Кіріспе

Намибиядағы саяси партия Оңтүстік-Батыс Африка Халық Ұйымы (SWAPO; SWAVO; Südwestafrikanische Volksorganisation, SWAVO), ресми түрде Намибияның SWAPO партиясы деп аталады, Намибиядағы (бұрынғы Оңтүстік-Батыс Африка) саяси партия және бұрынғы тәуелсіздік қозғалысы. 1960 жылы құрылған бұл партия 1990 жылы ел тәуелсіздік алғаннан бері билікте. Партияның құрамы мен ықпалында Овамбо этностық тобы басым. SWAPO 1994 жылдан 2019 жылға дейін парламентте үштен екі көпшілікке ие болды. 2019 жылдың қараша айында өткен жалпы сайлауда партия халықтың 65,5% дауысын алып, Ұлттық Ассамблеядағы 104 орынның 63-ін жеңіп алды. Бұдан өзге, Ұлттық Кеңестегі 42 орынның 28-і де осы партияда. 2017 жылдың қарашасынан бастап 2024 жылдың ақпанында қайтыс болғанға дейін Намибия Президенті Хаге Гейнгоб партияның сайлау съезінде сайланғаннан кейін SWAPO төрағасы қызметін атқарды.

Негізгі деректер

1884 жылы Германияның Оңтүстік-Батыс Африкасы құрылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Ұлттар Лигасы Оңтүстік-Батыс Африканы, бұрынғы неміс колониясын, Оңтүстік Африканың басқаруындағы мандат ретінде Ұлыбританияға берді. 1948 жылы Оңтүстік Африкада Ұлттық партия сайлауда жеңіске жетіп, кейіннен апартеид заңнамасын енгізгеннен кейін, осы заңдар Оңтүстік-Батыс Африкаға да қолданылды. Ол Оңтүстік Африканың де-факто бесінші провинциясы саналды. СВАПО 1960 жылдың 19 сәуірінде Ованболанд халық ұйымының мұрагері ретінде құрылды. Партия жетекшілері барлық намибиялықтарды өкілдік ететінін көрсету үшін партияның атын өзгертті. Бірақ ұйымның негізі Намибияның солтүстігіндегі овамбо халқының арасында болды, олар халықтың шамамен жартысын құрады. СВАПО Оңтүстік Африка қорғаныс күштерімен күресу үшін партизандық тактиканы қолданды. 1966 жылдың 26 тамызында Оңтүстік Африканың әуе күштерінің қолдауымен Оңтүстік Африка полициясының бір бөлімі СВАПО күштерімен атысқанда, қақтығыстың алғашқы ірі ұрысы болды. Бұл күн Оңтүстік Африкада Шекара соғысы деп белгілі болған соғыстың басталу күні деп есептеледі. Тәуелсіздік үшін күрестегі маңызды факторлардың бірі – 1971-72 жылдардағы намибиялық келісімшартты жұмыскерлердің ереуілі болды, ол келісімшартты еңбек жүйесін жою және Оңтүстік Африкадан тәуелсіздік алу үшін күресті. Басты мақсат – СВАПО жетекшілігімен тәуелсіздікті ілгерілету болды. 1972 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы СВАПО-ны Намибия халқының «жалғыз заңды өкілі» деп мойындады. Норвегия үкіметі 1974 жылы СВАПО-ға тікелей көмек көрсетуді бастады. Ангола елі 1975 жылдың 11 қарашасында тәуелсіздік соғысынан кейін тәуелсіздік алды. Куба мен Кеңес Одағының қолдауымен Анголаны азат етуге арналған халықтық қозғалысы (MPLA) билікке келді. 1976 жылдың наурыз айында MPLA Оңтүстік Африка әскеріне қарсы шабуылдар жүргізу үшін Анголада СВАПО базаларын ұсынды.

Тәуелсіз Намибия

1990 жылы Намибия тәуелсіздік алғаннан кейін, СВАПО үстем саяси партияға айналды. Ұйым «Оңтүстік-Батыс Африка» деген атауды қабылдамаса да, «Намибия» атауын қолдануды ұсынды, бірақ ұйымның бастапқы аты – аумақтың бұрынғы атынан шыққан – тәуелсіздік қозғалысында тым берік орныққандықтан өзгертілмеді. Дегенмен, бастапқы толық атау енді қолданылмайды, тек аббревиатурасы ғана сақталды. СВАПО, және оның ішінде Намибияның үкіметі мен басқару жүйесінің көп бөлігі, «овамбо» этностық тобының ықпалында қалуда, «осы пікірді жоюға айтарлықтай күш-жігер жұмсалып жатқанмен». СВАПО төрағасы Сэм Нужома 1989 жылы СВАПО алғашқы сайлауда жеңіске жеткеннен кейін Намибияның бірінші президенті болып жарияланды. Он жыл өткен соң, Нужома конституцияны өзгертіп, 1999 жылы үшінші мерзімге сайлауға қатыса алды, себебі конституция президенттік лауазымды екі мерзіммен шектеген. 2004 жылы СВАПО президенттікке үміткер ретінде Нужоманың ізбасары Хификепунье Похамба ұсынылды. 2014 жылы СВАПО президенттікке үміткер СВАПО вице-президенті Хаге Гейнгоб болды. 2019 жылғы президенттік сайлауда президент Гейнгоб Намибия президенті ретінде екінші бес жылдық мерзіміне қайта сайланды.

Идеология

SWAPO Намибияның тәуелсіздігіне қол жеткізу мақсатымен құрылды және осылайша Африка ұлттық қозғалысының бір бөлігі болып табылады. Тәуелсіздік алғанға дейін ол социалистік бағытты ұстанды, бірақ ресми түрде әлеуметтік-демократиялық идеологияны қабылдады, 2017 жылғы сайлау конгресі «Намибиялық ерекшеліктерімен» социализмге ресми көшуді бекіткенге дейін. Әртүрлі сарапшылар SWAPO саясатын әртүрлі сипаттады. Партияның өзінің мүшесі Герхард Тётемейер тәуелсіздік алғаннан кейінгі саясатын неолибералдық және әлеуметтік-демократиялық деп санайды.

Құрылымы

Партия президенті – SWAPO-ның ең жоғарғы лауазымы; 2012 жылы бұл лауазымды Намибияның бұрынғы президенті Похамба атқарды. Вице-президент – 2007 жылы бұл лауазымға сайланған және 2012 жылғы желтоқсанда SWAPO съезінде қайта бекітілген Намибияның бұрынғы президенті Хаге Гейнгоб болды, ол 2024 жылдың 4 ақпанында қайтыс болды. SWAPO-да үшінші жоғары лауазым – бас хатшы, және 2012 жылғы желтоқсанда бұл лауазымды Нанголо Мбумба атқарды. Төртінші лауазым – бас хатшының орынбасары, Омахеке облысының әкімі Лора МакЛеод Катжируа. Көптеген социалистік және коммунистік партиялар сияқты, SWAPO саяси бюро және орталық комитетпен басқарылады. Партия жетекшілігіне жастар лигасы, әйелдер кеңесі және ақсақалдар кеңесі консультация береді.

Адам құқықтары бұзылуы

Түрлі топтар тәуелсіздік күресі кезінде күдікті тыңшыларға қарсы қатыгездікпен адам құқықтарын бұзды деп мәлімдеді. 21-ші ғасырдың басынан бері олар үкіметтен осы мәселені қаттырақ көтеруді талап етіп келеді. "Тыныштық қабырғасын бұзу" (BWS) – SWAPO-да соғыс кезінде ұсталған және тергеу кезінде зәбір көрген адамдар құрған ұйымдардың бірі. 2004 жылы BWS "Шығыста жүздеген SWAPO жақтастары мен мүшелері сотсыз ұсталды, азапталды және өлтірілді" деп мәлімдеді. SWAPO ауыр бұзушылықтарды жоққа шығарып, барлық оқиғалар бостандық үшін жасалғанын айтады. Оңтүстік Африканың бірнеше сәтті шабуылынан кейін SWAPO жетекшілігі қозғалыста тыңшылар бар деп сенді. Жүздеген SWAPO кадрлары түрмеге қамалып, азапталды және тексерілді. 2005 жылы П.Е.А.К.Э. орталығы (Халыққа білім беру, көмек және кеңес беру орталығы) тәуелсіздік алғаннан кейін 15 жыл өткен соң Намибияның бұрынғы жауынгерлері мен олардың отбасыларының өмірі туралы кең ауқымды зерттеу жүргізді. Олардың жарияланған электрондық кітабы Намибияның тәуелсіздік соғысының екі жағында да соғысқан адамдардың тәуелсіздік алғаннан кейінгі өмірін зерттейді. Зерттеу деректері бұрынғы жауынгерлердің әлі де ұзақ мерзімді посттравматикалық стресс синдромының (ПТСС) белгілерін көрсетіп отырғанын көрсетеді. Нәтижелер бұрынғы жауынгерлердің өмірлік жағдайы мен травматикалық соғыс оқиғаларына төзімділік танытпауы арасындағы байланысты көрсетеді. Төзімділік көптеген қорғаушы факторлармен байланысты, мысалы, аман қалғандардың әлеуметтік-экономикалық жағдайы, олардың әлеуметтік-саяси ортасы, әлеуметтік қолдау желілері және танымдық процестері. Зерттеуде Намибияның бұрынғы жауынгерлерінің ұзақ мерзімді психологиялық стресі қарапайым ПТСС диагнозынан өзгеше екені айтылады. Аман қалғандардың көпшілігі шамамен екі онжылдық бойын емделуге жармайды, бұл олардың жағдайын ушықтырады. Осы уақыт ішінде бұрынғы жауынгерлер өмірлік оқиғалар арқылы қосымша әлеуметтік және психологиялық стреске ұшырады. ПТСС-қа шалдықпаған адам үшін мұндай стресс факторлары уақытша болуы мүмкін, бірақ ұзақ мерзімді психологиялық стреске ұшыраған адам үшін әрбір оқиға аман қалған адамның травмаға төзімділігін азайтуы мүмкін, сонымен қатар соғыс кезіндегі оқиғалардың "қайта тірілуіне" әкелуі мүмкін. Намибия 1990 жылы тәуелсіздік алғанға дейін Бұрынғы Кеңес Одағы елдерінің мүшесі болды.

Президент сайлауы

Сайлау партиясы кандидат дауыс саны % Нәтиже1994 Сэм Нужома 370,452 76.34% Таңдалды 1999 414,096 76.82% Таңдалды 2004 Хификепунье Похамба 625,605 76.45% Таңдалды 2009 611,241 75.25% Таңдалды 2014 Хаге Гейнгоб 772,528 86.73% Таңдалды 2019 464,703 56.3% Таңдалды

Ұлттық жиналысқа сайлау

СайлауЖартылай партия басшысыДауыс саны%Мандаттар+/–ОрынРезультат1989Сэм Нухома384,56757.33% 41 1-орын1994370,45276.34% 12 1-орын1999414,09676.82% 2 1-орын2004625,60576.44% 1-орын2009Хифайкепунье Похамба611,24175.25% 1 1-орын2014785,67186.73% 23 1-орын2019Хаге Гейнгоб536,86165.45% 14 1-орын