Кіріспе

Super Kamiokande (Super Kamioka Neutrino Detection Experiment, Super K немесе SK; スーパーカミオカンデ) – Жапонияның Гифу префектурасындағы Хида қаласының жанында Икено тауының астында орналасқан нейтрино обсерваториясы. Оны Токио университетінің Космикалық сәулелерді зерттеу институты халықаралық команданың көмегімен басқарады. Обсерватория Хиданың Камиока ауданындағы Мозуми кенішінде жер астында орналасқан. Ол жоғары энергиялы нейтриноларды анықтау, протонның ыдырауын іздеу, күн және атмосфералық нейтриноларды зерттеу және Құс жолы галактикасындағы жұлдыздық жарылыстарды (суперноваларды) бақылау мақсатында салынған.

Сипаттама

Супер К Хиданың Камиока ауданындағы Мозуми шахтасында жер астында орналасқан. Ол 50 220 тонна (55 360 АҚШ тоннасы) таза су сақтайтын, цилиндр пішіндес, биік және диаметрі бар тот баспайтын болаттан жасалған резервуардан тұрады. Резервуар көлемі тот баспайтын болаттан жасалған үстіңгі құрылыммен ішкі детектор (ID) – биіктігі және диаметрі және қалған резервуар көлемінен тұратын сыртқы детектор (OD) болып бөлінеді. Үстіңгі құрылымға ID-ге қаратылған диаметрі 11 146 фотокөбейтуші түтік (ПМТ) және OD-ге қаратылған 1885 ПМТ орнатылған. ID және OD-ді оптикалық түрде бөлетін Tyvek және қара пленка үстіңгі құрылымға бекітілген. Нейтрино судың электрондарымен немесе ядроларымен өзара әрекеттескенде зарядталған бөлшек пайда болады, ол судағы жарық жылдамдығынан (вакуумдағы жарық жылдамдығынан баяу) жылдам қозғалады. Бұл Черенков сәулесі деп аталатын жарық конусын құрайды, ол дыбыстық соққыға оптикалық теңдес келеді. Черенков сәулесі детектордың қабырғасына сақина түрінде проекцияланады және ПМТ-лермен тіркеледі. Әрбір ПМТ-де тіркелген уақыт және заряд туралы ақпаратты пайдалана отырып, өзара әрекеттесу нүктесі, сақина бағыты және кіріп келген нейтриноның түрі анықталады. Сақина жиегінің қалыңдығынан бөлшектің түрін болжауға болады. Электрондардың көп шашырауы жоғары болғандықтан, электромагниттік душ шаңқыр сақиналар тудырады. Керісінше, жоғары релятивистік мюондар детектор арқылы дерлік түзу өтеді және өткір жиектері бар сақиналар жасайды.

Тарих

Қазіргі Камиока обсерваториясының алдыңғысы, Токио университетінің Космикалық сәулелерді зерттеу институты 1982 жылы салынып, 1983 жылдың сәуірінде аяқталды. Обсерваторияның мақсаты – элементар бөлшектер физикасының ең негізгі сұрақтарының бірі – протонның ыдырауының бар-жоғын анықтау еді. Камиока ядролық ыдырау эксперименті үшін КамиокаNDE деп аталған детектор, биіктігі және ені бойынша 3058 тонна таза су және оның ішкі бетіне бекітілген 1000-ға жуық фотокөбейтуші түтікшелер (ПМТ) бар резервуар болды. 1985 жылдан бастап детектор күн нейтриноларын бақылауға мүмкіндік беру үшін жаңартылды. Нәтижесінде детектор (KamiokaNDE II) 1987 жылдың ақпан айында Үлкен Магеллан бұлтында байқалған SN 1987A суперновасынан он нейтриноны және 1988 жылы күн нейтриноларын байқауға жеткілікті сезімтал болды. Камиоканде экспериментіне сәйкес, Күн нейтриноларының өзара әрекеттесуі нәтижесінде пайда болған электрондардың бағытын бақылауға мүмкіндік берді. Бұл алғаш рет Күннің нейтринолардың көзі екенін тікелей дәлелдеуге мүмкіндік берді. Нейтрино астрономиясы және нейтрино астрофизикасы бойынша жаңалықтар ашқан кезде, Камиоканде протонның ыдырауын анықтаған жоқ, бұл оның құрылысының негізгі мақсаты болды. Мұндай байқаудың болмауы, кез келген әлеуетті протонның ыдырау уақытын осындай ыдырауды рұқсат ететін GUT модельдерінің кейбірін жоюға жеткілікті болды. Басқа модельдер ыдырау уақытының ұзақтығын және сирек кездесетін ыдырауды болжайды. Мұндай ыдырауларды табу мүмкіндігін арттыру үшін үлкен детектор қажет болды. Басқа анықтамалар бойынша статистикалық сенімділікті арттыру үшін жоғары сезімталдық қажет болды. Бұл Супер Камиоканде жобалау мен құрылысына әкелді, оның су көлемі Камиокандеден он бес есе көп, ал ПМТ саны он есе артық. Супер Камиоканде жобасын 1991 жылы Жапонияның Білім, ғылым, спорт және мәдениет министрлігі шамамен 100 миллион доллар көлемінде қаржыландырып бекітті. Ұсыныстың АҚШ бөлігі, негізінен ОД жүйесін салуға арналған, 1993 жылы АҚШ Энергетика министрлігі 3 миллион долларға мақұлдады. Сонымен қатар, АҚШ IMB экспериментінен қайта өңделген 2000 20 см ПМТ-ны ұсынды. Бұл нейтриноның нөлдік емес массасы бар деген теорияны қолдаған алғашқы тәжірибелік байқау болды, бұл теоретиктер жылдар бойы болжаған мүмкіндік. 2015 жылғы Нобель физика сыйлығы Супер Камиоканде зерттеушісі Такаки Кажитаға және Артур Макдональдқа Судбери нейтрино обсерваториясында нейтрино тербелісін растаған жұмыстары үшін берілді. 2001 жылдың 12 қарашасында Super Kamiokande детекторындағы фотокөбейтуші түтіктердің шамамен 6600 (әрқайсысының құны шамамен 3000 доллар) тізбекті реакция немесе каскадтық сәтсіздікке ұшырап жарылды, өйткені әрбір жарылған түтікшенің соққы толқыны көршілерін сындырып жіберді. Детектор жарылып кетпеген фотокөбейтуші түтіктерді қайта бөлу арқылы және қорғаныш акрил қабықтарын қосу арқылы ішінара қалпына келтірілді, бұл тағы бір тізбекті реакцияның қайталануын болдырмауға көмектеседі деп үміттеніледі (Super Kamiokande II). 2005 жылдың шілдесінде детекторды бастапқы күйіне келтіру үшін 6000 ПМТ-ны қайта орнату жұмыстары басталды. Жұмыс 2006 жылдың маусым айында аяқталды, содан кейін детектор Super Kamiokande III деп аталды. Тәжірибедің бұл кезеңінде 2006 жылдың қазанынан 2008 жылдың тамызына дейін мәліметтер жиналды. Сол кезде электронды құрылғыларға елеулі өзгерістер енгізілді. Жаңартудан кейін эксперименттің жаңа кезеңі Super Kamiokande IV деп аталды. SK IV әр түрлі табиғи нейтрино көздері туралы деректер жинады, сондай-ақ Токайдан Камиокаға дейінгі (T2K) ұзақ бастапқы нейтрино тербелісі эксперименті үшін алыс детектор ретінде қызмет етті. SK IV 2018 жылдың маусымына дейін жалғасты. Бұдан кейін детектор 2018 жылдың күзінде толық жөндеуден өтті. 2019 жылдың 29 қаңтарында детектор деректерді алуды қайта бастады. 2020 жылы детектор SuperKGd жобасы үшін жаңартылды, ультра таза суға Gd тұзы қосылды, бұл супернова жарылыстарынан антинейтриноларды анықтауға мүмкіндік береді.

Детектор

Супер Камиоканде (SK) – Күн, супеновалар, атмосфера және үдеткіштер сияқты әртүрлі көздерден нейтриноларды зерттеу үшін қолданылатын Черенков детекторы. Сонымен қатар, ол протондардың ыдырауын іздеу үшін де қолданылады. Эксперимент 1996 жылдың сәуірінде басталды және 2001 жылдың шілдесінде техникалық қызмет көрсету үшін "SK I" деп аталатын кезеңде тоқтатылды. Жөндеу жұмыстары кезінде болған апаттың салдарынан, эксперимент 2002 жылдың қазан айында бастапқы ID ПМТ-ларының жартысымен қайта басталды. Қосымша апаттарды болдырмау үшін барлық ID ПМТ-лары акрилдік алдыңғы терезелері бар талшықтың күшейтілген пластигімен жабылды. 2002 жылдың қазанынан 2005 жылдың қазанында толық қайта құру үшін жабылуға дейінгі кезең "SK II" деп аталды. 2006 жылдың шілдесінде эксперимент ПМТ-ның толық санымен қайта басталды және 2008 жылдың қыркүйегінде электрониканы жаңарту үшін тоқтатылды. Бұл кезең "SK III" деп аталды. 2008 жылдан кейінгі кезең "SK IV" деп аталады. Кезеңдер мен олардың негізгі сипаттамалары 1-кестеде келтірілген.

+ 1-кесте

Фаза | SK I | SK II | SK III | SK IV
------- | -------- | -------- | -------- | --------
Кезең | 1996 ж. сәуір | 2002 ж. қазан | 2006 ж. шілде | 2008 ж. қыркүйек
Соңы | 2001 ж. шілде | 2005 ж. қазан | 2008 ж. қыркүйек | 2018 ж. маусым
ПМТ саны | ID 11146 (40%) | 5182 (19%) | 11129 (40%) | 11129 (40%)
| OD 1885 | OD 1885 | OD 1885 | OD 1885
Имплозияға қарсы контейнер | Жоқ | Иә | Иә | Иә
ОД сегментациясы | Жоқ | Иә | Иә | Иә
Алдыңғы электрондық құрылғы | ATM (ID) | QBEE | OD QTC (OD) | OD QTC (OD)

SK-IV жаңарту

Алдыңғы кезеңдерде ID ПМТ-лар сигналды аналогты уақыт модульдері (АТМ) деп аталатын арнайы электронды модульдер арқылы өңдеген. Зарядты аналогқа түрлендіргіштер (QAC) және уақытты аналогқа түрлендіргіштер (TAC) осы модульдерде бар, олар заряд үшін 0,2 pC ажыратымдылығымен 0-ден 450 пикокуломбқа (pC) дейінгі динамикалық диапазонға ие, ал уақыт үшін -300-ден 1000 нс-ге дейін 0,4 нс ажыратымдылығымен. Әрбір ПМТ кіріс сигналы үшін QAC/TAC екі жұбы болды, бұл өлі уақытты болдырмады және бірнеше рет тіркелген соққыларды оқуға мүмкіндік берді, мысалы, тоқтаған мюондардың ыдырау өнімдері болып табылатын электроннан. QBEE құбырлы компоненттерді біріктіру арқылы жоғары жылдамдықты сигнал өңдеуді қамтамасыз етеді. Бұл компоненттер – қосымшаға арналған интегралдық схема (ASIC), көп соққылы уақытты сандық түрлендіргіш (TDC) және өрісте бағдарламаланатын қақпалар массиві (FPGA) түріндегі, жаңадан жасалған зарядты уақытқа түрлендіргіш (QTC). Әрбір QTC кірісінде үш күшейту диапазоны бар: "кішкентай", "орта" және "үлкен" – әрқайсысының ажыратымдылығы кестеде көрсетілген. Бұл SK Gd жобасы деп аталады (басқа атаулары: SuperKGd, SUPERK GD және осыған ұқсас атаулар). Жобаның бірінші кезеңінде 2020 жылы ультратаза суға 1,3 тонна Gd тұзы (гадолиний сульфаты октагидраты, |Gd(SO4)3⋅(H2O)8|) қосылды, бұл тұздың 0,02% (масса бойынша) құрайды. Бұл мөлшер жоспарланған мақсатты концентрацияның оннан бір бөлігіне тең. Гадолиний нейтрондарға жақындық танытады және бір нейтронды сіңіріп алғанда гамма сәулелерінің жарқын шағылысын тудырады. Супер-Камиокандеге гадолиний қосу нейтрино мен антинейтриноны ажыратуға мүмкіндік береді. Антинейтринолар 30 микросекундтай уақыт аралығында екі рет жарық шығарады, біріншісі – нейтрино протонға соққанда, екіншісі – гадолиний нейтронды сіңіргенде.

Атмосфералық нейтрино

Атмосфералық нейтринолар – біріншілік ғарыш сәулелерінің (көбінесе протондардың) Жер атмосферасымен өзара әрекеттесуінен туындаған бөлшектердің ыдырауынан пайда болатын екіншілік ғарыш сәулелері. Байқалатын атмосфералық нейтрино оқиғалары төрт санатқа бөлінеді. Толық қамтылған (FC) оқиғалардың барлық іздері ішкі детекторда болады, ал ішінара қамтылған (PC) оқиғалардың іздері ішкі детектордан шығып кетеді. Жоғары қарай өтетін мюондар (UTM) детектор астындағы тау жынысында пайда болып, ішкі детектор арқылы өтеді. Жоғары қарай тоқтатылатын мюондар (USM) да детектор астындағы тау жынысында пайда болады, бірақ ішкі детекторда тоқтатылады. Нейтринолардың байқалатын саны зенит бұрышына тәуелсіз, біркелкі деп болжанады. Алайда, 1998 жылы Super Kamiokande Жердің қарсы бетінде пайда болатын жоғары қарай өтетін мюон нейтриноларының саны, төмен қарай өтетін мюон нейтриноларының санынан екі есе кем екенін анықтады. Бұл нейтринолардың түрленуімен немесе басқа нейтриноларға ауысуымен түсіндіріледі. Бұл құбылыс нейтрино осцилляциясы деп аталады; бұл жаңалық нейтриноның нөлдік емес массасын көрсетеді және Стандартты модельді кеңейтуді ұсынады. Нейтринолар үш түрде осцилляциялайды, және барлық нейтринолардың тыныш күйдегі массасы бар. 2004 жылғы кейінгі талдаулар оқиға жиілігінің "Ұзындығы/Энергия" функциясы бойынша синусоидты тәуелділігін көрсетті, бұл нейтрино осцилляциясын растады.

K2K эксперименті

K2K эксперименті – 1999 жылдың маусымынан 2004 жылдың қарашасына дейін өткізілген нейтрино эксперименті. Бұл эксперимент Super Kamiokande детекторы мюон нейтринолары арқылы байқаған осцилляцияларды растау мақсатында жоспарланған. Ол нейтрино осцилляцияларын көзі де, детекторы да бақылаудағы жағдайда алғаш рет оң нәтижемен өлшеуге мүмкіндік берді. Super Kamiokande детекторы экспериментте алысқа орналасқан детектор ретінде маңызды рөл атқарады. Кейінірек T2K эксперименті K2K экспериментінің екінші буын жалғасы ретінде жүргізілді.

T2K эксперименті

T2K (Tokai to Kamioka) эксперименті – Жапония, АҚШ және басқа да бірнеше елдің ынтымақтастығымен жүргізілген нейтрино эксперименті. T2K-ның мақсаты – нейтрино осцилляциясының параметрлерін толығырақ түсіну. T2K мюон нейтриноларынан электрон нейтриноларына дейінгі осцилляцияларды іздестірді және 2011 жылдың маусым айында оларға қатысты алғашқы эксперименталдық дәлелдерді жариялады. Супер Камиоканде детекторы "алыс детекторы" рөлін атқарады. Супер-К детекторы жоғары энергиялы нейтринолар мен судың өзара әрекеттесуі нәтижесінде туындаған мюондар мен электрондардың Черенков сәулесін тіркейді.

Протондық ыдырау

Протон Стандартты модельде толығымен тұрақты деп есептеледі. Дегенмен, Ұлы біріктірілген теориялар (GUT) протонның электрон, мюон, пион сияқты жеңіл, жоғары энергиялы зарядталған бөлшектерге ыдырайтынын болжайды, оларды бақылауға болады. Камиоканде осы теориялардың кейбіреулерін жоққа шығаруға көмектеседі. Супер Камиоканде қазіргі таңда протон ыдырауын байқауға арналған ең ірі детектор болып табылады.

Суды тазарту жүйесі

50 килотонна таза су 2002 жылдың басынан бері жабық жүйеде сағатына шамамен 30 тонна жылдамдықпен қайта өңделеді. Қазір шикі шахта суы басқа, қымбат материалдарды қажет ететін процестерге жіберілмес бұрын, бірінші кезеңнен (бөлшектер сүзгілері және RO) өңделеді. Алғашқыда, Супер Камиоканде резервуарындағы су шаң мен бөлшектерді кетіру үшін 1 мкм торлы сүзгілерден өтеді, бұл судың мөлдірлігін азайтады және Супер Камиоканде детекторының ішінде радонның пайда болуына мүмкіндік береді. PMT-ның қараңғы шу деңгейін төмендету және бактериялардың өсуін тежеу үшін суды салқындатуға жылу алмастырғыш қолданылады. Қалған бактериялар УФ-стерилизатормен жойлады. Картриджтік тазарту құрылымы (CP) судың мөлдірлігін төмендететін және радиоактивті элементтерді қоса, ауыр иондарды жояды. CP модулі айналымдағы судың кедергісін 11 МΩ·см-ден 18,24 МΩ·см-ге дейін арттырады, бұл химиялық шекке жақындауды білдіреді.

Нәтижелер

1998 жылы Super K мюон нейтриноларының тау нейтриноларына ауысуын байқау арқылы нейтрино осцилляциясының алғашқы нақты дәлелін тапты. SK протонның өмір сүру ұзақтығына, сондай-ақ сирек ыдыраулар мен нейтрино қасиеттеріне шектеулер қойды. SK протонның қаонға ыдырауының 5.9 × 1033 жылдық ең төменгі шегін анықтады. 2023 жылдың қаңтарында Super Kamiokande 1996–2018 жылдар аралығында жиналған деректер негізінде sub GeV қара материя үшін жаңа шектеулерді жариялады, оның ішінде қара материя–нуклонның серпімелі шашырау қимасы мен массалары аралығында және массаларымен шектелді, сондай-ақ «Космос: Уақыт-кеңістік саяхаты» атты телешоуда көрсетілді. 2018 жылдың қыркүйегінде детектор жөндеу жұмыстары үшін суы сорды, бұл Австралия хабар тарату корпорациясының тілшілеріне детектор резервуарының ішінде 4K сапасындағы бейнематериалдарды түсіруге мүмкіндік берді.