Кіріспе

Канадалық актер (1924–2012)

Джонатан Фрид (2 желтоқсан 1924 – 14 сәуір 2012) – канадалық актер, ең белгілісі «Қараңғы көлеңкелер» телесериалындағы вампир Барнабас Коллинс рөлімен танылған. Оның осы рөлдегі шешуші ойыны «Твилайт», «Нағыз қан» және «Вампир күннамалары» сияқты қазіргі заманғы жанрлық фильмдер мен телесериалдарға маңызды ықпал еткен деп есептеледі.

Ерте өмір

Фрид шотланд және ағылшын тегінен Канаданың Онтарио штатындағы Гамильтон қаласында дүниеге келген. Оның туған аты Джон Герберт Фрид еді. Бала кезінде Фрид табиғатынан ұялшақ болды және сол кезде дұрыс түсінілмеген дислексия салдарынан оқуда қиындықтарға тап болды. Актерлікке деген құштарлығы 16 жасында Хиллфилд мектебінде Шериданның "Ривалдар" қойылымында ойнағанда басталды. Келесі жылы ол жергілікті қауымдық театр, Гамильтонның "Ойыншылар гильдиясына" қосылды. Театрдың жетекші режиссері, американдық актриса Глэдис Гиллан жас жігіттің талантын танып, оны қолдады. Фридтің Гамильтондағы Макмастер университетіндегі оқуының алғашқы жылдары 1944 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Канада Корольдік теңіз күштеріне қатысқанда тоқтап қалды. Ол кемедегі радар маманы болды. Соғыс аяқталғаннан кейін ол Макмастерге оралып, бакалавр дәрежесін аяқтады. Оқуының соңғы кезеңінде ол драма клубының президенті болды, "Солтүстік Американың патша отбасы" және "Вимпол көшесінің Барреттері" спектакльдеріндегі рөлдері үшін марапаттар алды және 1948 жылы университеттің драма саласы бойынша Құрметті қоғамның сыйлығымен бітірді.

Кәсіптік дайындық және мансап

1949 жылы Фрид Лондонның беделді Корольдік драмалық өнер академиясына қабылданды. Екі семестрден кейін Фрид академияны тастап, Корнуолл және Кент театрларында екі маусым бойы жетекші актер болып жұмыс істеді, сондай-ақ Вест-Энд триллері – «Үшінші келуші» спектаклімен ел аралап гастрольде болды. Канадаға оралғаннан кейін ол Торонтоға барып, Эрл Грей өндірген және қойған Торонто Шекспир фестивалінде үш маусым қатарынан танымал актер ретінде ойнады. Ол Лорн Грин радио өнер академиясында дауыс сабақтарын алды, ал 1952 жылы Грин негізін салған «Юпитер» театрында «Күшті құмарлық» спектаклінде ойнады. Ол радио жарнамаларында және Канада телерадио корпорациясында бірнеше рет түсті. 1954 жылдың күзінде Фрид Нью-Хейвендегі Йель драма мектебінің аспирантурасына түсті. 1955 жылдың жазында магистрлік бағдарламасының бірінші курсын аяқтағаннан кейін, режиссер Никос Псахаропулос Фридті Уильямстаун, Массачусетс штатындағы Уильямстаун театр фестивалінің тұңғыш маусымындағы маңызды рөлге шақырды. Фрид он спектакльдің алтысында басты рөлдерді ойнады, олардың ішінде «Круцибл», «Күкі уақыты», «Аспанды жарықтандыр» және «Жаңбыр шақырушы» (басты әйел рөлінде Синтия Харрис) спектакльдері бар. Йельдегі екінші курсында Шекспирдің «Кориолан» пьесасындағы Туллус Ауфидий рөлін ойнағаны үшін жоғары бағаланғаннан кейін, Фрид Коннектикут штатының Стратфорд қаласында өткен Америка Шекспир фестиваліне шақырылды. Джон Хаусман режиссерлігімен өткен екі жазғы маусымда Фрид Альфред Дрейк, Эрл Хайман, Фриц Уивер, Сада Томпсон және Кэтрин Хепберн сияқты көрнекті актерлермен бірге сахнада ойнады. 1957 жылы MFA дәрежесін алғаннан кейін Фрид Хепберн мен Америка Шекспир фестивалінің басқа мүшелерімен бірге «Көп шудан келетін ештеңе жоқ» спектаклінің ұлттық гастрольдік сапарына қатысты. Гастроль аяқталғаннан кейін Фрид Нью-Йорк қаласына көшіп, Роберт Калфин қойған «Голем» спектаклінде Бродвейден тыс сахнада тұңғыш рет өнер көрсетті. 1961 жылы ол «Сары өзендегі ай» бағдарламасында алғаш рет Джонатан Фрид сахналық есімін қолдана бастады. Ол Бродвейден тыс көптеген қойылымдарда және АҚШ-тың аймақтық театрларында ойнады. Олардың арасында Мемфистегі «Фронт-стрит» театры, Питтсбургтегі «Плейхаус» және Сан-Диегодағы «Олд Глобус» театры бар. Оның ең танымал Шекспирлік рөлі – 1965 жылы Пенсильвания мемлекеттік университетінде өткен кәсіби театрдың жазғы фестиваліндегі «Ричард III» рөлі болды. Фрид 1964 жылы Сирил Ричард қойған және Бетси Палмердің қатысуымен өткен «Көгірткедей ыңғыраңдар» пьесасында дублер ретінде Бродвейде тұңғыш рет сахнаға шықты.

Теледидар

Фридтің АҚШ теледидарындағы алғашқы рөлі 1960 жылы «Аптаның пьесасы» аясында Шекспирдің «Генрих IV» пьесасындағы Уостер графы рөлімен басталды. Одан кейін CBS телеарнасының «Look Up and Live», «Дориан Грейдің портреті» эпизодтары және CBS телеарнасының «As The World Turns» мыс операсында психиатр рөлінде бірнеше эпизодтар ойнады. Фрид 1966 жылдан 1971 жылға дейін көрсетілген «Dark Shadows» сериалындағы вампир Барнабас Коллинз рөлімен кеңінен танымал болды. 1967 жылдың наурыз айының басында Фрид Рей Милландпен «Қорыштық куәгер» ұлттық турнесін аяқтағаннан кейін Манхэттендегі пәтеріне келгенде, агентінен өмірін өзгертетін телефон қоңырауы алды: 13 апталық вампир рөліне кастингке шақыру. Оңтүстік Калифорния университетінде оқытушы болып жұмыс істеу үшін Батыс жағалауға көшуді жоспарлаған Фрид агентіне көмектесу үшін кастингке қатысты, егер рөлді алса, ол Батысқа көшуіне қаржылай көмектесер еді. Ол 175 жылдан кейін тізбектелген табыттан босатылған вампир Барнабас Коллинз рөлін жеңіп алды. «Dark Shadows» сериалының түсірілімі басталғанға дейін продюсерлер актер мен сценаристтерден, оның ішінде Йель университетінің түлегі Рон Спроаттан кейіпкерді дамыту туралы пікір алмасты. Жазушылармен бірлесіп, Фрид жаман рөлдерді ойнағанда оларға эмоционалдық тереңдік қосатынын түсіндірді. Нәтижесінде вампирдің жаңаша түсінігі пайда болды: өмір үшін қанға тәуелді, бірақ адамдығын қайтаруға күресіп жатқан жанұя. Фридтің көрермендерге әсерлі келген, жаны ашырғылықты вампир бейнесі соншалықты танымал болды, оның қысқа мерзімді шарты төрт жылға созылды және Фрид Батыс жағалауға көшу жоспарынан бас тартты. Фрид «The Merv Griffin Show», «The Mike Douglas Show», «The Dick Cavett Show» және «The Tonight Show» бағдарламаларында пайда болды, тіпті «What's My Line?» бағдарламасында арнайы қонақ ретінде болды. Фридтің Барнабас Коллинз рөліндегі бейнесі комикстерде, жұмсақ мұқабалы готикалық романдарда, желім жәшіктерінде және тіпті табыт қоса бар тақта ойынында пайда болды. Оның жеке өнеркөрсетілімдеріне жасөспірімдер «The Beatles» тобының мүшесін күткендей ағылып келді. Манхэттендегі «Dark Shadows» ABC студиясы Фридке арналған жанкүйерлер хаттарына толы болды, ең көп саны аптасына 5000-нан асты. 1970 жылы «Dark Shadows» мыс операсы толық метражды фильмге айналған алғашқы мыс опера болды. Фрид MGM компаниясының «Dark Shadows» фильмінде өзінің танымал телекейіпкерін сомдап, американдық фильмдегі дебютін жасады. Фильмнің сценарийі телесериалдағы кейіпкерлерді сақтап қалғанмен, оқиғасы қанды және зорлық-зомбылыққа толы болды. «Dark Shadows» сериалының көрсетілімі кезінде, әсіресе «House of Dark Shadows» фильмінің шығуымен, Фридтің кейіпкерге тым жақын болуы мүмкін деген пікірлер айтылды. «Dark Shadows» сериалы кезінде де, одан кейін де Фрид теледидардағы Барнабас Коллинзден мүлдем өзгеше театрлық рөлдермен актерлік шеберлігін кеңейтуге тырысты. 1969 жылы ол төрт аптаға шоудан үзіліс жасап, Фредерик Кнотттың «Dial M for Murder» пьесасында ойнады. 1971 жылдың наурыз айында «Dark Shadows» сериалының тоқтатылуы туралы хабарланғаннан кейін Фрид сахнаға оралып, «Murder in the Cathedral» пьесасында Томас Беккет рөлін ойнады, содан кейін «Wait Until Dark» пьесасында Гарри Роат рөлін сомдады. 1973 жылы Фрид Шелли Винтерспен бірге түсірілген «The Devil's Daughter» телефильмінде қосалқы рөлді ойнады, ал 1974 жылы Оливер Стоунның режиссерлік дебюті «Seizure» фильмінде ойнады. Фрид Барнабас Коллинз рөлінің көптеген қырлары мен ойнауға қиын эмоцияларға толы екенін анықтады. Дегенмен, Барнабас тістерін көрсететін бейнесі индустрия өкілдерінің, тіпті шоуды көрмегендердің де назарында, ол ойнаған кейіпкердің карикатурасы ретінде қалып қойды. Фрид өзінің талант агенттігі ұсынған коммерциялық мансабына күмәнмен қарады. Ол қазіргі заманғы Бела Лугосиге айналуды қаламай, жұмыстан кетті. Бірнеше жыл бойы ол саяхаттады, Мексикада тұрды және атақ-даңқтың шулы ортасынан аулақ, тыныш өмір сүрді.

Кейінгі мансап

Нью-Йоркке оралған Фрид қайтадан сахнаға оралуға кірісті. Осыдан кейін ол жаңа пьесалардың оқуларын өткізді. Бұл жұмыстың қарапайым, тәуелсіз сипатын ұнатып, ол өзге мүмкіндіктерді іздеді және күтпеген жерден тапты. Ол елдің әртүрлі аймақтарында және халықаралық деңгейде көрсетіліп жатқан алғашқы синдикацияланған телесериал болды. Сериалдың жанкүйерлері оны «жанды» ұстау үшін жанкүйерлер жиналыстарын және арнайы шараларды ұйымдастырды. Фрид тартыншақтығын жеңіп, 1982 жылы Лос-Анджелесте өткен Shadowcon VI шарасына қатысты. Сұрақ-жауап сессияларынан бөлек, Фрид өлеңдер мен проза оқыды және жанкүйерлерден ыстық қарсылық алды. Жаңа жанкүйерлік шара – Dark Shadows Festival үшін ол «Зұлымдықтың тууы» атты арнайы бағдарлама жасады: бірінші бөлімі – Фрид мансабында орындаған классикалық пьесалардың үзінділері, екінші бөлімі – жылдар бойы Барнаба туралы жазылған жанкүйерлердің өлеңдері мен прозасы. 1985 жылы Фрид Нью-Джерси телеарнасының шақыруымен Эдгар Аллан Поның «Жан айтушы жүрек» және Ричард III-нің монологын орындаған қаржы жинауға арналған арнайы телебағдарламаға қатысты. Джонатан Фридтің «Ақымақтар мен әулиелер» атты туындысы 1986 жылдың қазан айында Род-Айленд штатының Ньюпорт қаласындағы Salve Regina университетінде дебют жасады. Екі айдан кейін Фрид, сондай-ақ Dark Shadows түлегі Абе Вигоданың орнын басып, 1986–1987 жылдарғы Бродвейдегі «Арсеник және Ескі қаптал» қойылымында Джонатан Брюстер рөлін ойнады. Фрид Жан Степлтон, Марион Росс, Ларри Сторч және Гэри Сэндимен бірге шамамен бір жыл бойы елді аралап гастрольдік сапар жасады. «Арсеник және Ескі қаптал» гастрольдерін аяқтағаннан кейін ол толығымен «Джонатан Фридтің Ақымақтар мен әулиелері» атты жеке көрсетіліміне назар аударды, соңынан тағы екі көрсетілім жасады: «Джонатан Фридтің Fridiculousness» және «Джонатан Фридтің Шекспирлік Одиссеясы». Ол Reader's Theater актерлік өнерінің ең сүйікті түрі екенін анықтағаннан кейін, келесі сегіз жыл бойы АҚШ және Канаданың кейбір аймақтарындағы көптеген колледждерде, университеттерде, кітапханаларда, сахналық өнер орталықтарында және жеке шараларда гастрольдік сапарлар жасады. Университеттерде ол студенттермен актерлік шеберлік сабақтарын және педагогтармен Шекспир тақырыбында семинарлар өткізді, осылайша өзінің бала кезінен бергі оқытуға деген құштарлығын қанағаттандырды. 1993 жылы Фрид Джорджия колледжі мен мемлекеттік университетінен «Қысқы арыстан» спектаклін қоюға шақыруды қабылдады. Фрид өзінің жеке көрсетілімдерінде көп жылдар бойы режиссерлік еткенімен, бұл оның Яль университетіндегі күндерінен бері ең алғашқы рет актерлер тобын режиссерлік етуі болды. Ол бұрынғы Dark Shadows әріптесі Мари Уоллесті Элеонора Аквитаниялық рөлін ойнауға шақырды. Жеті жиырмаға толған Фрид Канадаға оралып, Анкастерде (Онтарио) алғашқы үйін сатып алды. 1997 жылы ол Гамильтон қаласындағы Орталық пресвитериан шіркеуінде «Петр мен қасқыр» қойылымында баяндамашы болды. 1998 жылдан 2002 жылға дейін Charity Associates ұйымы атынан ол Канада мен АҚШ-тағы қайырымдылық шаралары үшін жеке көрсетілімдерін ұйымдастырды. 2000 жылы ол екі кейіпкерлік Mass Appeal пьесасында Әке Тим Фарли рөлін ойнады, ол Гамильтон қаласында және Онтарионың Стирлинг қаласындағы Стирлинг фестиваль театрында сәтті өтті. 2007 жылы Фрид он жылдан астам үзілістен кейін Dark Shadows фестиваліне оралды, ол алғаш рет Барнабас Коллинз рөлінде ойнаған күнінің 40 жылдығын тойлады. Содан кейін ол келесі төрт жыл бойы жыл сайынғы фестивальға қатысты. 2010 жылы ол Big Finish Productions Dark Shadows аудиодрамасындағы «Түндегі сыбыстарда» Барнаба рөліне отыз тоғыз жылдан кейін қайта оралды. Dark Shadows-тің бұрынғы актерлері Лара Паркер, Дэвид Селби және Кэтрин Ли Скоттпен бірге ол 2011 жылдың маусым айында Pinewood Studios-та үш күн өткізді, ол 2012 жылы шыққан Тим Бертонның Dark Shadows фильміне арналған «оқиғалар» сахнасында қонақ ретінде түсірілді, бұл оның соңғы фильмдегі рөлі болды. Фильмнің жұлдызы Джонни Депп Лос-Анджелес Таймс газетіне: «Джонатан Фрид – менің Dark Shadows көру үшін үйге жүгіріп келгенімнің себебі болды. Оның сән-салтанаты мен әдемілігі сол кезде мені әсерлі қалдырды және осылай болып қала береді. Онымен кездескенде, ол мен ойлағандай сәнді және сиқырлы екенін көрдім» деді.

Өлім және мұра

1998 жылы Макмастер университетінің Құрметті түлектері ретінде қабылданған кезде Фрид "дене тілі мен сөз арқылы иллюзия жасау" үшін есте қалуды қалағанын айтты. Фрид Онтарионың Гамильтон қаласындағы Джуравинский ауруханасында пневмониядан қайтыс болды. Кейбір дереккөздер оның қайтыс болған күнін 13 сәуір немесе 14 сәуір деп хабарлағанмен, Фридтің туысы Дэвид Хоуит Фридтің 2012 жылдың 14 сәуірінің таңертеңгі сағаттарында қайтыс болғанын растады. Хоуит 13 жұма күні "жақсы жаңалықтарға айналғанымен, дұрыс айту маңызды" деп қосты. Ол өзінің мүлкінің көп бөлігін 1954 жылы әкесі Х. П. Фридпен бірлесіп құрған Гамильтон қауымдастық қорына сыйлады. "Қараңғы көлеңкелер және одан әрі" – Джонатан Фрид тарихы атты деректік фильм 2021 жылдың қазан айында MPI Media Group компаниясымен шығарылды. Daily Herald Chicago газетінің киносыншысы Данн Гир: "«Қараңғы көлеңкелер және одан әрі» – Джонатан Фрид тарихы Мэри О'Лиридің ептілігімен және тартымдылығымен түсірілген. Оның танымал актердің өмірбаяны сахна өнеріне арналған махаббат хаты болып қалыптасады, актерлік шеберлігіне деген адалдығы оның өмірінің басты қозғаушы күшіне айналды" деп жазды.