Антиохия Княздығы: Тәуірлер мемлекетінің тарихы

Кіріспе

1098 жылдан 1268 жылға дейінгі Левант аймалындағы кресттік мемлекет

Кресттік мемлекет

Антиохия княздігі (Principatus Antiochenus;) – Бірінші крест жорығы кезінде құрылған кресттік мемлекеттердің бірі, қазіргі Түркия мен Сирияның бір бөлігін қамтыған. Княздік Едесса графтығынан немесе Иерусалим Корольдігінен әлдеқайда кіші болды. Ол Жерорта теңізінің солтүстік-шығыс жағалауы бойында орналасқан, оңтүстікте Триполи графтығымен, шығыста Эдессамен, ал солтүстік-батыста Византия империясымен немесе Армения Корольдігімен шектесетін. 12 ғасырда оның шамамен 20 000 тұрғыны болды, олардың көпшілігі армяндар мен грек православ христиандары, ал Антиохия қаласының сыртында мұсылмандар аз болды. Княздікте қоныстанған крестшілердің көп бөлігі нормандықтар, әсіресе Оңтүстік Италиядағы Норман Корольдігінен келген, сондай-ақ өздерін адал қолдаушыларымен қоршаған княздіктің алғашқы билеушілері болды. Қала 1100 жылы құрылған Антиохияның Латын Патриархатының билігінде болғанымен, крестшілерден басқа тұрғындардың көпшілігі Рим католиктері емес еді. Бұл патриархат крест жорықтарынан кейін номиналды мәртебеде сақталды және 1964 жылы таратылды.

Қор

Антиохия қаласы 1084 жылы Селжук түркілеріне түскенге дейін аймақтағы маңызды Византия бекінісі болды, оны дукс басқарған. Сондықтан, ол Бірінші крест жорығы армиясының Иерусалимге жолда азат етуді көздеген қалаларының бірі болды. Болонский Балдуин Кіші Азиядан шығысқа қарай Едесса графтығын құруға аттанғанда, Бірінші крест жорығының негізгі әскері 1097 жылдың қазан айының соңында Антиохияны қоршау үшін оңтүстікке беттеді. Армияда Византия империясына тиесілі жерлерді қайтаруға ант берген түрлі басшылар мен генерал Татикиос басқарған византиялық жасақ болды. Қаланың қорғанысы төрт жүзден астам мұнарадан тұрды. Қоршау қыс бойына созылды, крестшілер қатарында көптеген адам қырылды, олар көбінесе жылқыларын жеуге мәжбүр болды, ал аңыз бойынша, аман қалмаған әріптестерінің денелерін жеді. Қаланы босатуға көршілес түрік басшылары бірнеше рет тырысты, бірақ Тарантолық Богемондтың әскери басшылығымен Антиохия көліндегі шайқаста олар жеңіліске ұшырады. 1098 жылдың мамыр айында Мосул атабегі Кербога бастаған тағы бір көмекші күш қалаға жақындады, сондықтан крестшілер үшін жылдам әрекет ету маңызды болды. Богемонт, 1098 жылдың 2 маусымында крестшілерге қалаға кіруге рұқсат беруге сендірген, армян және бұрынғы христиан Фирузды, мұнаралардың біріндегі күзетшіні көндірді. Төрт күннен кейін Мосулдан Кербога бастаған мұсылман әскері крестшілерді қоршауға келді. Византия императоры I Алексий Комнен крестшілерге көмектесу үшін жолға шықты, бірақ қала мұсылмандардың қолына түскен деген қауесетті естіген соң, ол кері қайтты. Крестшілер Петір Бартоломей есімді мистиктің көмегімен қоршауға қарсы тұрды. Петір, өзіне Әндір елшісі келгенін және айқышқа шаншылған Мәсіхтің қабырғасындағы киелі сүңгі қалада жатыр дегенді айтқанын мәлімдеді. Қазба жұмыстары Әйя Петр шіркеуінде жүргізілді, ал сүңгі Петірдің өзі тауып алды. Бұл Петірдің өзі орнатып қойғаны мүмкін (Папаның Ле-Пуйдағы өкілі Адгемар осылай ойлады), бірақ ол крестшілердің және жергілікті армяндар мен гректердің рухын көтеріп жіберді. Богемонт армияның алдында сүңгіні алып, 1098 жылы Антиохия шайқасында қоршаудан шыққан мұсылман әскерін жеңді. Крестшілердің айтуынша, оларға шайқаста қасиеттілердің әскері көмектескен. Осы жеңістен кейін қаланың кімге тиесілі болуы керек деген ұзақ дау басталды. Богемонт Алексийге берген антты Алексидің оларға көмек көрсетпеуіне байланысты күшін жойғанын мәлімдеді. Оған Тулуза графы Раймонд қарсылық көрсетті, ол қаланың Алексийге қайтарылуы керек екенін және ол кейін Триполи графтығын құрғанын айтты. Богемонт және оның итальяндық нормандық ізбасарлары ақырында жеңіске жетті, себебі крест жорығының рухани жетекшісі болған және Византиямен ынтымақтастыққа ұмтылған Ле-Пуйдің Адгемары қайтыс болды. Богемонт Италиядағы Тарантоның ханзадасы (аллодиалдық иесі) болды. Ол өзінің жаңа иелігінде де осындай тәуелсіздікті сақтауды қалады, сондықтан Византия императорынан герцог атағын алуға тырыспады, сондай-ақ терең феодалдық міндеттері бар басқа атақтарды қабылдамады.

The city of Antioch had been a major Byzantine stronghold in the area under the control of a doux before falling to the Seljuk Turks in 1084. Therefore, it was one of the cities the army of the First Crusade aimed to liberate on its way to Jerusalem. While Baldwin of Boulogne headed east from Asia Minor to set up the County of Edessa, the main army of the First Crusade continued south to besiege Antioch in late October 1097. The army consisted of various leaders who had sworn to return all territory that had belonged to the Byzantine Empire as well as a Byzantine contingent under the command of the general Tatikios. With over four hundred towers, the city's defenses were formidable. The siege lasted throughout the winter, with much attrition among the Crusader force, who were often forced to eat their horses, or, as legend has it, the bodies of fellow Christians who had not survived. There were several attempts by neighbouring Turkish chiefs to relieve the town, but these were beaten back such as during the Battle of the Lake of Antioch under the military leadership of Bohemond of Taranto. In May 1098 another relief force under Kerbogha, atabeg of Mosul, approached the city and thus it became important for the crusaders to act fast. Bohemond convinced a guard in one of the towers, an Armenian and former Christian named Firouz, to let the Crusaders enter the city on 2 June 1098. Only four days later, a Muslim army from Mosul, led by Kerbogha, arrived to besiege the Crusaders. Alexios I Komnenos, the Byzantine emperor, was on his way to assist the Crusaders, but upon hearing rumours that the city had fallen to the Muslims, Alexios turned back. The Crusaders withstood the siege, with help from a mystic named Peter Bartholomew. Peter claimed he had been visited by Andrew the Apostle, who told him that the Holy Lance that pierced Christ's side as he was on the cross was located in the city. Excavations took place in the Basilica of Saint Peter and the Lance was discovered by Peter himself. Although it is possible Peter planted it there himself (the papal legate Adhemar of Le Puy believed this to be the case), it raised the spirits of the Crusaders as well as of the local Armenians and Greeks. With the relic at the head of the army, Bohemond marched out to meet the besieging Muslim force, which was defeated in the battle of Antioch in 1098. According to the Crusaders, an army of saints appeared to help them on the battlefield. After this victory a lengthy dispute over who should control the city followed. Bohemond stated that the oath sworn to Alexios was nullified by Alexios' failure to bring them aid. He was resisted by count Raymond of Toulouse, who maintained that the city should be returned to Alexios and who would later found the County of Tripoli. Bohemond and his Italian Norman followers eventually won, not least because of the death of Adhemar of Le Puy, who had been the spiritual leader of the crusade and had been determined to cooperate with the Byzantines. Bohemond was already Prince (allodial lord) of Taranto in Italy. He desired to continue such independence in his new lordship, so he did not attempt to receive the title of Duke from the Byzantine Emperor, nor any other title with deep feudal obligations.

Ерте тарих

Богемонт Хербогаға қарсы жеңістен кейін дереу княздікті нығайту мен кеңейтуді бастады. 1098 жылдың тамызында ол Аманус тауларынан Киликияға өтіп, оның немере інісі Танкредтің өткен жазда басып алған қалаларын бақылауға алды. 1099 жылы негізгі крест жорығы әскері Иерусалимге кеткеннен кейін, ол Антиохияны, сондай-ақ Арта және Сент-Симеон порты сияқты айналадағы жерлерді толық бақылауға алды. Богемонт содан кейін Византияның иелігінде болған Латакия портын алуға тырысты, бірақ ол Реймонд пен басқа крестонос иелері, сол арада Иерусалимді жаулап алғаннан кейін, оны тастап кетуіне мәжбүр болды. 1099 жылы желтоқсанда Богемонт Иерусалимге барып, үш діни қызметкерді өзінің княздығы үшін епископтар етіп тағайындады. Богемонттың 1100 жылы Даниямендермен шайқаста тұтқындалуынан кейін оның немере інісі Танкред регент болды. Танкред княздіктің шекарасын кеңейтіп, Византия империясынан Тарс және Латакия қалаларын басып алды. Алайда жаңадан қолға түскен қалалар басқа аумақтармен бірге Харан шайқасынан кейін Едессаның Балдуин II қолға түскен кезде жоғалды. Богемонт 1103 жылы босатылды және 1104 жылы қосымша әскер жинауға Италияға барды, бұл уақытта Танкред Антиохияның регенті болды. Богемонт 1107 жылы Византияға шабуыл жасауға жинаған әскерін қолданды. Богемонт 1108 жылы Диррахиумда жеңілді және Алексий I Деволь келісімін жасасуға мәжбүр болды, бұл Антиохияны Богемонттың өліміне байланысты Византия империясының вассалы етті. Богемонт 1097 жылы крест әскерлері Константинополді басып алған кезде мұсылмандардан тартып алынған жерлерді қайтаруға уәде берген болатын. Богемонт сонымен қатар Эдесса графлығынан Балдуин мен Жоселинмен бірге Алеппода шайқасты; Балдуин мен Жоселин тұтқындалғанда, Танкред Эдессада регент болды. Богемонт Танкредті тағы бір рет регент етіп қалдырып, Италияға оралды, ол 1111 жылы қайтыс болды. Алексий Танкредтің княздықты тұтастай Византияға қайтаруын қалады, бірақ Танкредті Триполи графлығы мен Иерусалим патшалығы қолдады. Танкред, шын мәнінде, Алексийге жаулап алынған жерлерді қайтаруға ант бермеген жалғыз крест жорығының басшысы болды (бірақ басқа басшылардың ешқайсысы, Рэймонд IV Тулузадан басқа, өз анттарын сақтамады). 1112 жылы Танкред қайтыс болды, оның орнына 1113 жылы Сельджук шабуылдарын жеңген Танкредтің немере інісі Роджер Салерноның регентшілігімен Богемонд II болды. 1119 жылы 27 маусымда Роджер Агер Сангуинисте (Қан өрісі) қаза тапты, ал Антиохия Иерусалимнің вассалы болды. 1126 жылға дейін король Бальдуин II регент болды (бірақ Бальдуин бұл уақыттың көп бөлігін Алеппода тұтқында өткізді). Богемонт II Бальдуиннің қызы Элиске үйленген, ол тек төрт жыл билік жүргізді, ал княздікке оның жас қызы Констанция мұрагерлік етті; Бальдуин II 1131 жылы Фульк Иерусалимдік билікті алғанға дейін қайтадан регент ретінде әрекет етті. 1136 жылы 8 жастағы Констанция 36 жастағы Пуатьелік Рамонға үйленді. Рамон өзінен бұрынғылар сияқты Византияның Киликия провинциясына шабуыл жасады. Алайда бұл жолы император Иоанн II Комнен қарсы шықты. 1138 жылы Антиохияға келіп, Рамонды өзіне адал болуға мәжбүрледі. Содан кейін Иоанн Византия, Антиохия және Эдесса әскерлерін мұсылмандық Сирияға қарсы біріктірген. Алеппо шабуыл жасауға тым күшті болды, бірақ Балат, Бизаа, Атереб, Марат әл-Нуман және Кафартаб бекіністері шабуылмен алынды. Иоанн Сириядағы жорықта христиандық іс үшін қатты күрескенмен, оның одақтастары Пуатье принсі Реймонд және Эдесса графы Иоселин II Иоаннға Шайзарды қоршауға алуға көмектесудің орнына құмар ойындар ойнаған. Қала басып алынды, бірақ қамал шабуылға төтеп берді. Шайзар әмірі үлкен өтемақы төлеуді, Иоаннның вассалы болуды және жыл сайынғы алым-салық төлеуді ұсынды; бұл ұсынысты император қарсылықпен қабылдады. Болонның Балдуин графы Эдесса мен Богемонт І-нің арасындағы қарым-қатынас теңдік пен бауырластыққа негізделген деп айтылады. Мысалы, олар 1099 жылы Иерусалимге барып, бірге діни сапарға аттануға уәде берді. Сонымен қатар, олар латын дін қызметкерлерін Антиохиядағы епископтар етіп тағайындады, соның ішінде Эдесса графлығы. Богемон I мен Ле Буркк Балдуиннің де тығыз қарым-қатынасы болды. Богемонт 1100 жылы Балдуинді Антиохияның әскерінің қолбасшысы етті. Бұл уақытта бүкіл бауырластықтар желісі болды. Алайда, Тулуза графы Раймондтың тұсында Княздік пен Триполи аймағы арасында қиын қарым-қатынас болды. Реймонд Богемондтың орнына император Алексий I Коммененмен одақтасты. 1105 жылы Богемонт шығыстан кетіп, Антиохияны өз немере інісі Танкредтің қолына тапсырды. 1108 жылы Богемонт сондай-ақ Эдессаны Ричард Салерноның қолына тапсырды, бірақ Танкред оны беруге келіспеді, өйткені Танкред пен Балдуин Эдессаның иелігі үшін соғысып жатқан кезде. Танкредтің қарсылығы 1109 жылға дейін жалғасты. Сонымен қатар, Антиохия мен Триполи графы Уильям Жордан арасындағы қақтығыс осы графтың Тулузаның иелігін растау шартымен аяқталды. Тулузаның Бертраны содан кейін Иерусалимнің Балдуин I-імен одақтасты. 1110 жылы Уильям Жордан қаза болғаннан кейін кеңес өткізілді. Осыдан кейін Антиохия мен Эдесса татуласып, келісімге келді. 1111 жылы Мәудудтың Мосул әскері Княздікке қауіп төндіргенде, оның латын одақтастары әскери көмек көрсету арқылы жауап берді. 1112 жылы Тулузаның Бертраны қайтыс болды және Роджер Салерно Эдессаны иеленді. Осы кезеңде Антиохия мен Эдесса арасында, сондай-ақ Иерусалим патшалығымен жақсы қарым-қатынас болды. Мысалы, 1115 жылы Телль Данит шайқасына дайындалу кезінде Эдессенің әскері Антиохияның әскерінің құрамына кіріп, маңызды рөл атқарды. 1118 жылы Иерусалим, Антиохия және Триполи күштері Мысыр мен Дамаск әскеріне қарсы бірікті, ол Иерусалим патшалығына қауіп төндірді. Бірақ 1119 жылы Роджер Салерно қаза тапты, мұрагер болмады. Бұл Солтүстік Сириядағы билік тепе-теңдігін өзгертті, өйткені Иерусалимнің королі Балдуин II регент тағайындалды. Осы уақытта Куртенаның Жоселин Эдессада тұрақты билік жүргізіп, Антиохияның Солтүстік Сириядағы үстемдігін әлсіретті. 1126 жылы Богемонт II шығысқа келді және Балдуин Антиохия мен Иерусалим жақын қарым-қатынаста болуын қалағандықтан, Антиохия князі мен өзінің қызы Элиске үйлену рәсімін өткізді. 1127 жылы Богемонт пен Куртенаның Жоселин арасындағы дау Жоселиннің Княздікте шабуыл жасауына әкелді. 1130 жылы Богемонт II-нің қайтысынан кейін мұрагерлік дағдарысы туды, бұл Антиохияның Солтүстік Сирияға үстемдігінің аяқталуын білдірді.

Bohemond started immediately after the victory against Kherboga to secure and expand his principality. In August 1098 he crossed the Amanus Mountains to Cilicia to take control of the towns his nephew Tancred had captured in the previous summer. After the main crusade army left for Jerusalem in 1099, he took full control of Antioch as well as of the surrounding places such as Artah and the harbour of St. Symeon. Bohemond then attempted to take the harbour town of Latakia which was under Byzantine possession, but he had to leave after Raymond and the other crusading lords, who had in the meantime conquered Jerusalem, forced him to. In December 1099 Bohemond travelled to Jerusalem and had three priests consecrated as bishops for his principality. Following Bohemond's capture in battle with the Danishmends in 1100, his nephew Tancred became regent. Tancred expanded the borders of the Principality, seizing the cities of Tarsus and Latakia from the Byzantine Empire. However those newly captured cities along with other territory were lost after the Battle of Harran when Baldwin II of Edessa was captured. Bohemond was released in 1103 and went to Italy to raise more troops in 1104, during which time Tancred remained regent of Antioch. Bohemond used the troops he raised to attack the Byzantines in 1107. Bohemond was defeated at Dyrrhachium in 1108 and was forced by Alexius I to sign the Treaty of Devol, making Antioch a vassal state of the Byzantine Empire upon Bohemond's death. Bohemond had promised to return any land that was seized from the Muslims when the Crusaders passed through Constantinople in 1097. Bohemond also fought at Aleppo with Baldwin and Joscelin of the County of Edessa; when Baldwin and Joscelin were captured, Tancred became regent in Edessa as well. Bohemond left Tancred as regent once more and returned to Italy, where he died in 1111. Alexius wanted Tancred to return the Principality in its entirety to Byzantium, but Tancred was supported by the County of Tripoli and the Kingdom of Jerusalem. Tancred, in fact, had been the only Crusade leader who did not swear to return conquered land to Alexius (though none of the other leaders, save for Raymond IV of Toulouse, kept their oaths anyway). Tancred died in 1112 and was succeeded by Bohemond II, under the regency of Tancred's nephew Roger of Salerno, who defeated a Seljuk attack in 1113. On June 27, 1119, Roger was killed at the Ager Sanguinis (the Field of Blood), and Antioch became a vassal state of Jerusalem with King Baldwin II as regent until 1126 (although Baldwin spent much of this time in captivity in Aleppo). Bohemond II, who married Baldwin's daughter Alice, ruled for only four years, and the Principality was inherited by his young daughter Constance; Baldwin II acted as regent again until his death in 1131, when Fulk of Jerusalem took power. In 1136, Constance, still only 8 years old, married Raymond of Poitiers, who was 36. Raymond, like his predecessors, attacked the Byzantine province of Cilicia. This time, however, Emperor John II Komnenos fought back. He arrived in Antioch in 1138 and forced Raymond to swear fealty to him. There then followed a joint campaign as John led the armies of Byzantium, Antioch and Edessa against Muslim Syria. Aleppo proved too strong to attack, but the fortresses of Balat, Biza'a, Athereb, Maarat al Numan and Kafartab were taken by assault. Although John fought hard for the Christian cause in the campaign in Syria, his allies, Prince Raymond of Poitiers and Count Joscelin II of Edessa, sat around playing dice instead of helping John to press the Siege of Shaizar. The city was taken, but the citadel defied assault. The Emir of Shaizar offered to pay a large indemnity, become John's vassal, and pay yearly tribute; the offer was reluctantly accepted by the emperor. Baldwin of Boulogne, Count of Edessa, and Bohemond I were said to have had a relationship based on equality and brotherhood. For example, they travelled to Jerusalem in 1099 to consolidate their pilgrimage vows together. They also consecrated the Latin clerics as bishops in Antioch, including the County of Edessa. Bohemon I and Baldwin of Le Bourcq also had a close relationship – Baldwin was made commander of Antioch's militia by Bohemond in 1100. A whole network of confraternities existed at this time. However, there were uneasy relations between the Principality and the region of Tripoli under Raymond, Count of Toulouse. Raymond allied with Emperor Alexius I Commnenus instead of Bohemond. In 1105, Bohemond left the east and he placed his nephew, Tancred, in charge of Antioch. In 1108, Bohemond also put Richard of Salerno in charge of Edessa, but Tancred was reluctant to hand it over because Tancred and Baldwin were fighting each other for possession of Edessa at the time. Tancred's resistance continued into 1109. At the same time, a conflict between Antioch and the Count of Tripoli, William Jordan, was settled when the latter agreed to surrender Tripoli in exchange for confirmation of his possession of Toulouse. Bertrand of Toulouse then entered an alliance with Baldwin I of Jerusalem. In 1110, a council convened after William Jordan was killed. After this, Antioch and Edessa appear to have reconciled. In 1111 when the Muslim army of Maudud of Mosul threatened the Principality, its Latin allies responded by bringing military aid. In 1112, Bertrand of Toulouse died and Roger Salerno took over Edessa. During this period, there was a better relationship between Antioch and Edessa as well as with the Kingdom of Jerusalem. For example, in 1115 in the lead up to the battle of Tell Danith, the Edessene faction of the army was integral to Antioch's overall army. In 1118 the forces of Jerusalem, Antioch and Tripoli combined to meet an army from Egypt and Damascus that was threatening the Kingdom of Jerusalem. But in 1119 Roger of Salerno was killed, leaving no adult heir. This shifted the balance of power in northern Syria, as Baldwin II, King of Jerusalem, was appointed Regent. At this time, Joscelin of Courtenay enjoyed a stable rule in Edessa, further weakening Antioch's dominance in Northern Syria. In 1126, Bohemond II arrived in the east and because Baldwin wanted Antioch and Jerusalem to maintain a close relationship, he arranged a marriage between the Prince of Antioch and his daughter, Alice. In 1127, a dispute between Bohemond and Joscelin of Courtenay led to Joscelin conducting raids in the Principality. In 1130, a succession crisis followed Bohemond II's death, signifying the end of Antioch's dominance of northern Syria.

Князьдіктің құлдырауы

1254 жылы Богемонт VI Арменияның Сибилласына үйленді, бұл екі мемлекет арасындағы билік күресін аяқтады, бірақ сол кезде Армения екеуінің де күштісі болды, ал Антиохия көбінесе вассалдық мемлекет мәртебесінде болды. Екеуі де мамелюктер мен моңғолдар арасындағы қақтығысқа тартылды. 1260 жылы Армения патшасы Хетум I-нің ықпалымен Богемонт VI Хулагу басқаратын моңғолдарға бағынды, соның салдарынан Антиохия Моңғол империясының қарауындағы мемлекетке айналды. Богемонт пен Хетум мұсылмандық Сирияны жаулап алу кезінде моңғолдардың жағынан соғысып, бірлесіп Алеппо және кейін Дамаск қалаларын алды. 1260 жылы Айн-Джалут шайқасында моңғолдар жеңілгеннен кейін, Мысырдың мамлюк сұлтаны Бейбарс (армениялықтардың вассалы болғандықтан) моңғолдарды қолдаған Антиохияға қауіп төндіре бастады. Бейбарс ақыры 1268 жылы қаланы басып алды, соның нәтижесінде бүкіл солтүстік Сирия тез қолдан кетті; жиырма үш жыл өткен соң Акра алынды, ал кресттік мемлекеттердің барлығы тоқтатылды. 1268 жылғы Малатиялық Ізгі хабардың колофонында (MS No. 10675), армян қолжазбаларын безендіруші Торос Рослин Бейбарс Антиохияны қатал қиратуын былай сипаттады: "Осы кезде үлкен Антиохия Мысырдың зұлым патшасы тарапынан басып алынды, көптеген адамдар қаза тауып, оның тұтқынына айналды, ал ондағы қасиетті және әйгілі храмдар, Құдайдың үйлері үшін үлкен қайғы туды. Отпен жойылғандардың көркемдігінің тамаша сұлулығын сөзбен жеткізу мүмкін емес". "Антиохияның ханзадасы" деген бос лауазым Триполи графтарының жойылуымен Кипр патшаларына өтті және кейде патшалық үйдің кіші мүшелеріне құрметті мәртебе ретінде берілді.

Латын емес халық

Князьдіктің жергілікті халқы өте алуан түрлі болды. Олардың көп бөлігі Миафизит армяндарынан тұрды, оларды Антиохияда және басқа да қалалық және ауылдық жерлерде кездестіруге болар еді. Бар деректерге сүйенсек, тіпті олар ең көп санды этникалық топ болған деген болжам да бар. Сондай-ақ, suriani деп аталатын топтар да маңызды рөл атқарды, олар екі христиан халқынан құралды: арамей тілінде сөйлейтін сириялықтар (сонымен қатар "якобиттер" деп те аталды) және араб тілінде сөйлейтін мелктер. 1144 жылы Эдесса графтығы құлағанда және Мелитене маңындағы аймақ қауіпті бола бастағанда, көптеген якобиттер князьдіктің қалалары мен кенттеріне паналады. Бұл, басқа нәрселермен қатар, 1156 жылы франк ақпарат берушілер салған шіркеу арқылы Мор Барсумаға деген құрметтің таралуына әкелді. Алғашқы приоры Мор Бар Саума монастырының монахы болды, және шіркеу осы монастырмен тығыз байланыста болды. Бұдан өзге, князьдіктің астанасында, оңтүстігінде және, мүмкін, шығысында да мұсылмандар болды. Олар Антиохиялық құжаттарда сирек кездеседі, сондықтан олардың санын анықтау қиын. Басқа азшылықтардың ішінде гректер (graeci) және яһудилер де болды.

Антақияның ұлы әскербасылары

Иерусалимдегідей, Антиохияда да маңызды лауазымдар болды, олардың ішінде констебль, маршал, сенашак, герцог, виконт, дворецкий, камерагер және канцлер есімдері аталады.

Негізгі дереккөздер

Ибн әл-Каланиси, Крест жорықтарының Дамаск хроникасы, аударған Х. А. Р. Гибб (Лондон, 1932). Джон Киннамос, Джон және Мануил Комненнің істері, аударған К. М. Брэнд (Нью-Йорк, 1976). Матай Эдессалық, Матай Эдессалықтың жылнамасы, аударған А. Е. Достуриан (Ланхам, Нью-Йорк, Лондон, 1993). Ордерик Виталис, Ордерик Виталистің шіркеу тарихы, құрастырған және аударған М. Чибналл, V–VI томдар (Оксфорд, 1975–1978). Уолтер Канцлер, Антиохия соғысы, құрастырған Х. Хагенмайер (Инсбрук, 1896).

Екіншілік көздер

Ангольд М., Византия империясы 1025–1204, 2-ші басылым. (Лондон, 1997)
Барлоу Ф., Англияның феодалдық патшасы 1042–1216 (Лондон, 1988)
Бомонт А. А., "Аахендік Альберт және Эдесса графтығы", Крест жорықтары және басқа да тарихи мақалалар Дана К. Мунроға арналған, ред. Л. Дж. Пейтов (Нью-Йорк, 1928), 101–138 бб.
Браун, Р. А., Нормандар (Вулбридж, 1984)
Белла Антиохена, ред. Х.
Эдбери, П. В., "Латын Шығысындағы феодалдық міндеттемелер", Византия, 47-том (1977), 328–356 бб.
Эдгинтон, С. Б., "Аахеннен: крестшілер мен Византия арасындағы қарым-қатынастарға жаңа перспектива, 1095–1120", Ортағасырлық тарих, 4-том (1994)
Хамильтон, Б., "Антиохия патриархы Ральф Домфронт (1135–1140)", Ноттингем ортағасырлық зерттеулер, 28-том (1984), 1–21 бб.
Харрис, Джонатан (2014), Византия және крест жорықтары, Блумсбери, 2-ші басылым.
Хилл, Дж. Х., Реймонд IV Толуза графы (Нью-Йорк, 1962)
Холт, П. М., Крест жорықтары дәуірі (Лондон, 1986)