Шелтон Джексон "Спайк" Ли: Американдық режиссер және кино өнері шебері

Кіріспе

Американдық кинорежиссер (1957 жылы туған)

Шелтон Джексон "Спайк" Ли (20 наурыз, 1957 жылы туған) – американдық кинорежиссер, продюсер, сценарист, актер және жазушы. Оның туындылары нәсілдік қатынастар, афроамерикандық қауымдағы мәселелер, заманауи өмірдегі бұқаралық ақпарат құралдарының рөлі, қалалық қылмыс пен кедейлік, сондай-ақ басқа да саяси тақырыптарды үнемі зерттеп келеді. Ли өз жұмысы үшін көптеген марапаттарға ие болды, оның ішінде «Оскар» сыйлығы, екі «Primetime Emmy» сыйлығы, «BAFTA» сыйлығы және екі «Peabody» сыйлығы бар. 2002 жылы құрметті «BAFTA» сыйлығымен, 2003 жылы құрметті «César» сыйлығымен және 2015 жылы Академияның құрметті сыйлығымен марапатталды. Оның «40 акр және мул» атты киностудиясы 1983 жылдан бері 35-тен астам фильм шығарды. Ол «Оның өзі болуы керек» (1986) фильмімен режиссерлік дебютін жасады. Содан бері «Мектеп дау-дамасы» (1988), «Дұрыс іс жаса» (1989), «Мо’ Бетер Блюз» (1990), «Жұңғақ қызуы» (1991), «Малькольм Х» (1992), «Круклин» (1994), «Клокерлер» (1995), «25-ші сағат» (2002), «Ішкі адам» (2006), «Чи Рак» (2015), «БлэкКкКлансман» (2018) және «Да 5 қан» (2020) сияқты фильмдерді жазып, режиссерлік етті. Ли өзінің он бір көркем фильмінде актерлік өнер көрсетті. Ол сонымен қатар «4 кішкентай қыз» (1997), HBO телесериалы «Бөгеттердің бұзылуы» (2006), концерттік фильм «Американдық утопия» (2020) және «Нью-Йорк орталықтары 9/11→2021½» (2021) сияқты көптеген деректі фильмдерді түсіргенімен де танымал. Оның фильмдерінде Дензел Вашингтон, Лоренс Фишберн, Сэмюэл Л. Джексон, Джанкарло Эспозито, Рози Перес, Делрой Линдо және Джон Дэвид Вашингтон сияқты актерлердің керемет ойнағандарын көруге болады. Лидің «Дұрыс іс жаса», «Bamboozled», «Малькольм Х», «4 кішкентай қыз» және «Оның өзі болуы керек» фильмдері «мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызға ие» болғандықтан Ұлттық кино тізіліміне енгізіліп, сақтауға алынды. Ол сондай-ақ Линкольн орталығының кино қоғамынан гала-шарада құрмет алды, сонымен қатар Дороти және Лилиан Гиш сыйлығымен марапатталды.

Ерте өмір және білім

Шелтон Джексон Ли Атланта, Джорджия штатында, өнер және афроамерика әдебиетінің мұғалімі Жаклин Кэрролл (Шелтон) мен джаз музыканты және композитор Уильям Джеймс Эдвард Ли III-нің ұлы ретінде дүниеге келді. Оның кіші туысы – жартылай ағасы Арнольд. Режиссер Малкольм Д. Ли оның туысы. Ол бала кезінде отбасы Атлантадан Бруклинге (Нью-Йорк) көшіп келді. Анасы бала кезінде оны "Спайк" деп лақап ат қойды. Ол Бруклиннің Грейвсенд ауданындағы Джон Дьюи орта мектебінде оқыды. Ли Атлантадағы тарихи афроамерика колледжі – Морехаус колледжіне түсті, онда ол өзінің алғашқы студенттік фильмін, "Бруклиндегі соңғы күрес" түсірді. Ол Кларк Атланта университетінде кино курстарын оқып, Морехаузда бұқаралық коммуникация мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін алды. Ол Нью-Йорк университетінің Тиш өнер мектебінде магистратураны бітірді, онда кино және теледидар саласындағы көркемсурет магистрі дәрежесін алды.

1980 жылдар

1983 жылы Ли өзінің алғашқы тәуелсіз қысқаметражды фильмінің премьерасын өткізді, ол «Джоның төсек-орынды шаштараз: Бастарды кестік» деп аталды. Ли бұл фильмін Тиш өнер мектебіндегі магистрлік диссертациясы ретінде ұсынды. Лидің сыныптастары Ан Ли және Эрнест Р. Дикерсон фильмде тиісінше режиссердің көмекшісі және оператор болып жұмыс істеді. Фильм Линкольн орталығындағы «Жаңа режиссерлер, жаңа фильмдер» фестивалінде көрсетілген алғашқы студенттік фильм болды. Лидің әкесі Билл Ли фильмге музыка жазды. Фильм «Студенттік Оскар» сыйлығын жеңіп алды. 1985 жылы Ли өзінің алғашқы толық метражды фильмі «Ол мұны істеуі керек» жұмысын бастады. Ақ-қара фильмде үш жігітпен қарым-қатынаста болатын жас әйел (Трейси Камилла Джонс ойнайды) және осы қарым-қатынастың тудыратын сезімдері туралы айтылады. Бұл фильм Лидің алғашқы толық метражды туындысы болды және оның мансабын бастады. Ли фильмнің сценарийін жазып, режиссерлікке алып, продюсерлікпен айналысты, сонымен қатар актерлік рольде де ойнап, монтаждау жұмыстарын жүргізді. Фильмнің бюджеті 175 000 доллар болды. 1986 жылы экранға шыққан фильм АҚШ кассасында 7 миллион доллардан астам табыс тапты. «Нью-Йорк Таймс» газетінің кино сыншысы А.О. Скотт бұл фильмнің «1980-ші жылдардағы американдық тәуелсіз кино қозғалысының бастауын бергенін» жазды. Бұл фильм афроамерикандық кино өнері үшін де жаңалық болды және американдық кинодағы қара нәсілділердің бейнесінде маңызды өзгеріс болды, себебі фильмде афроамерикандық ерлер мен әйелдер қылмыскерлер немесе әйелзат ретінде емес, зиялы, жоғары мәртебелі қала тұрғындары ретінде бейнеленді. 1989 жылы Ли өзінің ең маңызды фильмі «Дұрыс іс жаса» фильмін жасады, ол ыстық жазғы күні Бруклиннің бір ауданындағы қайнап тұрған нәсілдік шиеленіске назар аударды. Фильмде Ли, Дэнни Айелло, Билл Нанн, Осси Дэвис, Руби Ди, Джанкарло Эспозито, Рози Перес, Джон Туртурро, Мартин Лоуренс және Сэмюэл Л. Джексон сынды актерлер ойнады. Фильм сыншылар тарапынан жылы қабылданып, жылдың ең жақсы фильмдерінің бірі деп танылды, соның ішінде Джин Сискел мен Роджер Эберт фильмді 1989 жылдың ең жақсы фильмі деп атады және кейіннен оны онжылдықтың ең жақсы 10 фильміне қосты (Сискел және Эберт үшін). Эберт кейіннен бұл фильмін «Ұлы фильмдер» тізіміне енгізді. Көптеген адамдарды таң қалдырғандай, фильм «Оскар» сыйлығының «Ең үздік фильм» немесе «Ең үздік режиссер» номинацияларына ұсынылмады. Фильм тек екі номинацияны иеленді: «Ең үздік сценарий» (Лидің алғашқы «Оскар» номинациясы) және «Ең үздік қосалқы актер» (Дэнни Айелло үшін). «Оскар» салтанатында сол кешті жүргізген Ким Бейсингер «Дұрыс іс жаса» фильмінің де «Ең үздік фильм» номинациясына лайық екенін айтып, «Бізде бес керемет фильм бар, және олар керемет, себебі олар шындықты айтады, бірақ бұл тізімде бір фильм жоқ, себебі ол иронияға орай ең үлкен шындықты айтуы мүмкін, және ол – «Дұрыс іс жаса» фильмі» деді. «Ең үздік фильм» сыйлығын «Мисс Дейзиді айдау» фильмі жеңіп алды, ол қарт еврей әйелдің (Джессика Танди) және оның жүргізушісінің (Морган Фримен) арасындағы нәсілдік қатынастарға арналған. Ли 2006 жылғы 7 сәуірде «Нью-Йорк» журналына берген сұхбатында, оның пікірінше, қауіпсіз стереотиптерге негізделген басқа фильмнің табысы, фильм сыйлыққа ұсынылмаса, одан да көп ренжітетінін айтты.

In 1983, Lee premiered his first independent short film titled, Joe's Bed Stuy Barbershop: We Cut Heads. Lee submitted the film as his master's degree thesis at the Tisch School of the Arts. Lee's classmates Ang Lee and Ernest R. Dickerson worked on the film as assistant director and cinematographer, respectively. The film was the first student film to be showcased in Lincoln Center's New Directors New Films Festival. Lee's father, Bill Lee, composed the score. The film won a Student Academy Award. In 1985, Lee began work on his first feature film, She's Gotta Have It. The black and white film concerns a young woman (played by Tracy Camilla Johns) who is seeing three men, and the feelings this arrangement provokes. The film was Lee's first feature length film, and launched Lee's career. Lee wrote, directed, produced, starred and edited the film with a budget of $175,000, he shot the film in two weeks. When the film was released in 1986, it grossed over $7 million at the U. S. box office. New York Times film critic A. O. Scott wrote that the film "ushered in (along with Jim Jarmusch's Stranger Than Paradise) the American independent film movement of the 1980s. It was also a groundbreaking film for African American filmmakers and a welcome change in the representation of blacks in American cinema, depicting men and women of color not as pimps and whores, but as intelligent, upscale urbanites." In 1989, Lee made perhaps his most seminal film, Do the Right Thing, which focused on a Brooklyn neighborhood's simmering racial tension on a hot summer day. The film's cast included Lee, Danny Aiello, Bill Nunn, Ossie Davis, Ruby Dee, Giancarlo Esposito, Rosie Perez, John Turturro, Martin Lawrence and Samuel L. Jackson. The film gained critical acclaim as one of the best films of the year from film critics including both Gene Siskel and Roger Ebert who ranked the film as the best of 1989, and later in their top 10 films of the decade ( for Siskel and for Ebert). Ebert later added the film to his list of The Great Movies. To many people's surprise, the film was not nominated for Best Picture or Best Director at the Academy Awards. The film only earned two Academy Award nominations for Best Original Screenplay, Spike Lee's first Oscar nomination, and for Best Supporting Actor for Danny Aiello. At the Academy ceremony Kim Basinger, who was a presenter that evening, stated that Do the Right Thing also deserved a Best Picture nomination stating, "We've got five great films here, and they are great for one reason, because they tell the truth, but there is one film missing from this list because ironically it might tell the biggest truth of all and that's Do the Right Thing". The film that did win Best Picture was Driving Miss Daisy, a film that focused on race relations between an elderly Jewish woman (Jessica Tandy) and her driver (Morgan Freeman). Lee said in an April 7, 2006, interview with New York magazine that the other film's success, which he thought was based on safe stereotypes, hurt him more than if his film had not been nominated for an award.

1990 жылдар

1990 жылы «Mo' Better Blues» фильмі жарық көргеннен кейін Лиді Антидефамация лигасы және бірнеше киносыншылар антисемитизмде айыптады. Олар клуб иелері Джош пен Мо Флатбуш кейіпкерлерін «шайлоқтар» деп сынады. Ли бұл айыптаманы жоққа шығарып, қара терілі суретшілердің қанаушылыққа қарсы күресін көрсету үшін осы кейіпкерлерді жазғанын түсіндірді. Лидің сөзіне қарағанда, MCA және Universal Studios компанияларының еврей басшылары Лью Вассерман, Сидни Шейнберг немесе Том Поллок өз фильмдерінде антисемиттік мазмұнға жол бермес еді. Ол антисемиттік фильм түсіре алмайтынын, себебі Голливудты яһудилер басқарады, «бұл факт» деді. 1992 жылы Спайк Малкольм Х-тың өмірбаяны негізінде «Малкольм Х» эпикалық фильмін шығарды, онда Дензел Вашингтон танымал азаматтық құқықтар қозғалысының көшбасшысы рөлін сомдады. Фильм Малкольм Х өміріндегі маңызды оқиғаларды көрсетеді: оның қылмыстық жолы, түрмеде отыруы, ислам дініне кіруі, Ислам ұлтының мүшесі ретіндегі қызметі, кейіннен ұйыммен араздасуы, Бетти Х-қа үйленуі, Меккеге қажылық сапары және ақ нәсілділерге қатысты көзқарасын қайта қарауы, сондай-ақ 1965 жылғы 21 ақпандағы қазасы. Оның әкесінің өлімі, анасының психикалық ауруы және нәсілшілдікпен күресі сияқты балалық шақтағы оқиғалар флэшбектер арқылы көрсетіледі. Фильм сыншылар тарапынан кең мақтауға ие болды, тіпті сыншы Роджер Эберт оны 1992 жылғы «Топ-10» тізімінде бірінші орынға қойып, «өзін-өзі жаңадан ойлап тапқанға дейін түрмеде төмендеген американдық өмірдің кеңдігін көрсететін ұлы экрандық өмірбаяндардың бірі» деп сипаттады. Эберт пен «Late at the Movies» бағдарламасының жүргізушісі Джин Сискельдің орнына отырған Мартин Скорсезе «Малкольм Х» фильмін 1990 жылдардың ең жақсы он фильміне қосты. Дензел Вашингтонның Малкольм Х рөлін сомдауы кеңінен мақталып, ол «Оскар» сыйлығының «Ең үздік актер» номинациясына ұсынылды. Вашингтон Аль Пачиноға («Әйелдің иісі») жеңілді, бұл шешімді Ли сынға алды: «Мен Дензелді сол кезде тонады деп ойлайтындардың жалғызы емеспін». Оның 1997 жылы түсірген «4 Little Girls» деректі фильмі, 1963 жылы Алабама штатының Бирмингем қаласындағы 16-шы көше баптист шіркеуінде болған жарылыста қаза тапқан қыздар туралы, «Оскар» сыйлығының «Ең үздік деректі фильм» номинациясына ұсынылды. 2017 жылы Конгресс кітапханасы фильмді «мәдени, тарихи немесе эстетикалық тұрғыдан маңызды» деп танып, АҚШ Ұлттық кино реестріне енгізу үшін іріктеді.

After the 1990 release of Mo' Better Blues, Lee was accused of antisemitism by the Anti Defamation League and several film critics. They criticized the characters of the club owners Josh and Moe Flatbush, described as "Shylocks". Lee denied the charge, explaining that he wrote those characters in order to depict how black artists struggled against exploitation. Lee said that Lew Wasserman, Sidney Sheinberg, or Tom Pollock, the Jewish heads of MCA and Universal Studios, were unlikely to allow antisemitic content in a film they produced. He said he could not make an antisemitic film because Jews run Hollywood, and "that's a fact". In 1992, Spike released his biographical epic film Malcolm X based on the Autobiography of Malcolm X, starring Denzel Washington as the famed civil rights leader. The film dramatizes key events in Malcolm X's life: his criminal career, his incarceration, his conversion to Islam, his ministry as a member of the Nation of Islam and his later falling out with the organization, his marriage to Betty X, his pilgrimage to Mecca and reevaluation of his views concerning whites, and his assassination on February 21, 1965. Defining childhood incidents, including his father's death, his mother's mental illness, and his experiences with racism are dramatized in flashbacks. The film received widespread critical acclaim including from critic Roger Ebert ranked the film No. 1 on his Top 10 list for 1992 and described the film as "one of the great screen biographies, celebrating the sweep of an American life that bottomed out in prison before its hero reinvented himself." Ebert and Martin Scorsese, who was sitting in for late At the Movies co host Gene Siskel, both ranked Malcolm X among the ten best films of the 1990s. Denzel Washington's portrayal of Malcolm X in particular was widely praised and he was nominated for the Academy Award for Best Actor. Washington lost to Al Pacino (Scent of a Woman), a decision which Lee criticized, saying "I'm not the only one who thinks Denzel was robbed on that one." His 1997 documentary 4 Little Girls, about the girls killed in the 16th Street Baptist Church bombing in Birmingham, Alabama, in 1963, was nominated for the Academy Award for Best Feature Documentary. In 2017, the film was selected for preservation in the United States National Film Registry by the Library of Congress as being "culturally, historically, or aesthetically significant".

2000 жылдар

2002 жылы Ли Эдвард Нортон және Филип Сеймур Хоффман қатысқан «25 сағат» фильмін түсірді, ол жағымды пікірлерге ие болды, ал бірнеше сыншы оны онжылдықтың ең жақсы фильмдерінің бірі деп атады. Фильм сыншысы Роджер Эберт 2009 жылдың 16 желтоқсанында осы фильмді өзінің «Ұлы фильмдер» тізіміне қосты. А.О. Скотт, Ричард Ройпер және Роджер Эберт оны «онжылдықтың ең жақсы фильмдері» тізіміне енгізді. Кейіннен BBC-нің 177 сыншыдан тұратын сауалнамасында 2000 жылдан бергі 26-шы ең ұлы фильм деп танылды. Фильм 5 миллион долларлық бюджетке қарсы 24 миллион долларға жуық табыс әкелді. 2006 жылы Ли Дензел Вашингтон, Джоди Фостер, Клайв Оуэн, Чиветель Эджиофор, Виллем Дафо және Кристофер Пламмер жұлдыздар қатысқан «Ішкі адам» фильмін түсірді. Бұл фильм Ли үшін ерекше болды, себебі ол студиялық ұрлық триллері еді. Фильм 45 миллион долларлық бюджеттен 186 миллион доллар тауып, сыншылардың да, коммерциялық жағынан да сәтті болды. Empire журналы фильмге бестен төрт жұлдыз берді, сонымен қатар: «Бұл, әрине, Спайк Лидің фильмі, бірақ Спайк Лидің бірлескен жұмысы емес. Дегенмен, ол тозған жанрды жылдам, күшті және көбінесе шеберлікпен көрсетеді. Талантты актерлік құрамы мен шебер түсірілімдерінің арқасында Ли (әлде де өзіне?) тік ойнаудың зияны жоқ екенін дәлелдейді». 2007 жылдың 2 мамырында 50-ші Сан-Франциско халықаралық кинофестивалі Спайк Лиге Сан-Франциско кино қоғамының режиссерлік сыйлығын табыс етті. 2008 жылы ол Векснер сыйлығының иегері атанды. 2013 жылы ол Америка өнеріндегі ең жоғары сыйлықтардың бірі – 300 000 доллар тұратын Дороти және Лилиан Гиш сыйлығын жеңіп алды.

2010 жылдар

2015 жылы Ли киноға қосқан үлесі үшін Кино өнер және ғылым академиясынан Құрметті академиялық сыйлықты алды. Достары және жиі серіктестері Уэсли Снайпс, Дензел Вашингтон, Сэмюэл Л. Джексон Лиге жеке Губернаторлар сыйлығының салтанатында марапаттады. Ли NBA 2K16 видео ойынындағы MyCareer сюжеттік режиссурасын, сценарийін жазып, продюсерлік жұмыстарын атқарды. Сол жылы сапасы төмендегеннен кейін Ли «Чи Рақ» атты музыкалық драмалық фильммен қайта оралды. Фильм – Чикагоның қазіргі Оңтүстік жағында өтетін Аристофанның ежелгі грек пьесасы «Лизистрата» драмасының заманауи бейімделуі. Фильм Америкадағы нәсіл, жыныс және зорлық-зомбылық мәселелерін зерттейді. Фильмде Тейона Паррис, Анжела Бассетт, Дженнифер Хадсон, Ник Кэннон, Дейв Чаппел, Уэсли Снайпс, Джон Кусак және Сэмюэл Л. Джексон түсті. Amazon Studios фильмді қараша айында таңдалған қалаларда көрсетті. «Чи Рақ» сыншылардан жағымды пікірлер алды. Rotten Tomatoes сайтында фильм 82% рейтингке ие, ал сайттың сыншыларының консенсусы: «Чи Рақ – өте өзекті және қанағаттандырарлықтай амбициялы, бірақ бірқатар кемшіліктері бар. Бұл Спайк Лидің ең ақылды, өткір және көңілді кезеңдегі жұмыстарының бірі». Лидің 2018 жылғы «БлэкКкКлансман» фильмі 1970-ші жылдардағы оқиғаларға негізделген қылмыстық драма, Ку-Клукс-Кланға енген қара полицей Рон Сталлворттың шынайы оқиғасын көрсетеді. Фильм 2018 жылғы Канн кинофестивалінде көрсетіліп, Гран-при жеңіп алды және тамыз айында кеңінен көрсетілді. Фильм Солтүстік Америкада жоғары баға алды, Rotten Tomatoes сайтында 96% рейтингке ие болды, сыншылардың консенсусы: «BlacKkKlansman тарихты қолданып, қазіргі оқиғаларға қатысты өткір пікірлер білдіреді және Спайк Лидің соңғы жылдардағы ең күшті жұмыстарын көрсетеді». 2019 жылы «Оскар» сыйлығына дейінгі марапаттаулар маусымында Ли The Hollywood Reporter жүргізген режиссерлердің дөңгелек үстел әңгімесіне шақырылды. Дөңгелек үстелге Райан Куглер («Қара пантера»), Йоргос Лантимос («Қайратты»), Альфонсо Куарон («Рома»), Мариэль Хеллер («Сен мені кешіре аласың ба?») және Брэдли Купер («Жұлдыз туады») қатысты. Фильм «Үздік фильм» және «Үздік режиссер» номинацияларына ұсынылды (Лидің осы санаттағы алғашқы номинациясы). Ли «Ең үздік бейімделген сценарий» номинациясында алғашқы рет «Оскар» сыйлығын жеңіп алды. BBC журналистерінің «Жасыл кітап» фильмінің өзін ренжіткенін сұрағанда, Ли: «Сізге британдық жауап берейін, бұл менің шайым емес» деді. Индустриядағы көптеген журналистер 2019 жылғы «Оскар» сыйлығында «БлэкКкКлансман» пен жеңімпаз «Грин Бук» арасындағы бәсекелестіктің 1989 жылғы «Оскар» сыйлығында Лидің «Do the Right Thing» фильмінің «Үздік фильм» номинациясын ұтып алмауымен ұқсас екенін атап өтті.

In 2015, Lee received an Academy Honorary Award from the Academy of Motion Picture Arts and Sciences for his contributions to film. Friends and frequent collaborators Wesley Snipes, Denzel Washington, Samuel L. Jackson presented Lee with the award at the private Governors Awards ceremony. Lee directed, wrote, and produced the MyCareer story mode in the video game NBA 2K16. Later that same year, after a perceived long dip in quality, Lee rebounded with a musical drama film, Chi Raq. The film is a modern day adaptation of the ancient Greek play "Lysistrata" by Aristophanes set in modern day Chicago's Southside and explores the challenges of race, sex, and violence in America. Teyonah Parris, Angela Bassett, Jennifer Hudson, Nick Cannon, Dave Chappelle, Wesley Snipes, John Cusack, and Samuel L. Jackson starred in the film. The film was released by Amazon Studios in select cities in November. Chi Raq received generally positive reviews from critics. On Rotten Tomatoes, the film has rating of 82% with the site's critical consensus stating, "Chi Raq is as urgently topical and satisfyingly ambitious as it is wildly uneven – and it contains some of Spike Lee's smartest, sharpest, and all around entertaining late period work." Lee's 2018 film BlacKkKlansman, a true crime drama set in the 1970s centered around the true story of a black police officer, Ron Stallworth infiltrating the Ku Klux Klan. The film premiered at the 2018 Cannes Film Festival, where it won the Grand Prix and opened the following August. The film received near universal praise when it opened in North America receiving a 96% on Rotten Tomatoes with the critics consensus reading, "BlacKkKlansman uses history to offer bitingly trenchant commentary on current events – and brings out some of Spike Lee's hardest hitting work in decades along the way." In 2019, during the awards season leading up to the Academy Awards, Lee was invited to join a Directors Roundtable conversation run by The Hollywood Reporter. The roundtable included Ryan Coogler (Black Panther), Yorgos Lanthimos (The Favourite), Alfonso Cuarón (Roma), Marielle Heller (Can You Ever Forgive Me? ), and Bradley Cooper (A Star is Born). It was nominated for the Academy Award for Best Picture and Best Director (Lee's first ever nomination in this category). Lee won his first competitive Academy Award in the category Best Adapted Screenplay. When asked by journalists from the BBC if the Best Picture winner Green Book offended him, Lee replied, "Let me give you a British answer, it's not my cup of tea". Many journalists in the industry noted how the 2019 Oscars with BlacKkKlansman competing against eventual winner Green Book mirrored the 1989 Oscars with Lee's film Do the Right Thing missing out on a Best Picture nomination over the eventual winner Driving Miss Daisy.

2020 жылдар

Лидің Вьетнам соғысы туралы фильмі Da 5 Bloods Netflix платформасында жарық көрді. Фильмде Дельрой Линдо, Джонатан Майорс, Кларк Петерс, Исаи Уитлок-младший, Мелани Тьерри, Пол Уолтер Хаузер және Чадвик Бозман түсті. Фильм 2020 жылдың 12 маусымында бүкіл әлем бойынша көрсетілді. Фильмнің сюжеті Вьетнам соғысының қартайған ардагерлерінің тобына арналған. Олар елге қайтып келіп, қаза тапқан взвод командирінің қалдықтарын, сондай-ақ сол жерде қызмет еткен кезде жасырған қазынаны іздейді. COVID-19 пандемиясынан бұрын фильмнің премьерасы 2020 жылғы Канн кинофестивалінде конкурсқа қатыспай көрсетілуі, содан кейін мамыр немесе маусым айларында кинотеатрларда көрсетіліп, одан кейін Netflix-те көрсетілуі жоспарланған. Фильм сыншылардың жоғары бағасын алды; Rotten Tomatoes сайты 252 рецензия негізінде 92% мақұлдау рейтингін берді, сыншылардың пікірі: "Da 5 Bloods фильміндегі күшті энергия мен амбиция Спайк Лидің ең маңызды және әсерлі фильмдерінің бірін жасауға септігін тигізеді". Metacritic сайтында фильм 100 балдық шкала бойынша 82 бал алды, бұл 49 сыншының бағасы бойынша "көпшілікке ұнаған" дегенді білдіреді. Лидің келесі жобасы – Pfizer фармацевтикалық компаниясының эректильді дисфункцияға арналған дәрісі – "Виаграның" шығу тарихы туралы мюзикл. Ол Netflix компаниясымен келісімшартқа отырып, тағы да фильмдер түсіріп, режиссерлік жұмыстарын жалғастырады. 2024 жылдың ақпан айында Спайк Лидің Акира Куросаваның 1963 жылғы "Жоғары және төмен" фильмінің қайта түсірілімінің режиссері болып тағайындалғаны және Дензел Вашингтон басты рөлде ойнайтыны хабарланды.

Академиялық мансап және оқытушылық қызмет

1991 жылы Ли Гарвардта кино жасау туралы курс оқыды. 1993 жылы ол Нью-Йорк университетінің Тиш өнер мектебіндегі Жоғары білімнен кейінгі кино бағдарламасында сабақ беруді бастады. Ол сол жерде өнер магистрі дәрежесін алды. 2002 жылы мектептің көркемдік жетекшісі болып тағайындалды. Қазір ол Нью-Йорк университетінің тұрақты профессоры.

Жарнамалар

1990 жылдың ортасында Леви Лиді 501 түймелі ұшқыш жиегі бар джинсаларына телеарналық жарнамалар түсіру үшін шақырды. Nike компаниясының маркетингтік басшылары Лиге олардың жарнамаларын түсіру жұмысын ұсынды. Олар Лидің Марс Блэкмон кейіпкерін, Майкл Джорданды зор құрметпен қабылдайтын, және Джорданды Air Jordan желісін насихаттау кампаниясына қатыстыруды жоспарлады. Кейін Лиден қалалық жастардың басқа балалардан Air Jordan аяқ киімдерін ұрлауға тырысуына байланысты зорлық-зомбылық құбылысы туралы пікір сұралды. Ол, танымал болған киім-кешек өндірушілерді кінәлаудың орнына, "баланың бір жұп кроссовка, күртке және алтынға осылайша мән беруіне себеп болатын жағдайларды шешу керек" деді. Jaguar, Taco Bell және Ben & Jerry’s.

Көркемдік стиль және тақырыптар

Лидің фильмдері әдетте "Спайк Ли туындылары" деп аталады. Фильмнің соңындағы титрлер әрқашан "Қажет болса, кез келген жолмен", "Я Диг" және "Шо Наф" фразаларымен аяқталады. 2013 жылғы "Олдбой" фильмі продюсерлер қайта өңдегеннен кейін дәстүрлі "Спайк Ли фильмі" деген титр қолданылды.

Тақырыптар

Лидің фильмдері нәсілдік қатынастарды, қара қоғамдағы түс айырмашылығын, заманауи өмірдегі бұқаралық ақпарат құралдарының рөлін, қалалық қылмыс пен кедейлікті, сондай-ақ басқа да саяси мәселелерді зерттейді. Оның фильмдері ерекше стильдік ерекшеліктерімен де көзге түседі, оның ішінде кейіпкерлерді қоршаған ортада "ұшып жүргендей" бейнелеу үшін долли камерасын пайдалану, ол өзінің операторларына өз жұмыстарында қайта-қайта қолдануды тапсырды.

Әсерлер

2018 жылы GQ журналына берген сұхбатында Ли өзінің ең ұнаған фильмдерінің арасында Элия Казанның «Водоем жағасында» (1954) және «Адамдар арасында бір жүз» (1957) фильмдерін, сондай-ақ Мартин Скорсезенің «Жаман көшелер» (1973) фильмін атады. Ли Нью-Йорк университетінде Скорсезенің «Сағаттан кейін» фильмінің көрсетіліміне барғаннан кейін оның досы болғанын айтады.

Неке

Ли 1992 жылы әйелі, адвокат Тоня Льюис Лимен танысып, бір жылдан кейін Нью-Йоркте үйленді. Олардың екі баласы бар. BBC телеарнасының сұхбатында Лиден Құдайға сенетінін сұрағанда, ол: "Иә, сенемін. Мен жоғары күшке ие болған нәрсе бар екеніне сенемін. Бәрі осылай болғаны жай ғана оқиға емес" деді. Ли Бруклиндегі Форт-Гринде кеңсесін сақтап тұр, бірақ ол әйелімен Манхэттеннің жоғарғы жағында тұрады.

Спорт

Спайк Ли – «Нью-Йорк Никс» баскетбол командасының, «Нью-Йорк Янкиз» бейсбол командасының (дегенмен ол «Нью-Йорк Метс» командасының жанкүйері болып өскен), «Нью-Йорк Рейнджерс» хоккей командасының және ағылшын футбол клубы «Арсеналдың» жанкүйері. ESPN телеканалының «30 for 30» сериясынан шыққан «Жеңіс уақыты: Реджи Миллер vs. «Нью-Йорк Никс» атты деректі фильмі, ішінара Лидің «Мэдисон Сквер Гардендегі» «Никс» ойындарында Миллермен болған әрекеттесуіне арналған. 2003 жылдың маусым айында Ли «Spike TV» телеарнасына қарсы шара қолдануды сұрады, олардың оның лақап атын пайдалануына қарсы болды. Ол өзінің даңқының арқасында көрермендер оны осы телеарнамен байланыстырады деп мәлімдеді. 2020 жылдың наурызында Ли және «Мэдисон Сквер Гардендегі» күзетшілер тобы «Нью-Йорк Никс» командасын көру үшін қай қақпадан өту керектігі туралы пікір келіспеушілігіне ұшырады. Ли маусымның қалған ойындарына қатыспайтынын айтты.

Саясат

1999 жылдың мамыр айында «Нью-Йорк Пост» газеті Лидің Канн кинофестивалінде журналистермен сөйлескен сөзінде Американың Ұлттық мылтық қауымдастығының (NRA) президенті Чарлтон Хестон туралы қатыгез пікір білдіргенін хабарлады. Лидің сөзінше, Ұлттық мылтық қауымдастығы таратылуы керек, ал Хестон туралы біреу "Оны .44 калибрлі «Бульдог» мылтығымен атуы керек" деген. Ли бұл әзіл болғанын айтты. Ол мектептегі оқ жарылысы оқиғаларына Голливуд кінәлі ме деген сұраққа жауап беріп тұрған. «Мәселе мылтықтарда», - деді ол. 2005 жылдың қазан айында Ли CNN арнасының жүргізушісінің 2005 жылғы «Катрина» даулы апат кезінде қара нәсілді американдықтардың қиын жағдайын үкіметтің қасақана назардан тыс қалдырғаны туралы сұрағына жауап берді: «Бұл мүмкін емес емес. АҚШ үкіметінен ештеңе күтпеймін. Олардың барлық қара нәсілді адамдарды Нью-Орлеаннан қуғынға салуға тырысқанын тым қисынсыз деп есептемеймін». Кейінірек Ли үкіметтің өткеніне, соның ішінде Тускегидегі жүйсіз зерттеуіне сілтеме жасады. 2020 жылдың мамыр айында Ли Instagram желісінде «Нью-Йорк, Нью-Йорк» атты үш минуттық қысқаметражды фильмді жариялады, ол кейін қаланың ресми сайтында жарияланды. Ли 2020 жылғы президенттік сайлауда Джо Байденнің Дональд Трамптан жеңіске жеткенін Бруклин көшелерінде шампан шарабымен тойлады. Осы оқиғаның суреттері мен бейнелері кейін Twitter желісінде кеңінен тарады.

Құқықтық мәселелер

2012 жылдың наурызында Трейвон Мартиннің қазасынан кейін Спайк Ли көптеген адамдардың қатарында болды, ол Twitter желісін пайдаланып, атуші Джордж Циммерманның үй мекенжайын жариялаған хабарлама таратты. Мекенжай дұрыс емес болып шықты, нәтижесінде үйдің нағыз иелері Элейн мен Дэвид МакКлейндер көптеген өлім туралы қорқытуларға байланысты үйлерін тастап, қонақүйге көшті. Дегенмен, 2013 жылдың қарашасында МакКлейндер Лиге қарсы абайсыздыққа байланысты сотқа шағым түсірді, онда ол "Twitter-дегі жанкүйерлері мен жалпы халық арасында қауіпті ұжымдық психозды қоздырды" деп айыпталды. Сотта 1,2 миллион долларға бағаланған талап-арызда, олардың "дене күшіне келген зиян мен шығындарға" ұшырағаны және бұл зиян 2013 жылы Циммерманның соты аяқталғанға дейін жалғасқаны көрсетілген.

Даулар

2008 жылғы Канн кинофестивалінде Ли, сол кезде «Санкт-Аннадағы керемет» фильмін түсіріп жатқан, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Италияда соғысқан толық қара түсті американдық дивизия туралы, режиссер Клинт Иствудті өзінің Екінші дүниежүзілік соғыс туралы «Біздің туларымыз» фильмінде қара нәсілді теңіз жауынгерлерін көрсетпегені үшін сынады. Тарихи дәлдікке сілтеме жасап, Иствуд өзінің фильмінің Иво Джимадағы Сурибачи тауында ту көтерген теңіз жауынгерлері туралы екенін айтты. Иво Джимада қара нәсілді теңіз жауынгерлері соғысқанмен, АҚШ әскері Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нәсілдік бөлініске ұшыраған және ту көтерген ерлердің ешқайсысы қара емес екенін атап өтті. Ол ашуланып, Лиге «аузыңды жап» деді. Ли Иствудтің «қаһарлы қарт адам» сияқты әрекет еткенін айтып, Иво Джима туралы екі фильм түсіргеніне қарамастан, «Олардың екеуінде де бірде-бір қара солдат болған жоқ» деп таластады. Ол Иствудпен бірге «біз плантацияда емеспіз» деді. Кейін Ли бұл оқиғаны БАҚ үлкейтіп көрсеткенін мәлімдеді және ортақ досы Стивен Спилберг арқылы Иствудпен татуласты, нәтижесінде «Санкт-Аннадағы кереметтің» көшірмесін Иствудқа жіберді. Ли әйелдерді бейнелеуі үшін сынға ұшырады. Мысалы, Белл Хукс, оның қара нәсілді әйелдерді ақ нәсілді еркек режиссерлердің ақ нәсілді әйелдерді бейнелеуі сияқты объективтеу тәсілімен жазғанын айтты. Рози Перес, «Дұрыс іс жаса» фильмінде алғаш рет Тина рөлінде ойнаған, кейін фильмдегі жалаңаш сахнаны орындаудан өте ыңғайсыз болғанын айтты, «Менде үлкен мәселе болды, себебі мен отбасымның не ойлайтынын қорқамын. Бұл шынымен киімдерімді шешу туралы емес еді. Бірақ мен де жақсы сезімде емеспін, өйткені атмосфера дұрыс емес еді». Кейін Перес Ли кешірім сұрағанын және екеуінің достығы сақталғанын айтты. Мансабы барысында Спайк Ли Вуди Алленді, Майкл Джексонды және Нейт Паркерді қорғады, олардың барлығы жыныстық зорлық-зомбылыққа айыпталып отыр.