Мануте Бол: Судандық-американдық баскетболшының өмірі мен жолы

Кіріспе

Судандық америкалық баскетболшы (1962–2010)

Мануте Бол (/m//ə/'/n//uː//t// /'/b//oʊ//l/ məNOOT BOWL; д. (өлген) 19 маусым 2010 ж.) – судандық америкалық кәсіби баскетболшы және саяси белсенді. Болдың туған күні туралы ресми жазба жоқ. Бол өте биік адамдардың отбасында өсті. Ол: "Анама, әкеме, әпкеме және менің арғы атама одан да биік болған" деді. Оның этникалық тобы – динка тайпасы, ал оларға жататын нилот халықтары әлемдегі ең биік халықтардың қатарында. Болдың туған қаласы Туралейде де ерекше биік адамдар көп, олардың ішінде 222 см (7 фут 3½ дюйм) биіктіктегі баскетболшы Ринг Аюел де бар. "Мен өзімді өлшеуге болмайтын ауылда тудым", – деп еске алды Бол. "1979 жылы, өскен кезде, менің 231 см (7 фут 7 дюйм) екенімді білдім. Мен 18-19 жаста едім". Бол өскей кезінде Суданда баскетбол ойнай бастады, бірнеше жыл Вау және Хартум қалаларының командаларында ойнады, онда солтүстік судандықтар тарапынан кемсітуге ұшырады.

АҚШ-қа көшіп бару

1982 жылы Дон Фили, бұрын Нью-Джерси штатындағы Фэрли Дикинсон университетінің баскетбол жаттықтырушысы, Суданға барып жаттықтырды және Судан ұлттық құрамасы үшін семинарлар өткізді. Фили Болды АҚШ-қа барып баскетбол ойнауға көндірді. Филидің көмегімен Бол алғаш рет Кливлендке келді. Кливленд мемлекеттік университетінің баскетбол жаттықтырушысы Кевин Маккейдің айтуынша, Бол өзінің туған күнін растайтын құжат ұсына алмады. Маккей оның туған күнін Кливленд штатының құжаттарында 1962 жылдың 16 қазаны деп көрсетті, бірақ Болдың іс жүзінде одан да үлкен болғанына сенді. Тағы да Филинің ықпалымен Бол Ұлттық баскетбол қауымдастығында (НБА) кәсіби баскетболшы болуға ниеттенгенін мәлімдеді. Сан-Диего Клиперс оны 1983 жылғы НБА драфтында 97-ші нөмірмен таңдады. "Клипперс" командасының бас жаттықтырушысы Джим Линэмге жаттықтырушылар ортасынан таныс Фили Бол туралы хабарлады. "Содан мен: «Осы туралы басқа біреуге де айттың ба?» – дедім", – деп еске алды Линэм. "Фили НБА-да Фрэнк Лэйденді ғана шақырғанын айтты. Фрэнк мұндай алып денелі ойыншыны қабылдай алмайтынын айтты. Оның Марк Итон деген ойыншысы бар еді. Мен Фили шақырған екінші адаммын. Мен оған басқа ешкімді шақырудың қажеті жоқ екенін айттым". 1983 жылдың маусымында Линэм Кливлендке сапар шегіп, Болдың жаттығу ойындарын тамашалады. Болмен судандық ойыншы арқылы сөйлескенде, Линэм оның жаттықтырушылардың нұсқауларын түсіну үшін жеткілікті тіл білмейтіндіктен кәсіби баскетбол ойнауға тартынғанын білді. Линэм былай деді: «Барлығы оның паспортына қарады. Паспортында оның 19 жаста екені жазылған. Паспортында оның бойы 1 метр 50 сантиметр екені көрсетілген». Линэм Болдан оның нақты бойы мен паспортында көрсетілген бойының арасындағы айырмашылық туралы сұрағанда, ол Судан шенеуніктері өлшегенде отырғанын айтты.

Колледж баскетбол карьерасы

Ұлттық колледждік атлетика қауымдастығы (NCAA) оның NCAA I дивизионындағы баскетболға қабілеттілігіне күмән келтірген соң, Бол Бриджпорт университетіне түсті, ол NCAA II дивизионының мектебі және шетелдік студенттерге арналған ағылшын тілі бағдарламасын ұсынады. Ол 1984–85 маусымда «Пурпур рыцарьдар» командасы үшін өнер көрсетті. Оның жаттықтырушысы Брюс Вебстер, Филлидің досы болды. Бол «Пурпур рыцарьдар» үшін ойын сайын орташа есеппен 22,5 ұпай, 13,5 допты қайтару және 7,1 блок көрсетті. Бұрын 500–600 көрермен жинаған команда, енді 1800 орындық спорт залын үнемі толық сата бастады. 1985 жылғы НБА драфтына қатысқанда, скауттар Болға тағы бір-екі жыл колледжде оқу қажет деп ойлады; алайда, Бол драфтқа қатысуды жөн көрді, себебі ол қарындасын сол кезде саяси тұрақсыздыққа тап болған Суданнан шығару үшін жеткілікті ақша табудың жалғыз жолы деп санады. Ол НБА-ға келгенге дейін аз ғана салмақ алған еді. «Баллетс» Болды Мэриленд университетінің жаттықтырушысы Фрэнк Костелломен күш жаттығуларына жіберді, онда ол бастапқыда 10 рет қайталап кеуде қозғалысын жасауға және 10 рет қайталап тізе бүгуге ғана шамасы келді (оның дене салмағының индексі 15,3 болды және оның бел өлшемі бастапқыда 31 дюйм (80 см) құрады). Болдың «Баллетс» командасындағы алғашқы кезеңі үш маусымға созылды, 1985 жылдан 1988 жылға дейін. Жаңадан бастаған маусымында (1985–1986) ол 80 ойында қатысып, бір ойында 5,0 блокпен карьералық рекордын жасады. Сол жылы, 12 желтоқсанда өткен алғашқы ойынында Бол 12 блокпен Вашингтон командасының рекордын жаңартты және Милуоки Бакс клубына қарсы 110–108 есебімен қосымша уақытта жеңіске жеткенде карьералық 18 ұпай жинады. Оның 397 блогы НБА жаңашылдарының рекордын құрады және Марк Итонның 1984–85 маусымындағы 456 блогынан кейін лига тарихындағы екінші ең жоғары көрсеткіш болып табылады. Бол 1985–86 маусымында ойынға 5,0 блокпен лиганың көшбасшысы атанды. 1987 жылы «Баллетс» Муггси Богуес бас қорғаушысын таңдап алды, нәтижесінде лигадағы ең биік және ең аласа ойыншылар бір маусымға бірікті. Бол 1986, 1987 және 1988 жылдары «Баллетс» командасымен НБА плей-оффына қатысты. Бол 1988–89 маусымында ойынға 4,3 блокпен лиганың көшбасшысы болды. Жанкүйерлер Бол допты себеттен алыс алғанда «атуға!» деп айқайлаған.

With the National Collegiate Athletic Association (NCAA) questioning his eligibility for NCAA Division I basketball, Bol enrolled at the University of Bridgeport, an NCAA Division II school with an English program for foreign students. He played for the Purple Knights in the 1984–85 season. His coach was Bruce Webster, a friend of Feeley. Bol averaged 22.5 points, 13.5 rebounds, and 7.1 blocks per game for the Purple Knights. The team, which previously drew 500–600 spectators, routinely sold out the 1,800 seat gym. Going into the 1985 NBA draft, scouts believed that Bol needed another year or two of college; however, Bol opted for the draft because he felt it was the only way to earn enough money to get his sister out of Sudan, which was in a state of political unrest at the time. and had gained just under by the time he entered the NBA. The Bullets sent Bol to strength training with University of Maryland coach Frank Costello, where he could initially lift only on 10 repetition bench press and on 10 repetition squat (his body mass index was 15.3 and he initially had a 31" (80 cm) waist). Bol's first tenure with the Bullets lasted three seasons, from 1985 to 1988. In his rookie season (1985–1986), he appeared in 80 games and recorded a career high 5.0 blocks per game. That year, during his first career start on December 12, Bol set a Washington franchise record with 12 blocks and scored a career high 18 points in a 110–108 overtime victory against the Milwaukee Bucks. His total of 397 blocks set the NBA rookie record and remains the second highest single season total in league history, behind Mark Eaton's 456 in 1984–85. Bol led the league with 5.0 blocks per game during the 1985 86 season. In 1987, the Bullets drafted the point guard Muggsy Bogues, pairing the tallest and shortest players in the league on the court for one season. Bol competed in the NBA playoffs with the Bullets in 1986, 1987, and 1988. Bol led the league with 4.3 blocks per game for the 1988 89 season. Fans were known to yell "shoot" as soon as Bol received the ball far from the basket.

Кейінгі мансабы (1993-1997)

1993 жылдың шілдесінде «Филадельфия» командасынан босатылғаннан кейін, Бол 1993–94 маусымда «Майами Хит» сапында сегіз ойын өткізді. Ол команда үшін бар болғаны екі екіұпайлық гол соқты және 61 минут бойы алты соққыны қабылдады. Жеті күннен кейін Шарлоттада, TNT арнасында ұлттық деңгейде көрсетілген ойында, ол қайтадан бастапқы құрамда ойнады. Маусым басталғалы екі апта өткен соң, «Уорриорз» командасының бас жаттықтырушысы Дон Нельсонның жетекшілігімен оның мансабы қайта жанданды; ол тағы да қорғаныс шебінде маңызды рөл атқарып, үшұпайлық лақтырулар жасап, бастапқы құрамдағы ойыншы ретінде қарсыластарға қиындық тудырды. 1994 жылдың 22 қарашасында «Хорнетс» клубына қарсы өткен он минуттық ойыннан кейін, ол маусымын аяқтауға мәжбүр еткен тізе жарақатын алды. Ойынды доғару алдында, ол он минут ішінде бір блок және екі ұпай жинап, үшұпайлыққа талпынды. Бол 1997 жылы Италияда, ал 1998 жылы Катарда өнер көрсетті, бірақ ревматизм салдарынан мәңгілікке зейнеткерлікке шығуға мәжбүр болды. НБА-ның ресми жарияланымдарында Болдың бойы әртүрлі көрсетілген. Оның үлкен бойына қоса, өте ұзын аяқтары (іштік тігісі) және ірі қолы мен аяқтары (42-ші өлшем) болған. Оның қолдарының арақашықтығы 2 метрге жетеді (2023 жылғы мәлімет бойынша), бұл НБА тарихындағы ең ұзын көрсеткіш, ал тік боймен жеткен биіктігі 3 метрді құрады. Өте биік бойы мен ұзын аяқтарының арқасында Бол НБА-дағы ең қауетті қорғаныс ойыншыларының бірі болды. 1985–86 маусымда жаңадан келген ойыншылар арасындағы соққыны қабылдау бойынша рекордты орнатумен қатар, Бол кейіннен бір жартылай ойында (11) және бір тоқсанда (сегіз, екі рет) соққыны қабылдау бойынша НБА рекордын теңестірді. 1992 жылы «Орландо Мэджик» командасына қарсы өткен ойында, ол бір шабуылда төрт соққыны қатарынан қабылдады. Орташа есеппен, ол ойын уақытының әр 5,6 минутында бір соққыны қабылдады. Алайда, Болдың баскетболдағы басқа да дағдылары өте шектеулі болды. Оның сүйектен ғимарат дене бітімі лиганың ірі орталық және алдыңғы қатардағы ойыншыларына қарсы тұруды қиындатты, сонымен қатар ол оң қолындағы деформациядан (туғаннан келген) зардап шекті, бұл оның лақтыру және допты басқару қабілетіне қатты әсер етті. Оң қолындағы бұл кемшіліктің орнын толтыру үшін Бол сол қолымен допты дриблингпен жүргізуді, соққыны қабылдауды және допты қайтаруды үйренді. Ойын алаңынан тыс, Бол әзілкеш ретінде танымал болды; оның әзілдерінің жиі құрбаны болған Чарльз Баркли Болдың юмор сезімін жоғары бағалады. НБА мансабында Бол ойын сайын орташа есеппен 2,6 ұпай, 4,2 допты қайтару, 0,3 нәтижелі пас және 3,3 соққыны қабылдады, орташа есеппен 18,7 минут ойнады. Ол өзінің мансабын 1599 ұпай, 2647 допты қайтару және 2086 соққыны қабылдаумен аяқтады. Ол 10 маусым бойы 624 ойында қатысты.

After being released by Philadelphia in July 1993, Bol played in eight games in the 1993–94 season with the Miami Heat. He scored only one two point field goal with the team and blocked six shots in 61 total minutes. Seven nights later in Charlotte, in a game nationally televised by TNT, he was in the starting lineup again. By this time, two weeks into the season, his career seemed rejuvenated under Warrior head coach Don Nelson; he was again a defensive force, making threes and contributing as a starter to create matchup problems. After playing only ten minutes against the Hornets on November 22, 1994, he suffered a season ending knee injury. Before he left the game, he recorded one block and two points and attempted a three pointer in ten minutes of play. Bol played professionally in Italy in 1997 and in Qatar in 1998 before rheumatism forced him to retire permanently. Official NBA publications have listed Bol at either Complementing his great height, Bol had exceptionally long limbs (inseam ) and large hands and feet (size 16 ). His arm span, at 8 feet (2 m), is (as of 2023) the longest in NBA history, and his upward reach was 10 feet (3 m). With his great height and very long limbs, Bol was one of the NBA's most imposing defensive presences. Along with setting the rookie shot blocking record in 1985–86, Bol later tied the NBA record for most blocked shots in one half (11) and in one quarter (eight, twice). On 1992, in a game against the Orlando Magic, he blocked four consecutive shots in a single possession. On average, he blocked one shot per every 5.6 minutes of playing time. Bol's other basketball skills, however, were very limited. His rail thin physique made it difficult for him to establish position against the league's bulkier centers and power forwards, and he also suffered from a claw hand on his right hand (his natural hand), which severely affected his shooting and ball handling abilities. To compensate for this inherited deformity on his right hand, Bol learned to dribble, block shots and rebound with his (non dominant) left hand. Off the court, Bol established a reputation as a practical joker; Charles Barkley, a frequent victim of his pranks, has attested to Bol's sense of humor. In his NBA career, Bol averaged 2.6 points, 4.2 rebounds, 0.3 assists, and 3.3 blocks per game, playing an average of 18.7 minutes. He finished his career with 1,599 points, 2,647 rebounds, and 2,086 blocks. He appeared in 624 games over 10 seasons.

Гуманитарлық әрекеттер мен белсенділік

Бол баскетбол карьерасы кезінде және одан кейін қайырымдылық істерге белсенді қатысты. Ол НБА карьерасында тапқан ақшасының көп бөлігін туған елі Суданның соғыстан қираған аймақтарына көмек көрсетуге жұмсағанын айтты. Бол судандық босқындар лагеріне жиі баратын, онда оған ханшайым секілді құрмет көрсетілді. 2001 жылы Судан үкіметі оған спорт министрі лауазымын ұсынды. Бірақ Бол, христиан дінін ұстанатындықтан, исламға өту шарты қойылғандықтан бас тартты. Кейін Судан үкіметі Болдың елден кетуіне кедергі келтіріп, оны Динка тайпасының қолдауымен христиан көтерілісшілері – Судан Халықтық Азаттық Армиясын қолдады деп айыптады. Оған көбірек ақша әкелмесе виза бермейтінін жеткізді. АҚШ-тағы қолдаушылары, оның ішінде сенатор Джо Либерман, Болға Каирге (Мысыр) ұшақ билеттерін алу үшін қаражат жинады. Алты айлық келіссөздерден кейін, АҚШ консулдығының қызметкерлерімен босқын мәртебесін талқылағаннан соң, Бол отбасымен бірге Мысырдан АҚШ-қа оралды. Бол 2006 жылғы сәуір айында Судан бостандық жүрісіне қатысты, ол Нью-Йорктегі Біріккен Ұлттар Ұйымының ғимаратынан Вашингтондағы АҚШ Капитолийіне дейінгі үш апталық шеру болатын. Бұл шараны Болдың көп жылдық досы, Суданның бұрынғы жүзу чемпионы Саймон Денг ұйымдастырды. Денг 9-12 жасында құлдыққа түскен, ол Оңтүстік Суданның басқа тайпасынан шыққан. Оның Судан бостандық жүрісі Дарфурдағы (Батыс Судан) геноцид мәселесін шешуге, сондай-ақ бүкіл Судандағы қазіргі заманғы құлдық пен адам құқықтарының бұзылуы туралы хабардарлықты арттыруға бағытталған. Бол шерудің бастауында Нью-Йоркте сөз сөйледі, ал Филадельфияда бұрынғы аштық ұйымдастырушысы Нейтан Клейнман ұйымдастырған митингте сөз сөйледі. Бол келісімді қолдаушысы болды және Оңтүстік Судандағы білім беруді жақсарту үшін жұмыс істеді. The New York Times газетінде жарияланған Николас Кристофтың мақаласында Болдың "Суданның күншығысы" атты ұйыммен келісім мен білім беру саласындағы жұмысы ерекше атап өтілді. Бол 2005 жылы келісім мәселесі бойынша хабардарлықты арттыру мақсатымен "Суданның күншығысы" ұйымымен жұмыс істей бастады. Бұл АҚШ Капитолийінде сөз сөйлеуді және кейіннен "Суданның күншығысы" ұйымымен бірлесіп, Оңтүстік Суданда тайпасы мен дініне қарамастан барлық оқушыларды қабылдайтын мектептер салуды қамтыды.

Bol was active in charitable causes during and after his basketball career. He said he spent much of the money he made during his NBA career supporting various causes related to the war ravaged nation of his birth, Sudan. Bol frequently visited Sudanese refugee camps, where he was treated like royalty. In 2001 the Sudanese government offered him the post of minister of sport. Bol, a Christian, refused because one of the conditions was converting to Islam. Later, the Sudanese government hindered Bol from leaving the country, accusing him of supporting the Dinka led Christian rebels, the Sudan People's Liberation Army. It refused to grant him an exit visa unless he came back with more money. Assistance from supporters in the United States, including Senator Joe Lieberman, raised money to provide Bol with plane tickets to Cairo, Egypt. After six months of negotiations with U. S. consulate officials regarding refugee status, Bol and his family were finally able to leave Egypt and return to the United States. Bol was involved in the April 2006 Sudan Freedom Walk, a three week march from the United Nations building in New York City to the United States Capitol in Washington, DC. The event was organized by Simon Deng, a former Sudanese swimming champion who was a longtime friend of Bol's. Deng, who was enslaved from age 9 to 12, is from another tribe in Southern Sudan. His Sudan Freedom Walk focused on finding a solution to the genocide in Darfur (western Sudan) but also sought to raise awareness of the modern day slavery and human rights abuses throughout Sudan. Bol spoke in New York City at the start of the walk, and in Philadelphia at a rally organized by former hunger striker Nathan Kleinman. Bol was also an advocate for reconciliation efforts, and worked to improve education in South Sudan. A Nicholas Kristof article in The New York Times highlighted Bol's work for reconciliation and education with an organization called Sudan Sunrise. Bol first began working with Sudan Sunrise to raise awareness on issues of reconciliation in 2005. This included speaking at the United States Capitol and subsequently partnering with Sudan Sunrise to build schools across South Sudan that, in the spirit of reconciliation, would enroll students regardless of tribe or religion.

Жеке өмір

Болдың бірінші әйелі Атонгтан алты баласы, екінші әйелі Ажоктан төрт баласы болды. Болдың ұлы Мадут (19 желтоқсан 1989 жылы туған) Оңтүстік университетінде колледж баскетболын ойнады және 2013 жылы бітірді. Тағы бір ұлы Бол Бол (16 қараша 1999 жылы туған) – НБА баскетболшысы. Бол католик дінін ұстанған. Ағылшын тілін үйренмес бұрын, ол динка және араб тілдерінде сөйлеген. 1988 жылдың шілдесінде Бол мас күйінде көлік жүргізгені және тұтқындауға қарсылық көрсеткені үшін тұтқындалды. 1988 жылдың 28 тамызында Бол Мэриленд штатында мас күйінде көлік жүргізгені үшін ұсталды. Америка Құрама Штаттарына келген кезде ағылшын тілін және батыс мәдениетін аз білгеніне қарамастан, Бол жаңа ортаға бейімделіп, көптеген адамдар оны білімді, ізгіленбес және оқыған адам ретінде бағалады. Ол Чарльз Барклимен жақын достық қарым-қатынас орнатты, ол былай деді: "Егер әлемдегі барлық адам Мануте Бол болса, мен осындай әлемде өмір сүргім келер еді. Ол ақылды. Ол «Нью-Йорк Таймс» газетін оқиды. Ол көптеген мәселелерде не болып жатқанын біледі. Ол тек баскетболмен айналысатын адамдардың бірі емес". Мысырда болған кезінде Бол Каирде баскетбол мектебін ашты. Оның шәкірттерінің бірі – судандық босқын, бұрынғы НБА ойыншысы Луол Денг, бұрынғы судандық министрдің ұлы еді. Кейін Денг баскетбол карьерасын жалғастыру үшін Америка Құрама Штаттарына көшіп, Болмен жақын байланысын сақтап қалды. 2004 жылдың 11 ақпанында Бол Коннектикут штатының Батыс Хартфорд қаласында шабуыл жасағаны, тәртіпсіздік тудырғаны және полиция қызметкерінің жұмысына кедергі келтіргені үшін тұтқындалды. Полиция Болдың қызын ұрып, ерінін жарақаттағанын мәлімдеді. «Хартфорд Куррант» газетінің хабарлауынша, Бол мас күйде болған және өзіне зиян келтіруге тырысқан. Оқиғадан кейін ол алған жарақаттарына медициналық көмек алды. Апаттан кейін қайтыс болған жүргізушінің жүргізуші куәлігі тоқтатылған және ол мас күйде болған. Болдың байлығының көп бөлігі Суданға қайырымдылыққа жұмсалғаны және денсаулық сақтану жүйесі болмағандықтан, ол апаттан кейін қаржылық қиындыққа тап болды. Ол Оңтүстік Суданда жерленген.

Жерлеу рәсімі және құрметті іс-шаралар

Больдің қоштасу рәсімі 2010 жылғы 29 маусымда Вашингтондағы Вашингтон Ұлттық соборында өтті. Оның денесі арнайы жасалған, екі метрге жуық ұзын сандықта жатты. Қоштасу рәсімінде АҚШ сенаторы Сэм Браунбек: «Мен әлемде Мануте Бол сияқты атақтылығын жақсылыққа пайдаланған адамды білмеймін. Ол бұл әрекетті өз халқы үшін жасады. Ол халқы үшін өмірін берді», – деді. НБА даму вице-президенті Рори Спарроу: «Оның жүрегі өте зор және адамдарға деген қайырымдылыққа толы болды», – деп қосты. Оның қайтысынан кейін, Больдің карьерасы мен қайырымдылық қызметіне АҚШ-тың және әлемнің түкпір-түкпірінен құрметтер келіп түсті. Оның бұрынғы командалары мен НБА баскетбол спортына және Суданға тигізген әсерін мойындап мәлімдеме жасады. Браунбек АҚШ Сенатында Больдің есімін құрметпен атады.

Құрметтер

Бол 2010 жылы Бриджпорт Университетінің Атлетика даңқы залына енгізілді. 2015 жылдың 27 қаңтарында «Голден Стэйт Уорриорс» командасы Мануте Болдың бейнесі салынған ойыншықтарды сыйлық ретінде таратты. Команда франшиза тарихындағы ең биік ойыншықтардың 10 000 данасын таратты. 2015 жылы Луол Денг қоры Оңтүстік Суданда «Мануте Бол алаңы» деп аталатын баскетбол алаңын салды. Мануте Бол атындағы бейбітшілік құрушылар баскетбол турнирі жыл сайын Судан бойынша өтіп тұрады. 2016 жылы Бол Фэрфилд округінің спорт даңқы залына енгізілді.

Ықпал

Карьерасының шарықталу нүктесінде Бол поп-мәдениетте соншалықты танымал болды ki, 1993 жылы MTV-ның "Beavis and Butthead" сериалының "True Crime" атты эпизодында оны келекелеуге алды. Грейс Джонстың "Demolition Man" әнінің музыкалық видеосын тамашалап жатқанда, Бэтхед бойы биік, андрогинды Джонсты Бол деп жаңылысып, "Бұл Мануте Бол ба?" деп сұрайды. Бивис: "Иә. Ол керемет жігіт. Ол тіпті секірмей-ақ "слэм-данк" жасай алады" деп жауап береді, ал Бэтхед салқынқанды түрде: "Иә. Өкінішке орай, ол ән айта алмайды", - дейді, сосын екеуі бірге күледі. Кейін Бивис: "Бұл Мануте Бол емес пе?" дейді, ал Бэтхед: "Иә. Мануте Бол одан да жақсы ән айта алады. Оның ерініне бояу жағылған" деп пікір жасайды.