Кіріспе
Scientific American, SciAm немесе кейде SA деп қысқартылатын, американдық ай сайынғы ғылыми журнал. Альберт Эйнштейн мен Никола Тесла сияқты көптеген ғалымдар оған мақалалар жазған, ал бастапқысынан бері 150-ден астам Нобель сыйлығының лауреаттары жарияланған. 1845 жылдан бері үздіксіз басылып келе жатқан бұл журнал АҚШ-тағы ең көне журнал болып табылады. Scientific American Springer Nature компаниясына тиесілі, ал Springer Nature Holtzbrinck Publishing Group компаниясының еншілес компаниясы.
Scientific American, informally abbreviated SciAm or sometimes SA, is an American popular science magazine. Many scientists, including Albert Einstein and Nikola Tesla, have contributed articles to it, with more than 150 Nobel Prize winners being featured since its inception. In print since 1845, it is the oldest continuously published magazine in the United States. Scientific American is owned by Springer Nature, which is a subsidiary of Holtzbrinck Publishing Group.
Тарих
Scientific American 1845 жылы өнертапқыш және баспагер Руфус Портердің құрылысымен, төрт беттік апталық газет ретінде жарық көрді. Үлкен форматтағы газеттің алғашқы саны 1845 жылғы 28 тамызда Нью-Йорк қаласында жарияланды. Бастапқы жылдары АҚШ Патент бюросындағы жаңалықтарға ерекше назар аударылды. Сонымен қатар, мәңгілік қозғалыс машиналарын, 1860 жылы Авраам Линкольн жасаған кемелерді судан көтеру құрылғысы және бүгінгі таңда әрбір автомобильде кездесетін универсалды буындар сияқты көптеген өнертабыстар туралы хабарланды. Қазіргі басылымдарда «Тарихтан осы күн» бөлімі бар, онда 50, 100 және 150 жыл бұрын жарияланған мақалалардан үзінділер келтіріледі. Тақырыптарында күлкілі оқиғалар, қате теориялар және ғылым мен техника тарихындағы маңызды жетістіктер қамтылған. 1845 жылғы тамызда апталық басылым ретінде басталып, 1921 жылғы қарашада ай сайын шыға бастады. Портер негізін салғаннан кейін он ай өткен соң, басылымды медиа-магнат Мозес Йель Бичтің ұлы Альфред Элли Бич пен Орсон Десейк Муннға сатты. Йель отбасынан редакторлар мен серіктестердің арасында Фредерик С. Бич және оның ұлы Стэнли Йель Бич, ал Мунн отбасынан Чарльз Аллен Мунн мен оның сіңілі баласы Орсон Десейк Мунн II болды. 1948 жылға дейін басылым Мунн & Компания отбасыларына тиесілі болды. Миллер 1979 жылы, Фланаган мен Пиел 1984 жылы зейнеткерлікке шықты, содан кейін Жерар Пиелдің ұлы Джонатан президент және редактор болды; 1948 жылдан бері таралымы он есе өсті. 1986 жылы басылым Германияның Holtzbrinck Publishing Group компаниясына сатылды, ол Springer Nature бірігуіне дейін оған ие болды. 2008 жылдың күзінде Scientific American Холцбринктің Nature Publishing Group бөлімшесінің бақылауына өтті. Дональд Миллер 1998 жылдың желтоқсанында, Жерард Пил 2004 жылдың қыркүйегінде және Денис Фланаган 2005 жылдың қаңтарында қайтыс болды. 2009 жылы баспагер колледж кітапханаларына журналға жылдық жазылым бағасы 500%-ға дейін, ал онлайн қолжетімділік үшін 50%-ға дейін, жылына 1500 долларға дейін өсетінін хабарлады. 2013 жылы Scientific American блогында жазған ғалым Даниэль Н. Ли, Biology Online ғылыми сайтының редакторынан кәсіби мазмұнды төлемақысыз жазудан бас тартқаны үшін «сатылық» деп аталып, электрондық пошта алды. Ли электрондық поштаға наразылық білдіріп, Scientific American блогында жауап жазғанда, Scientific American бас редакторы Мариетт ДиКристина жазбаны жойды. ДиКристина блогты өшірудің заңдық себептерін келтірді. "Биология Онлайн" редакторы оқиғадан кейін жұмыстан босатылды. Келесі күндері дау күшейді. Журналдың блогының редакторы Бора Зивковичке басқа блогер Моника Бёрн жыныстық қысым көрсеткені туралы айып тақты. Бұл оқиға шамамен бір жыл бұрын болған болса да, редактор Мариетт ДиКристина оқырмандарға оқиға тергелгенін және Бёрннің қанағаттануымен шешілгенін хабарлады. Алайда, Лиге қатысты оқиға Бёрнді Зивковичтің жеке басын ашуға итермеледі, содан кейін Лиге қолдау көрсетті. Зивкович Бёрнмен болған оқиғаны мойындады. Ол Бёрннен кешірім сұрады және оқиғаны «жеке жағдай» деп атап, оның мінез-құлқы «бұрын да, кейін де» осындай болмағанын айтты. Зивковичтің мойындауынан кейін бірнеше әйел блогерлер, соның ішінде журналдың басқа блогерлері, жыныстық қысым көрсетудің қосымша оқиғаларын баяндады, бірақ бұл есептердің ешқайсысы тәуелсіз тергеу жүргізбеді. Осы жаңа мәлімдемелерден кейін бір күннен кейін Зивкович Scientific American-тегі лауазымынан кетті. Scientific American кеңселерi Манхэттендегі 37 Park Row және 1915 жылы аяқталған Woolworth Building-ті қамтиды, ол 1913 жылы екі жыл бұрын салынған. Бұл ғимарат сол кезде қаладағы алғашқы және әлемдегі ең биік көкжиектердің бірі болды.
In 2009 the publisher notified collegiate libraries that yearly subscription prices for the magazine would increase by nearly 500% for print and 50% for online access to $1,500 yearly. In 2013, Danielle N. Lee, a female scientist who blogged at Scientific American, was called a "whore" in an email by an editor at the science website Biology Online after refusing to write professional content without compensation. When Lee, outraged about the email, wrote a rebuttal on her Scientific American blog, the editor in chief of Scientific American, Mariette DiChristina, removed the post. DiChristina cited legal reasons for removing the blog. The editor at Biology Online was fired after the incident. The controversy widened in the ensuing days. The magazine's blog editor, Bora Zivkovic, was the subject of allegations of sexual harassment by another blogger, Monica Byrne. Although the alleged incident had occurred about a year earlier, editor Mariette DiChristina informed readers that the incident had been investigated and resolved to Byrne's satisfaction. However, the incident involving Lee had prompted Byrne to reveal the identity of Zivkovic, following the latter's support of Lee. Zivkovic admitted the incident with Byrne had taken place. He apologized to Byrne, and referred to the incident as "singular", stating that his behavior was not "engaged in before or since". Following Zivkovic's admission, several female bloggers, including other bloggers for the magazine, wrote their own accounts, alleging additional incidents of sexual harassment, although none of these accounts were independently investigated. A day after these new revelations, Zivkovic resigned from his position at Scientific American. Offices of the Scientific American have included 37 Park Row in Manhattan and the Woolworth Building in 1915 when it was just finished two years earlier in 1913. The Woolworth Building was at the time one of the first skyscrapers in the city and the tallest one in the world.
Халықаралық басылымдар
Scientific American 1890 жылы өзінің алғашқы шетелдік басылымын испан тілінде La America Cientifica деп жариялады. 1905 жылы басылым тоқтатылды, ал келесі шетел тіліндегі басылым 63 жылдан кейін 1968 жылы итальян тілінде Le Scienze түрінде жарық көрді, ал үш жылдан соң жапон тіліндегі 日経サイエンス басылымы жарық көрді. 1976 жылы Испанияда Investigación y Ciencia деген жаңа испан басылымы, одан кейін 1977 жылы Францияда француз тілінде және 1978 жылы Германияда неміс тілінде жарық көрді. V Мире Науки («В мире науки») орыс тіліндегі басылым 1983 жылы КСРО-да жарық көрді және қазіргі Ресей Федерациясында да жалғасуда. 1979 жылы жарық көрген Kexue (科学, қытайша "Ғылым") қарапайым қытай тіліндегі басылым, Қытай Халық Республикасында шыққан алғашқы батыс журналы болды. 2001 жылы бұл журнал Чунцзин қаласынан Бейжіңге көшірілді. Кейін 2005 жылы қаржылық қиындықтарға байланысты жабылған Kexue орнына Global Science (环球科学) деген жаңа басылым жарық көрді. 2002 жылы Тайваньда lt=Scientist деп аталатын дәстүрлі қытай тіліндегі басылым пайда болды. Венгрия тіліндегі Tudomány басылымы 1984-1992 жылдар аралығында жарық көрді. 1986 жылы араб тілінде مجلة العلوم басылымы жарық көрді. 2002 жылы Бразилияда португал тіліндегі басылым іске қосылды. Испан тіліндегі басылым 2023 жылы экономикалық жағдайдың нашарлауына байланысты тоқтатылды. Бүгінде Scientific American әлем бойынша 17 шетел тілінде басылымдар шығарады: араб, бразилиялық португал, қарапайым қытай, дәстүрлі қытай, чех, голланд, француз, неміс, грек, иврит, итальян, жапон, корей, литва (15 нөмірінен кейін тоқтатылды), поляк, румын және орыс тілдерінде. 1902 жылдан 1911 жылға дейін Scientific American "Американа" энциклопедиясының басылымын қадағалады, ол кейбір кезеңдерде "Саяси Америкалық" деп аталды. Журналға мақалалар жазған танымал тұлғалардың қатарында Альберт Эйнштейн, Томас Эдисон, Джонас Салк, Мари Кюри, Стивен Хокинг, Франклин Д. Рузвельт, Стивен Джей Гулд, Билл Гейтс, Никола Тесла және тағы да басқалар бар. Чарльз Дарвин "Түрлердің пайда болуы" еңбегін жариялағанда, ал Райт ағайындылары ұшатын машиналарын жасап жатқанда олар туралы мақалалар жарияланды. Журнал сонымен қатар АҚШ-тың "Спутник" сәтінен бастап, алғашқы жасанды Жер серігінің ұшырылуын қамтыды, бұл "ғарыш дәуірінің" символдық бастамасы болды.
Scientific American 50 сыйлығы
Scientific American 50 сыйлығы 2002 жылы журналдың өткен жылы ғылым және технология саласына жасаған үлесін мойындау мақсатында тағайындалды. Журналдың 50 сыйлығы ауыл шаруашылығы, коммуникация, қорғаныс, қоршаған орта және медициналық диагностиканы қоса алғанда, көптеген санаттарды қамтиды. Әр жылғы жеңімпаздардың толық тізімі журналдың желтоқсандық санында және журналдың веб-сайтында жарияланады.
Веб-сайт
1996 жылдың наурыз айында Scientific American өзінің веб-сайтын іске қосты, онда қазіргі және өткен нөмірлерден мақалалар, онлайн-ғана материалдар, күнделікті жаңалықтар, арнайы есептер мен викториналар сияқты мазмұндар ұсынылды. 2019 жылдың сәуір айында веб-сайт төлемақылы қабырғаны (paywall) енгізді, оқырмандар әр айда бірнеше мақаланы тегін қарау мүмкіндігіне ие болды.
Теледидар
1990 жылдан 2005 жылға дейін Scientific American журналы PBS телеарнасында «Scientific American Frontiers» атты телебағдарламасын жасады, оны Вуди Флауэрс және Алан Алда жүргізді.
Ғылыми және саяси пікірталас
1950 жылдың сәуірінде АҚШ Атом энергиясы жөніндегі комиссиясы «Scientific American» журналына Ханс Бете жазған, термоядролық сутек бомбасы туралы құпия ақпаратты ашуға ұқсайтын мақаласы бар нөмірді жариялауды тоқтатуға бұйырды. Кейін материалды қарап шығу көрсеткендей, Комиссия артық қимыл жасаған. Бұл оқиға «жаңа» Scientific American тарихы үшін маңызды болды, себебі Комиссияның журналдың құпия ақпаратты қамтитын 3000 данасын өртеу туралы шешімі, баспагер Жерар Пиел оқиғаны баспасөзге тарату кезінде «еркін қоғамда кітап өртеу» сияқты көрінді. Журналдың 2020 жылғы қазан айындағы санында Джо Байденді 2020 жылғы президенттік сайлауда қолдады, Дональд Трамптың ғылыми деректерді, әсіресе АҚШ-тағы COVID-19 пандемиясы кезінде қабылдамауына назар салды. Мақұлдау туралы жариялаған мақаласында журнал редакторлары былай деді: «Scientific American 175 жылдық тарихында ешқашан президенттік үміткерді қолдаған емес. Бірақ осы жылы біз мұны істеуге мәжбүрміз. Бұл шешімді жеңіл-жеңіл қабылдаған жоқпыз».