүргізді және реакторларды іске қосқаннан кейін баяу салқындатса, графиттің кристалдық құрылымын қалпына келтіруге болатынын анықтады. Реакторларды қуат деңгейін арттыру арқылы жоғары температурада жұмыс істетуге болады. Реакторларды қоршаған атмосферадағы гелийдің бір бөлігін жылуды нашар өткізетін көмірқышқыл газымен алмастырды. Бұл графитте жылудың жиналуына мүмкіндік берді. Контейнерлердің істен шығуын азайту үшін олардың мөлшері кішірейтілді. Толық түтіктерді сыртқа итерудің орнына, жартысы ғана итерілді, бұл элементтерге реактордың нейтрон ағыны аз бөліктерінде уақыт өткізуге мүмкіндік берді. Ескі реакторларды ұзақ уақытқа дейін жұмыс істетуге болады. Желтоқсан айында АЭК бір ауыстыру реакторын (D орнындағы DR) және жаңа H орнындағы бір реакторды (H) салу жоспарын мақұлдады. Жаңа реакторлар соғыс кезіндегідей дизайнды қолданды, бірақ олар жоғары қуат деңгейінде жұмыс істеуге мүмкіндік беретін таза графитке және кеңеюді шектеу үшін процесс түтіктерін қоршаған кішкентай графит блоктарына ие болды.

Ричлендтің өсуі

Ричленд тұрғындарының саны қайтадан көбейе бастады. 1946 жылы Ханфорд полигонында 4479 жұмысшы және 141 құрылысшы жұмыс істеді. Екі жылдан кейін бұл көрсеткіш 8628 жұмысшыға және 14671 құрылыс жұмыскеріне дейін өсті. Ричленд 1947 жылы 14000 адамнан 1950 жылы 22000 адамға дейін өсті. Құрылыс жұмыскерлерін орналастыру үшін 1948 жылы 13000 тұрғыны бар Солтүстік Ричленд деп аталатын жаңа құрылыс лагері құрылды. Кенневик пен Паскода көптеген жұмысшылар мен құрылыс жұмыскерлері де өмір сүрді. Шуга Колумбия өзенінен Паскодағы бұрынғы әскери-әуе базасынан баржамен штабтарды алып келуді ұйымдастырды. Соғыстан қалған 3850-ге жуық үйлер болды; оларға 1947 жылы 800 үй мен 64 пәтер, ал 1948 жылы тағы 1000 үй мен пәтер қосылды. Халық саны тұрақты болса да, тұрғын үй тапшылығы 1950 жылдары сақталды. GE соңғы жатақхананы 1958 жылы жапты. Ричлендте "Ричленд ауылшаруасы" атты газет шығатын, әр тұрғыны тегін көшірме алған. Коммерциялық концессия иелері жарнамалық кеңістікті сатып алуға қысым көрсетілді. Ауыл тұрғындары үйлеріне арзан ақы төлейді, ал Ауыл қызметтері жинауға, кілем төсеуге немесе бала күтуге көмектеседі. Ричлендтің ересектерінің орта білім деңгейі 12,5 жылды құрады, ал ерлердің 40 пайызы колледжге оқуға түсті, бұл Вашингтон штатының жалпы 22 пайызымен салыстырғанда жоғары көрсеткіш. 1959 жылғы орташа жылдық отбасылық табыс болды, ал 1950 жылы американдық отбасылардың 26 пайызының жылдық табысы кедейлік шегінен төмен болды. Жақын орналасқан Паско және Кенневик қалаларында, тиісінше 24,4 және 25,2 пайыз адамдар кедейлік шегінен төмен өмір сүрді; Ричлендте бұл көрсеткіш тек 4,9 пайызды құрады. Ричлендтегі жоғары мектепті бітірушілердің пайызы 74,3 пайызды құрады, бұл Паскодағы 53,5 және Кенневиктегі 54,6 пайызбен салыстырғанда жоғары көрсеткіш. Жұмыс істейтін әйелдердің саны ұлттық орташа көрсеткіштен әлдеқайда жоғары болды. GE орта таптық қоғамдастықтың бейнесін көрсетуді ұнатса да, Ханфорд полигонындағы қызметкерлердің көпшілігі тек орта мектеп білімі бар жұмысшы таптағы ауысымдық жұмысшылар болды. 1947 жылы АЭК зейнеткерлерді үйлерін тастап кетуді талап етті, бірақ 1948 жылы туу көрсеткіші 1000 тұрғынға 34 бала, бұл ұлттық орташа көрсеткіштен (1000 тұрғынға 20 бала) жоғары болды. Бұл көрсеткіш 1950 жылдары азайды, бірақ мектеп жасындағы балалардың саны әдеттегіден көп болды. 1950 жылы Ричлендте тек жеті қара нәсілді адам болды; бұл көрсеткіш 1960 жылға қарай 189-ға дейін өсті, сонда олар халықтың 1,3 пайызын құрады. 1951 жылы Ханфорд полигонында АЭК үшін тек екі қара нәсілді адам жұмыс істеді, GE-де оннан аз адам, ал құрылыс мердігерлерінде 250-ге жуық адам жұмыс істеді. Қара нәсілді адамдарға тамақтану және демалыс орындарын пайдалану тыйым салынбады, бірақ оларға көңіл бөлмеді. Кенневикте қара нәсілді адамдар тіпті аз қабылдады; 1950 жылы онда тек төрт адам, ал 1960 жылы бес адам тұратын. Кенневик - қара нәсілділерге үйге қайтуға тыйым салынған қала. Олар Паскода жиналды, онда қаланың шығыс шетіндегі геттода 1213 қара нәсілді адам өмір сүрді. 1948 жылы оларда кәріз немесе су болмады, өйткені қала басшылары қара қауым оны төлеу үшін суды қамтамасыз ету керек деп санайды. Қара нәсілді тұрғындар да Федералды тұрғын үй әкімшілігінің (FHA) несиелеріне ие бола алмады. Әскерден билікті алғаннан кейін көп ұзамай АЭК Ричленд, Оук Ридж және Лос-Аламос қауымдастықтарының болашағын қарастырды. Комиссия мүшелері АЭК-ті олардың басқару жүктемесінен босатуға асықты. 1947 жылы АЭК бас менеджері Кэрролл Л. Уилсон Портленд қаласының менеджері Лайман С. Мурға, Мэн штатының қалалық басқару жөніндегі сарапшысына, қауымдастықтарды басқару туралы есеп дайындауға тапсырыс берді. Ол өзін-өзі басқарудың жол картасын жасады. Бірінші қадам - тұрғын үй, коммерциялық операциялар, коммуналдық қызметтер және мемлекеттік басқару бойынша салыстырмалы есептерді шығару үшін есеп жүйесін қайта құру болды. Осылайша, базар бағасымен жалға алу, коммуналдық қызметтер мен коммуналдық қызметтерге көшуге және ақыр соңында өзін-өзі басқаруға мүмкіндік ашылады. Ричлендте бұған деген құлшыныс аз болды, бірақ Америка Құрама Штаттары американдық жолдың артықшылығы туралы Кеңес Одағымен идеологиялық қақтығысқа түсті. 1950 жылдың қыркүйегіндегі АЭК-тің қаражаты АЭК қауымдастықтарына демократиялық үкімет пен еркін кәсіпкерлік енгізу үшін шаралар қабылдауға шақырды. Алғашқы қадам 1953 жылдың 1 қазанында жасалды, АЭК Ричлендтегі жалға алу ақысын 25% -ға көбейтіп, оларды көршілес қауымдастықтарға сәйкес келтірді. 1955 жылы қалада сату және корпорациялау туралы дауыс берілді; екі шара да басым басымдықпен жеңілді. Дегенмен, сол жылы Конгресс 221-ші заң қабылдады, ол Ричлендтегі мемлекеттік мүлікті қала тұрғындарына беруді қарастырды. Мыңдаған адам наразылық митингілеріне қатысып, Конгресске ашулы хаттар мен өтініштер жіберді. Конгресс тыңдаулары өтті, FHA белгілеген бағалар төмендетілді. Соғыс кезінде сатып алынған мүліктерін қайта сатып алуға рұқсат беруді сұраған адамдарға назар аударылмады. 1958 жылдың шілдесіне қарай 4200 үй сатылды. АЭК 1960 жылдарға дейін мектептерге және коммуналдық қызметтерге субсидия беруді жалғастыратынына кепілдік бергеннен кейін, Ричленд тұрғындары корпорациялауға дауыс берді, ал қала 1958 жылдың 12 желтоқсанында өзін-өзі басқаруға ие болды. 1960 жылы Ричленд "All America City" сыйлығын алды.

Ханфорд лагері

Соғыс кезінде Ханфорд алаңында әскери полиция бөлімі күзетшілік жасады, 1945 жылдың маусым айына қарай онда қырық сарбаз болды. 1947 жылдың сәуірінде олардың орнына GE компаниясының күзетшілері келді, оларға M8 Greyhound бронеавтомобильдері берілді. Әскер АҚШ-тың плутоний өндірісінің бір ғана осал жерде шоғырланғанына алаңдады. 1950 жылдың наурыз айында 5-ші зениттік артиллерия тобы әуе қорғанысын қамтамасыз ету үшін келді және штабын Солтүстік Ричлендте орнатты. Топтың құрамында төрт батальон болды: 83-ші, 501-ші, 518-ші және 519-шы зениттік артиллерия батальондары, олардың әрқайсысында 120 мм зениттік артиллерияның төрт батареясы болды. Әр батареяда төрт зеңбірек болды, олар ағаштан, жиналмалы металлдан жасалған және казармалар, дәретханалар, асханалар, автокөлік базалары, радарлар мен әкімшілік ғимараттары бар алаңда орналастырылды. Әскери база 1951 жылы «Ханфорд лагері» деп аталды. Келесі жылы қару-жарақтар Nike Ajax зымырандарымен күшейтілді, олар Wahluke Slope-дегі үш жерде және қазіргі Fitzner Eberhardt шөлейт жерлер экологиялық қорығында орналастырылды. Әрбір нысанда екі жер асты зымыран сақтау қоймасы, жиырма зымыран және сегіз зымыран ұшыру құрылғысы болды. Nike Ajax зымырандары кейін Nike Hercules зымырандарымен ауыстырылды. Континенттер аралық баллистикалық зымырандардың дамуы зымырандарды қолданусыз қылды, ал Ханфорд лагері 1959 жылдың 1 шілдесінде Форт-Льюис бекінісінің бөлігіне айналды. Зымыран батареялары 1960 жылы таратылды, ал Ханфорд лагері 1961 жылдың 31 наурызында жабылды.

Ертедегі кеңейуі

1948 жылғы сәуірде Берлин әуе көпірінің басталуымен суық соғыс шиеленісі күшейді. Жаңа DR және H реакторларын салу жұмыстары жүріп жатқан болатын, бірақ өндірісті арттырудың ең жылдам жолы BR реакторын қайта іске қосу еді. Бұл айдың соңында рұқсат берілді. Шуг тамыз айында Вашингтонға AEC бас менеджерінің орынбасары қызметіне шақырылды, ал 16 қыркүйекте Фредерик С. Шлеммер оны алмастырды. 1950 жылғы 1 маусымда Дэвид Ф. Шоу оның орнына келді. Шоудан кейін 1955 жылғы маусымда Джеймс Э. Трэвис тағайындалды, ол 1965 жылдың маусымына дейін нысанды басқарды. Өнімділікті арттыру мүмкіндігі де болды. Қораптарды жоғары сәулеленуде тұрақтандыру үшін оларға цирконий қосылды, сынақтар 1946 жылғы деңгейдегіден үш есеге дейін сәулеленуге шыдай алатынын растады. 1950 жылғы наурыз айында GE реакторларды 250 МВт орнына 305 МВт қуатпен жұмыс істеуге рұқсат алды. Бұл шикізатты пайдалануды екі есеге азайтты және әр жұмыс істейтін долларға қырық пайызға артық плутоний шығарды. Кеңес Одағы 1949 жылғы 29 тамызда алғашқы атом бомбасын сынады. Жарылысты төрт күннен кейін АҚШ Әуе күштерінің ауа райын бақылаушы ұшағы анықтады. Оған жауап ретінде президент Гарри С. Трумэн сутекті бомбаны жасау үшін жедел бағдарламаны бекітті. Алдын ала жобаларға үлкен мөлшерде тритий қажет болды. Оны литий деутеридімен және байытылған ураннан жасалған отын таяқшаларымен зарядталған мақсатты шалаларды пайдалана отырып реакторда өндіруге болады. Тритий өндіру үшін бір немесе бірнеше реактор бөлінуі керек еді. H реакторы таңдалды және 1950 жылы тритий өндіруді бастады. Алдағы уақытта AEC жаңа реакторлар салуға шешім қабылдады, олар байытылған уранды және модератор ретінде ауыр суды пайдаланатын, жаңа нысанда, кейін Саванна өзені нысаны болды. 1951 жылғы қыркүйекте Корея соғысының басталуы AEC-ті 1951 жылғы 23 қаңтарда Ханфордта алтыншы реактор салуға рұқсат беруге итермеледі. Құрылыс маусым айында басталды. Жаңа реактор B аймағында салынды және C реакторы деп аталды. Негізгі графитпен модерацияланған дизайн қолданылды, қуатын 750 МВт деңгейіне жеткізу үшін жақсартулар енгізілді. Жаңа реактор 1952 жылғы қарашада пайдалануға берілді. 1952 жылғы 25 ақпанда Трумэн Ханфорд нысанында тағы екі реактор салуға рұқсат берді. Олар K West және K East деп аталды және B және D аймақтары арасындағы Coyote Rapids орналасқан. Олардың үлкен көлеміне байланысты "Jumbo" реакторлары деп аталды. Олар әлі де сол графит модератор технологиясын пайдаланды, бірақ олардың қуатын 1800 МВт деңгейіне дейін арттыруға мүмкіндік беретін жақсартулар енгізілді. Әрқайсысы үш соғыс кезеңіндегі реакторлардан мың тоннадан астам графиттен жасалған, болат пен масонит орнына бетон қалқандарымен жабдықталған. Оларда көбірек тамақ беру түтікшелері және олардың арасындағы аралық аз болды. Су сорғысының дизайнындағы жақсартулар соғыс кезіндегі реакторлардағы елу сорғының орнына он сегіз сорғыны пайдалануға мүмкіндік берді, бірақ олардың сыйымдылығы жоғары болды. Басқа реакторлар сияқты, салқындату суы тоғандарға жиналып, салқындатылып, содан кейін өзенге қайтарылды. Жаңалық – салқындату суының жылуы жұмыс орындарын жылыту үшін пайдаланылды. Әр Jumbo реакторын басқару үшін H реакторына қарағанда 400 оператордың орнына 300 оператор қажет болды. Бұл жылына бір миллион доллар үнемдеуге мүмкіндік берді (1952 жылғы 1 доллар қазіргі уақытта шамамен миллион долларға тең). Олар 4400 МВт дейін жұмыс істей алғанымен, AEC олар үшін 4000 МВт әкімшілік шегін белгіледі. Плутоний-239-дың жартылай өмір мерзімі 24 100 жылды құрайтындықтан, AEC төрағасы Гордон Дин 1960 жылдардың ортасына дейін жеткілікті плутоний өндірілетінін есептеді. Осыны ескере отырып, реакторлар жиырма жылдық қызмет мерзімімен жобаланды.

Бөлу қондырғылары

Жаңа реакторлардан басқа, жаңа бөлу қондырғылары да болды. АЭК ұзақ уақыт бойы бисмут фосфатын бөлудің ысырапшыл процесіне қанағаттанбады. GE альтернативті, қайта окистендіру (REDOX) процесін зерттеуді жүргізді. Бұл үшін еріткіш ретінде метил-изобутилкетон (гексон) пайдаланылды. Ол 3706 ғимаратындағы Ханфорд алаңында әзірленді және 321 ғимаратында сынақтан өтті. АЭК 1949 жылдың мамыр айында REDOX процесін бекітті, ал келесі жылы жаңа зауыттың құрылысы басталды. Құрылыс жоспардан қалып қойды және 1952 жылдың қаңтарына дейін іске қосылған жоқ. 202 S ғимараты немесе SPlant деп аталатын бұл қондырғының ұзындығы 470 фут (143 м), ені 160 фут (49 м) және күніне он екі тонна уранды өңдеуге қабілетті, бұл Band TPlant-тардың күніне 1,5 тоннасымен салыстырғанда жоғары көрсеткіш. Сонымен қатар, ол бөлу қызметін бір ғимаратқа біріктірудің артықшылығын ұсынды. Бисмут фосфаты процесінен айырмашылығы, ол уранды қосалқы өнім ретінде өндірді. Гексонның төмен тұтану температурасы жарылыс қаупіне қарсы арнайы сақтық шараларын қажет етті. Гексонды қайта пайдалану мүмкін болмады, өйткені ол суда өте жақсы ериді және азот қышқылында тұрақсыз болды. Уранды алып тастау нәтижесінде қалдық өнімдердің радиоактивтілігі жоғары болды. Бұл қондырғы 1967 жылға дейін жұмыс істеді және шамамен 22 400 тонна уран отын таяқтарын өңдеді. U зауыты REDOX процесін пайдалану үшін, бисмут фосфаты процесінен қалған қалдықтардан уранды қалпына келтіру мақсатымен қайта жабдықталды, бірақ трибутил фосфаты басқа еріткіш ретінде қолданылды. Зауыттың орналасуына байланысты, ол REDOX зауытына тән биік бағаналар мен гравитациялық ағынды пайдалана алмады, сондықтан импульстік бағаналар қолданылды. Плутоний-уранды редукциялық экстракция (PUREX) процесі GE компаниясының Knolls зертханасында әзірленді. PUREX зауыты, APlant немесе 202A ғимараты деп аталады, ол 1955 жылы іске қосылды. UPlant сияқты, ол импульстік бағаналарды және еріткіш ретінде трибутил фосфатын пайдаланды. Зауыттың ұзындығы 305 метр, биіктігі 122 метр, ені 16 метр болатын. Өңдеу каньонында он бір өңдеу аймағы орналасқан. Ол 1956 жылдан 1972 жылға дейін және 1983 жылдан 1988 жылға дейін жұмыс істеді, реакторлардан шыққан пайдаланылған отын таяқтарын қайта өңдеді және шамамен 66 400 тонна уран отын таяқтарын өңдеді. B және T зауыттары 1956 жылы іске қосылғаннан кейін, 8 100 тонна отын таяқтарын өңдегеннен кейін жабылды. 1940 жылдары Ханфорд алаңы Колумбия өзеніне күніне белгілі бір көлем қалдықтарды төкті. Бұл көрсеткіш 1951-1953 жылдар аралығында күніне дейін өсті, ал 1959 жылы күніне дейін жетті.

N Реактор

Реакторлардың бәрі плутоний өндіру үшін салынған, бірақ 1954 жылғы Атом энергиясы заңымен Эйзенхауэр әкімшілігі ресурстарды ядролық энергия өндіруге көшіре бастады. 1950 жылдардың соңында соғыс кезінде салынған реакторлар зейнеткерлік жасына жақындады, ал 1957 жылы GE таза, қауіпсіз және тиімді, электр қуатын да, плутонийді де өндіре алатын жаңа реактор салуды жоспарлай бастады. Құрылыс 1959 жылы басталды, бірақ электр қуатын өндіруге рұқсат 1962 жылға дейін берілмеді. Сондықтан, 1964 жылы плутоний өндірілсе, электр қуаты 1966 жылға дейін қол жеткізілмеді. Сарапшылар ядролық энергияның су электр энергиясымен экономикалық бәсекелесе алатынын талқылады, ал Конгресс үкіметтің электр энергиясын өндіру бизнесіне қатысуы керек пе деген мәселені қарастырды. 1961 жылдың 28 қарашасында AEC Вашингтон мемлекеттік электрмен жабдықтау жүйесімен (WPPSS) олардың электр қуатын сатып алу туралы келісімге келді. N реакторы өз түріндегі соңғы реактор болуға тиіс болды, бірақ сонымен қатар 1960 жылдардың технологиясының нәтижесінде көптеген жаңа мүмкіндіктерге ие болды. Оның цирконий қорытпасымен қапталған отын элементтері ұзын және диаметрінде болды. Онда автоматтандырылған отын жүктеу және түсіру жүйесі, борон шарларымен жедел тоқтату жүйесі және заманауи басқару бөлмесі болды. Бұл американдық алғашқы графитпен баяулатылған қуат реакторы және алғашқы американдық екі мақсатты реакторы болды, дегенмен басқа елдерде де мұндай реакторлар болды. Екі мақсатты тұжырымдама екі мақсаттың да тиімділігін төмендетті: қуат үшін бу турбинасы қажет болды, бірақ судың жоғары температурасы отын элементтерінің бұзылу қаупін тудырды. Бұл мәселені шешу үшін қысымды су реакторы салынды, онда су 100 °C (212 °F) жоғары температурада сұйық күйде қалу үшін қысымға алынды. Реактор бастапқы 145 миллион долларлық бюджеттен асып (1962 жылғы 145,0 доллар шамамен соңғы жылдары миллион долларға тең), 205 миллион долларға (1962 жылғы 205,0 доллар шамамен соңғы жылдары миллион долларға тең) дейін шығынға батты. Ханфорд полигонында енді Колумбия өзенінің бойында тоғыз ядролық реактор, орталық үстіртте бес қайта өңдеу зауыты және полигон маңында тоғыз жүзден астам қосалқы ғимараттар мен радиологиялық зертханалар орналасқан. Екінші дүниежүзілік соғыстағы алғашқы үш реакторға кең ауқымды өзгерістер мен жаңартулар енгізілді және барлығы 177 жер асты қалдық резервуары салынды. Ханфордтың өндіріс шығындары 1956 жылдан 1965 жылға дейін ең жоғары деңгейге жетті.

Кейінгі операциялар

Уранды байыту мен плутоний өндіру біртіндеп тоқтатылғанымен, ядролық мұра Үш қалада өшпес із қалдырды. Екінші дүниежүзілік соғыстан бері бұл аймақ шағын шаруашылықтан дамып, "Атомдық шекараға" айналып, ядролық өнеркәсіп кешенінің қуатты орталығына дейін жетті. Онан дамыған федералдық инвестициялар жоғары білікті ғалымдар мен инженерлерден тұратын қауымдастық құрды. Осы мамандандырылған дағдылардың шоғырлануының нәтижесінде Ханфорд полигоны ғылыми зерттеулер, сынақ орталықтары және коммерциялық ядролық энергия өндірісін қамтитын операцияларды әртараптандыруға тырысты. GE 1963 жылы Ханфорд полигонын басқару шартын тоқтату туралы хабарлағаннан кейін, AEC шарты бірнеше операторларға бөлуге шешім қабылдады. 1964 жылдың 28 мамырында полигондағы зерттеу зертханасын басқару құқығы Огайо штатының Колумбус қаласындағы Баттелл мемориалдық институтына берілді. 1995 жылы ол ұлттық зертхана мәртебесіне ие болып, Тынық мұхитының солтүстік-батыс ұлттық зертханасы аталды. Баттелл шарты үкіметтік және жеке компаниялар үшін зерттеулер жүргізуге мүмкіндік берді, соның арқасында ол осымен байланысты салаларға қадам басты. 2022 жылы зертханада 5314 қызметкер жұмыс істеді және жылдық бюджеті 1,2 миллиард долларға жетті. Fast Flux Test Facility (FFTF) – 1982 жылы жұмысын бастаған ұлттық зерттеу орталығы. Ол Clinch River Breeder Reactor жобасы үшін отын, материалдар мен құраушы бөлшектерді әзірлеу және сынау үшін құрылды. Оны салу және пайдалану жөніндегі келісімшарт Westinghouse компаниясына берілді, ал бұрын Баттеллде жұмыс істеген 800 қызметкер оған ауыстырылды. 1983 жылы Конгресс Клинч Ривер жобасын тоқтатты, бірақ FFTF жұмысын жалғастырды, НАСА ғарыш миссиялары үшін ядролық қуат көздері үшін плутоний-238 және ядролық синтез зерттеулері үшін тритий өндірді. Ол 2009 жылы жабылды. Лазерлік интерферометр гравитациялық толқындарды байқау станциясы (LIGO) Ханфорд обсерваториясы – гравитациялық толқындарды іздейтін интерферометр. Ханфордтағы обсерватория екінші обсерваториямен бірге, Луизиана штатының Ливингстон қаласында орналасқан. Жоба MIT және Caltech бірлесіп жүргізді. 211 миллион долларлық құны (1992 жылғы 211,0 долларға тең, қазіргі шақта шамамен <есептелген сома> миллион долларға жуық) мемлекеттік қаржыландыру және қымбат "Big Science" жобалары, әсіресе LIGO сияқты табысы күмәнді жобалар туралы пікірталас тудырды. Ханфорд полигоны салыстырмалы оқшаулануына байланысты екі полигонның бірі ретінде он жеті үміткердің ішінде таңдалды. 2016 жылы гравитациялық толқындар табылды деп хабарланды. 2018 жылы Америка физикалық қоғамы (APS) екі LIGO обсерваториясын APS тарихи орындары деп жариялады. Колумбия электр станциясы – Ричлендтен солтүстікке қарай 10 миль (16 км) қашықтықтағы Ханфорд полигонында орналасқан 1207 МВт қуаттылықтағы коммерциялық ядролық электр станциясы. Оны 1998 жылдан бері Energy Northwest басқарады, бұл WPPSS деп белгілі. Бастапқыда бес қайнаған су реакторы 1973 жылдың наурыз айында мақұлданған, бірақ тек біреуі, WNP2, аяқталды. Ол 1984 жылдың мамырында электр энергиясын өндіруді бастады. WNP 1 реакторының құны 1973 жылы 660 миллион долларға (қазіргі шақта шамамен 660,0 миллион долларға тең) бағаланған және 1980 жылға дейін аяқталуы жоспарланған. 1986 жылға қарай бағаланған құны 3,8 миллиард долларға жетті (1986 жылғы 3,8 долларға тең, қазіргі шақта шамамен 1 миллиард долларға тең), бірақ реактор әлі де аяқталмаған. Осы аралықта жобаның жалпы бағаланған құны 1973 жылы 4,1 миллиард доллардан (қазіргі шақта 4,1 миллиард долларға тең) 1986 жылы 24 миллиард долларға дейін өсті (қазіргі шақта 24,0 миллиард долларға тең). Сенатор Генри М. Джексон Конгресс арқылы өткізуге көмектескен таза есептесу келісімі облигациялардың құрылысын қаржыландыру үшін шығарылуы AAA облигациялық кредиттік рейтингіне ие болғанын және осылайша оңай сатылғанын қамтамасыз етті, бірақ облигация иелеріне өтемақы төлеу үшін электр энергиясының тарифтері көтерілуі керек болды. Ханфорд ағысы Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы лосось өсірудің ең жақсы орны ретінде сақталды. Ханфорд полигонында плутоний өндірісінің тоқтатылуы бұрынғы өндіріс орындарының айналасындағы аумақтарды қажет етпеуді білдірді. 2000 жылдың 9 маусымында президент Билл Клинтон Ханфорд полигонының көп бөлігін ұлттық ескерткіш деп жариялады. Ханфорд Рич ұлттық ескерткішін АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметі DOE-мен келісім бойынша басқарады. 2000 жылдың 28 маусымында ескерткіште өрт болды.

Қоршаған ортаны қорғау

1944 және 1971 жылдар аралығында сорғы жүйелері реакторлардың қызуын тарату үшін Колумбия өзенінен суыту суын алды. Өзенге жібермес бұрын, пайдаланылған су алты сағатқа дейін үлкен сақтау резервуарларында ұсталып тұрды. Ұзақ өмір сүретін изотоптар бұл уақытқа әсер етпеді және әр күні бірнеше терабеккерель өзенге түсті. Федералдық үкімет осы радиоактивті шығарылымдар туралы ақпаратты құпия ұстады. Ластанудың тағы бір көзі – Колумбия өзеніндегі балық, бұл өздерінің дәстүрлі диеталары үшін өзенге тәуелді болған американдық үндістерге пропорционалды түрде әсер етті. Плутонийді бөлу процесі ауаға радиоактивті изотоптардың шығарылуына әкеп соқты, олар жел арқылы Оңтүстік-Шығыс Вашингтон және Айдахо, Монтана, Орегон және Британдық Колумбияның бір бөлігіне тарады. Желге қарсы тұрғандар, әсіресе 1945 жылдан 1951 жылға дейін, радионуклидтерге, әсіресе йод-131-ге ұшырады. Бұл радионуклидтер ластанған далаларда жайылатын сиырлар арқылы тағам тізбегіне енді; радиоактивті тағам мен сүт тұтынған қауымдастықтар зиянды жауын-шашынға ұшырады. Осы ауадағы шығарылымдардың көп бөлігі Ханфордтың күнделікті жұмысының бөлігі болды, ал кейбір үлкен шығарылымдар жеке оқиғаларда болды. 1960 жылдардың басында АҚШ-тың Халық денсаулығы қызметінің ғалымдары Ханфордтан шығарылған радиоактивтілік туралы есептер жариялады, Орегон мен Вашингтонның денсаулық сақтау департаменттері наразылық білдірді. 1985 жылдың қыркүйегінде "Споканский спикердің шолуында" жарияланған мақалаға жауап ретінде DOE қоршаған орта туралы деректерді құпиядан шығаратынын хабарлады және 1986 жылдың ақпанында Ханфордтың жұмысы туралы бұрын қол жетімсіз 19 000 беттік тарихи құжаттарды жариялады. Вашингтон штатының Денсаулық сақтау департаменті Ханфордтың жұмысының денсаулыққа тигізетін әсері туралы деректерді жариялау үшін азаматтармен бірлесіп жұмыс істеді, Ханфорд денсаулық ақпараттық желісіне басшылық етті. Олардың есептерінде Ханфордтан жел соққан жерде немесе Колумбия өзенінен төмен ағыста тұратын тұрғындардың радиацияға ұшырау деңгейі жоғары болғаны және бұл оларды қатерлі ісік және басқа да ауруларға, әсіресе қалқанша безі ауруларына ұшырату қаупін арттырғаны көрсетілді. Екі мың Ханфорд тұрғыны ұжымдық сотқа шағым түсірді. DOE 2015 жылдың қазанында соңғы істерді шешті, заңгерлік шығындарға 60 миллион доллардан астам және залап өтеуге 7 миллион доллар төледі. Ханфордтағы 177 резервуардың 149-ы бір қабырғалы болды. Тарихи тұрғыдан алғанда, бір қабырғалы резервуарлар радиоактивті сұйық қалдықтарды сақтау үшін пайдаланылды және олардың қызмет ету мерзімі жиырма жылға дейін есептелген. 2005 жылға қарай, кейбір сұйық қалдықтар бір қабырғалы резервуарлардан (қауіпсіз) екі қабырғалы резервуарларға ауыстырылды. Ескі бір қабырғалы резервуарларда әлі де көп мөлшерде қалдық бар, мысалы, радиоактивті шлам бар. Бұл "бос" резервуарлардың алтысына жуығы ағып жатыр деп есептеледі. Екі резервуар жылына шамамен 400 литрден ағып жатқаны хабарланды, ал қалған төрт резервуар жылына шамамен 200 литрден ағып жатқаны хабарланды. 2013 жылдың ақпанында Вашингтон губернаторы Джей Инсли радиоактивті қалдықтарды сақтайтын резервуардан жылына орташа есеппен 400 литр сұйықтық ағып жатқанын мәлімдеді. Ол бұл ағынның халық денсаулығына қауіп төндірмейтінін, бірақ бұл ештеңе жасамауға себеп болмайтынын айтты. 2013 жылдың 22 ақпанында ол тағы алты резервуардың ағып жатқанын мәлімдеді.

Еңбекті қорғау мәселелері

Радиоактивті материалдардың ірі шығарылуы 1970 жылдары реактордың тоқтатылуымен аяқталды, бірақ көптеген ең қауіпті қалдықтар оқшауланғанмен, Колумбия өзеніне қарай ағып бара жатқан ластанған жер асты сулары және жұмысшылардың денсаулығы мен қауіпсіздігі туралы алаңдаушылықтар сақталды. 1987 жылдан бері жұмысшылар жер асты ядролық сақтау ыдыстарының маңында жұмыс істегеннен кейін зиянды буларға ұшырағандарын хабарлап келеді, бірақ мәселе шешілген жоқ. 2014 жылы ғана қырықтан астам жұмысшы будың иісін сезініп, "мұрыннан қан кету, бас ауруы, көздің жасыруы, терінің күйуі, контактты дерматит, жүрек соғуының жеделдеуі, тыныс алудың қиындауы, жөтел, тамақ ауруы, қақырық ішектеу, бас айналу және құсу" сияқты симптомдармен ауырды. 2014 жылдың тамызында OSHA мекеменің қызметкерді қауіпсіздік туралы ескерту жасағаны үшін жұмыстан босатуына байланысты мердігерді қайта жұмысқа алуға және 220 000 доллар артқы жалақы төлеуге бұйрық берді. 2014 жылдың 19 қарашасында Вашингтонның бас прокуроры Боб Фергюсон штаттың DOE және оның мердігеріне Ханфордтағы жұмысшыларды зиянды булардан қорғау үшін сотқа бермек ниетін білдірді. 2014 жылы DOE Savannah River National Laboratory ұйымдастырған, «Washington River Protection Solutions» бастамасымен жасалған баяндамада DOE-нің бу шығарылуын зерттеу әдістерінің жеткіліксіз екені, әсіресе, олардың қысқа, бірақ қарқынды бу шығарылуын ескере алмағаны анықталды. Олар "резервуарлардың ішіндегі ауаның химиялық құрамын анықтау үшін алдын ала сынама алуды; жұмысшылардың зиянға ұшырауын болдырмау үшін жаңа тәжірибелерді жеделдетуді; жұмысшылардың буға қалай ұшырағанын көрсететін медициналық тексерулерді өзгертуді" ұсынды. 177 сақтау ыдысында сақталған қатты радиоактивті қалдықтар, ауыр техноций-99 және уранмен ластанған жер асты сулары, сондай-ақ қазіргі ластанған топырақ астындағы жер асты суларының болашақта ластану мүмкіндігі бар. 1989 жылдың 15 мамырында Вашингтонның Экология департаменті (WSDE), АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі (EPA) және DOE Ханфордтағы қоршаған ортаны қалпына келтіру үшін құқықтық базаны қамтамасыз ететін Үш тарапты келісімге қол қойды. 2014 жылға қарай агенттіктер әлемдегі ең ірі экологиялық тазалау жұмыстарын жүргізіп, техникалық, саяси, нормативтік және мәдени мүдделердің қақтығысуына байланысты көптеген қиындықтарды шешуге тырысты. Тазалау жұмыстары үш мақсатқа бағытталған: Колумбия өзенінің жағалауын басқа мақсаттар үшін қалпына келтіру, орталық платоны ұзақ мерзімді қалдықтарды өңдеу және сақтау үшін пайдалану және болашаққа дайындық. 2020 жылы WSDE, Трипартты келісімге сәйкес, реттеуші бақылау үшін қажетті нысан деректеріне тікелей қол жеткізуді шектегені үшін EPA-ға 1,065 миллион доллар айыппұл салды; 2023 жылы келісімге келу туралы келісімге қол жеткізілді. 2011 жылы DOE, нысанды қадағалауға жауапты федералды агенттік, 149 бір қабырғалы резервуарды "уақытша тұрақтандырды", барлық сұйық қалдықтарды 28 жаңа екі қабырғалы резервуарларға сорды. Тұзды торт және шлам деп аталатын қатты заттар қалды. Кейіннен DOE кем дегенде 14 бір қабырғалы резервуарға судың енгенін және олардың бірінің 2010 жылдан бері жылына шамамен белгілі бір көлемде жерге ағып жатқанын анықтады. 2012 жылы DOE сондай-ақ екі қабырғалы резервуардан ағып жатқанын анықтады, бұл резервуардың түбіндегі конструкциялық ақаулар мен коррозияға байланысты болды, және басқа он екі екі қабырғалы резервуарда да ұқсас конструкциялық ақаулар болды. Осыдан кейін DOE бір қабырғалы резервуарларды ай сайын, ал екі қабырғалы резервуарларды үш жылда бір рет бақылай бастады. DOE резервуарларды бақылау әдістерін де өзгертті. 2014 жылдың наурыз айында DOE қалдықтарды өңдеу зауытын салуды кешіктіру туралы хабарлады, бұл резервуарлардан қалдықтарды шығару кестесіне әсер етті. Тазалау жұмыстарын екі реттеуші агенттіктің қадағалауымен DOE жүргізді. Азаматтар басқаратын Ханфорд кеңесшілер кеңесі жергілікті және мемлекеттік үкіметтер, аймақтық экологиялық ұйымдар, бизнес мүдделері және американдық тайпалар сияқты қоғамдық мүдделі тараптардан ұсыныстар береді. Американың түпкілікті халқы үшін тазалау моральдық және діни мағынаға ие болды. Назардың бірінде жергілікті флора мен фаунаны сақтау, атап айтқанда, осы аймақта ғана өсетін және дәрілік қасиеттері үшін американдықтар бағалаған Умтанум шөлінің қара бидайы болды.