Кіріспе

Леванттағы кресттік мемлекет 1098–1144 жылдары аралығында, соңғы кресттік мемлекет. Эдесса графлығы (лат. Comitatus Edessanus) – Жоғарғы Месопотамиядағы 12 ғасырдағы кресттік мемлекет. Оның орталығы Эдесса қаласы (қазіргі Шанлыурфа, Түркия) болды. Византияның соңғы кезеңінде Эдесса Сирия православие шіркеуінің интеллектуалдық өмірінің орталығына айналды. Сондай-ақ, ол ежелгі грек философиясын сирия тіліне аудару орталығы болды, бұл араб тіліне кейінгі аудармалар үшін негіз болды. Крест жорықтары басталғанда, Антиохия қамалынан кейін қосымша экспедиция ұйымдастыруға осы қаланың маңызы себеп болды. Эдессаның алғашқы графы Болдуин Иерусалим патшасы болды, ал одан кейінгі графтар оның туыстары еді. Басқа кресттік мемлекеттерден өзгешелігі, графтық теңізге шығу мүмкіндігі болмады. Ол басқа мемлекеттерден қашық жатқан және ең жақын көршісі Антиохия княздығымен жақсы қарым-қатынаста болған жоқ. Графтықтың жартысы, астанасымен бірге, Евфрат өзенінің шығысында, алыс шығыста орналасқан, бұл оны әсіресе осал етті. Евфрат өзенінің батыс жағы Турбессел бекінісінен басқарылды. Эдессаның шығыс шекарасы Тигр өзеніне дейін жеткен болуы мүмкін, бірақ графтық осылайша кеңеймеген де жатады. 1144 жылы Эдессаның құлауы Оутремер үшін алғашқы маңызды соққы болды және Екінші крест жорығын тудырды. Алайда, кейінгі крест жорықтарының барлығы стратегиялық белгісіздіктер мен келіспеушіліктерге ұшырады. Екінші крест жорығы тіпті Эдессаны қайтаруға тырыспады, оның орнына Дамаскіні басып алу стратегиялық тұрғыдан тиімді деп есептеді. Бірақ бұл жорық сәтсіз аяқталып, Эдесса христиандар үшін жоғалды.

Негізін қалау

1098 жылы Болондық Балдуин Антиохия мен Иерусалимге қарай оңтүстікке бет алған негізгі крест әскерін тастап кетті. Ол алдымен оңтүстікке, Киликияға, содан кейін шығысқа, Эдессаға барды, онда ол жергілікті билеуші Торосты өзінің ұлы және мұрагері ретінде қабылдауға көндірді. Сондай-ақ ол Торостың қызы Ардаға үйленді, ол кейіннен Иерусалимнің бірінші патшайымы болды. Торос армян тегінде болған, бірақ грек православ дінін ұстанған және көптеген армян православ азаматтары оны ұнатпағандықтан, 1098 жылдың наурыз айында оның билігінен алынған. Көптеген дереккөздер оның өлтірілгенін немесе өз еркімен тақтан бас тарғанын айтады, ал Балдуиннің осы оқиғаға қатысы бар-жоғы күмәнда болып тұр. Дегенмен, Балдуин Торостың орнына билеуші болды, граф атағын алды (оның ағасы Еуропада Верден графының вассалы болған). 1100 жылы Балдуин ағасы Годфрий Буйон қайтыс болғаннан кейін Иерусалим патшасы атанды. Эдесса графлығы оның туысы Балдуин Буркқа өтті. Оған Куртенелі Жоселин қосылды, ол Евфрат өзеніндегі Турбессел бекінісінің иегері болды, бұл Селжұқ түріктеріне қарсы маңызды бекініс болды. Франк ақсүйектері армян халқымен жақсы қарым-қатынас орнатты, және аралас некелер жиі жасалды; алғашқы үш графтың барлығы армян қыздарына үйленді. Граф Балдуиннің әйелі 1097 жылы Марашта қайтыс болды, ал Эдессаны мұрагерлік еткеннен кейін ол Ардаға, армян рупендісі Константиннің немере қызына үйленді. Балдуин Бурк Мелитендік Габриэльдің қызы Морфияға, ал Жоселин Куртенелі Константиннің қызына үйленді.

Мұсылман көршілерімен қақтығыстар

Бальдуин II тез арада Солтүстік Ассирия және Кіші Азия істеріне араласты. 1103 жылы Антиохиялық Богемондты Даниямендерден босату үшін төлем жинауға көмектесті, ал 1104 жылы Антиохиямен бірігіп, Киликиядағы Византия империясына шабуыл жасады. Кейін 1104 жылы Мосул Эдессаға шабуыл жасады, және Балдуин мен Жоселин Харран шайқасында жеңілгеннен кейін тұтқынға алынды. Богемондтың туысы Танкред Эдессада регент болды (дегенмен Салернолық Ричард іс жүзінде осы аумақты басқарды), 1108 жылға дейін Балдуин мен Жоселин үшін төлем алынғанша. Балдуин қаланы қайта бақылауға алу үшін күресуге мәжбүр болды; Танкред соңында жеңілді, бірақ Балдуин кейбір жергілікті мұсылман билеушілерімен одақтасуға мәжбүр болды. 1110 жылы Мосулдың Мавдуды Евфрат өзенінен шығысқа қарайғы барлық жерлерді жоғалтты. Мұсылман билеушілері өз билігін нығайтуға көбірек бейім болғандықтан, Эдессаға шабуыл жасалмады. 1118 жылы Балдуин I қайтыс болғаннан кейін, Балдуин II Иерусалим патшасы болды (сондай-ақ Балдуин II ретінде). Болондық Эстас, қайтыс болған Балдуиннің інісі болғандықтан, таққа үміткер болғанымен, ол Францияда болды және бұл атаққа мүдделі емес еді. 1119 жылы Эдесса Жоселинге берілді. 1122 жылы Жоселин тағы да тұтқынға түсті; Балдуин оны құтқаруға келгенде, ол да тұтқынға алынды, және Иерусалим патшасыз қалды. 1123 жылы Жоселин қашып, келесі жылы Балдуинді босатуға қол жеткізді.

Өлкенің құлдырауы

1131 жылы қоршау кезінде Жоселин ауыр жарақат алды және оның орнын ұлы Жоселин II басты. Осы кезде Зенги Алеппо мен Мосулды біріктіріп, Эдессаға қауіп тудырды. Ал Жоселин II өзінің округінің қауіпсіздігіне онша мән бермеді, Триполи графтарымен дауласып, олар оған көмектесуден бас тартты. Зенги 1144 жылы қаланы қоршап, сол жылдың 24 желтоқсанында жаулап алды. Жоселин Евфрат өзенінің батысындағы жерлерін басқаруын жалғастырды, сондай-ақ 1146 жылдың қыркүйегінде Зенгидің қайтысынан пайдаланып, бұрынғы астанасын қайтарып алып, қысқа мерзімге ие болды. Бірақ қарашада қала қайтадан қолдан кетіп, Жоселин мүшкелмен қашып құтылды. 1150 жылы Зенгидің ұлы Нур ад-Дин оны тұтқынға алып, 1159 жылы қайтыс болғанға дейін Алеппода ұстап тұрды. Оның әйелі Турбесселді және округтің қалған бөлігін Византия императоры Мануил I Комненға сатты, бірақ бұл жерлер бір жыл ішінде Нур ад-Дин мен Рум сұлтанының қолына көшті. Эдесса – крестонос жорығының алғашқы құрылған мемлекеті, сонымен қатар, бірінші болып жоғалған мемлекет.

Халық саны мен демографиялық көрсеткіштері

Эдесса крестонос мемлекеттерінің ішінде аумағы жағынан ең ірілерінің бірі болды, бірақ халқы ең азы болған. Эдессаның өзінде шамамен 10 000 тұрғын болды. Каунттіктің қалған бөлігі көбінесе бекіністерден тұрды. Оның аумағы батыстағы Антиохиядан шығыстағы Евфрат өзенінен әріге дейін жеткен. Сонымен қатар, ол кейде Арменияның өзінен солтүстікке қарайғы жерлерді де алып жатқан. Оңтүстік және шығыста Алеппо мен Мосулдың қуатты мұсылман қалалары және Джазира (Солтүстік Ирак) орналасқан. Тұрғындарының көп бөлігі сириялық және армян православие христиандары болды, сондай-ақ грек православие христиандары мен араб мұсылмандары да болды. Латын тұрғындарының саны үнемі аз болғанымен, Рим-католик архиепископы болды. Қаланың құлауы 1146 жылы Екінші крест жорығының бастамасы болды.

Түрбесселдің әміршілігі

Түрбессель алғашқыда Иоселин I-нің иелігі болды, ол әлі Эдесса графы болмаған шақта. Ол Евфрат өзенінің батысындағы аймақты бақылап, Антақиямен шекараны қорғады. Кейін ол Эдесса графтары Куртенэйдiң арнайы иелігіне айналды, және Эдесса қаласынан айырылғаннан кейін олардың резиденциясы болды. Мұсылмандар жаулап алғанға дейін, ол графтықтың қалған бөліктерімен бірге Византияға сатылды. Сатудан кейін Иоселин II-нің әйелі мен отбасы түскен ақшамен Акра маңындағы Иерусалим Корольдігіне көшті.