Кіріспе

Ракеталық қозғалтқыштың жұмыс істеу әдісі

Экпандер циклы – екі компонентті ракеталық қозғалтқыштың қуат циклы. Бұл циклда отын қозғалтқыштың жану камерасын салқындату үшін пайдаланылады, жылуды сіңіріп, күйін өзгертеді. Содан кейін қызған, газ тәрізді отын турбинаны қуаттандырады, ол қозғалтқыштың отын және тотықтырғыш сорғыларын іске қосады, ал кейін жану камерасына жіберіліп, жағылады. Қажетті күй өзгерісінің салдарынан, экпандер циклының итермелеуі шаршы-куб заңымен шектеледі. Белдік пішіндес сопло (ноzzle) өлшемделгенде, отынды қыздыруға арналған соплоның беттік ауданы радиус квадратына пропорционалды өседі, бірақ қыздырылатын отын көлемі радиус кубына пропорционалды өседі. Осылайша, шамамен 300 кН (70 000 фунт) итермелеуден асып кеткенде, турбиналарды, содан кейін отын сорғыларын іске қосу үшін жеткілікті сопло ауданы болмайды. Жоғары итермелеу деңгейлеріне айналма экпандер циклын қолдану арқылы қол жеткізілуі мүмкін, онда отынның бір бөлігі турбинаны және/немесе итермелеу камерасын салқындату арналарын айналып өтіп, тікелей негізгі камера инжекторларына жіберіледі. Тороидты емес аэропик қозғалтқыштары шаршы-куб заңының шектеулеріне ұшырамайды, өйткені қозғалтқыштың сызықтық пішіні изометриялық масштабта емес: отын ағыны және сопло ауданы қозғалтқыштың еніне пропорционалды сызықтық масштабта өседі. Барлық экпандер циклді қозғалтқыштар сұйық сутегі, сұйық метан немесе сұйық пропан сияқты криогенді отынды пайдалануы керек, ол оңай қайнау нүктесіне жетеді. Кейбір экпандер циклді қозғалтқыштар турбинаны іске қосу және қозғалтқышты жұмыс істеу үшін газ генераторын пайдалана алады, сонда камера қысымы өскен сайын итермелеу камерасы мен соплоның жылулық кірісі артады. Экпандер циклді қозғалтқыштардың мысалдары – Aerojet Rocketdyne RL10 және болашақ Ariane 6 үшін Vinci қозғалтқышы.

Экспандерлік қан кету циклы

Бұл жұмыс циклі дәстүрлі экспандер циклының өзгертілген нұсқасы болып табылады. Қан кету (немесе ашық) циклында, қыздырылған отынның барлығын турбина арқылы өткізіп, одан әрі жағуға жіберудің орнына, қыздырылған отынның шағын бөлігі ғана турбинаны іске қосу үшін қолданылады, содан кейін ол бортынан шығарылып, жану камерасына қайта жіберілмейді. Отынның қалған бөлігі жану камерасына жіберіледі. Турбинадан шыққан газдарды шығару арқасында кері қысым төмендеп, турбина арқылы қысымның айырмасы артады, бұл турбонасостың тиімділігін жақсартады. Стандартты экспандер циклымен салыстырғанда, бұл турбина газдарын шығару есебінен тиімділіктің төмендеуіне қарамастан, қозғалтқыштың жоғары итермелеу күшіне қол жеткізуге мүмкіндік береді. Mitsubishi LE 9 – әлемдегі бірінші сатыдағы экспандерлік қан кету циклын қолданатын қозғалтқыш.