1928-1930 жылдар: Әлемдік өзгерістер мен оқиғалар

Кіріспе

1928 1929 1930

Осы жыл Америка тарихында 1929 жылғы Уолл-стрит құлауынан кейін «Қыжырлы жиырма жылдықтар» деп аталатын кезеңнің аяқталуын белгіледі, одан кейін бүкіл әлемде Ұлы депрессия басталды. Америкада Мексикадағы католиктердің қарсы революциясы – Кристеро соғысын аяқтау үшін келісімге қол жеткізілді. Британдық Жоғарғы Соттың Сот комитеті «Эдвардс Канадаға қарсы (Бас прокурор)» ісінде канадалық әйелдерді «адам» деп таныды. Лос-Анджелесте кино саласындағы алғашқы «Оскар» марапаттары табысталды, ал Нью-Йоркте Заманауи өнер мұражайы ашылды. Перу әуе күштері құрылды. Азияда Қытай Республикасы мен КСРО қытайлар Маньчжуриялық Қытай Шығыс темір жолын толық бақылауға алғаннан кейін ұсақ қақтығысқа түсті, бұл ортақ басқаруды қайта жаңартумен аяқталды. КСРО-да Бас хатшы Иосиф Сталин Леон Троцкийді елден қуды және ұжымдастыру саясатын қабылдады. Үндістанда «Гранд-Транк Экспресс» пойыз қатынасын бастады. Иерусалимде Батыс қабырғаға қол жеткізу үшін мұсылмандар мен яхудилер арасында қақтығыс болды. Батыс Австралияның құрылғандығының 100 жылдығы тойланды. Өткен жылдың қараша айында басталған Ауғанстан азамат соғысы қазан айына дейін жалғасты. Соғысты ұлттық саясаттың құралы ретінде жоққа шығаратын Келог-Бриан шарты күшіне енді. Еуропада Ватикан мен Италия Корольдігі Латеран шартына қол қойды. Грекияда саяси наразылықты тыйым салу үшін «Идионим» заңы қабылданды. Испания Латын Америкасы елдерінің павильондарымен Ibero American Exposition көрмесіне төралқа болды. Неміс дирижаблі LZ 127 Graf Zeppelin 21 күнде әлемді айналып келді.

Таяу Шығыс, Азия және Тынық мұхит аралдары

1 тамызда осы жылғы Палестина мен еврейлер арасында Батыс қабырға үшін 1929 жылғы Палестина тәртіпсіздіктері басталды. Британ полициясы еврейлер салған экранды жыртып тастауынан бастау алған тәртіпсіздік ай соңына дейін жалғасты. Барлығы 133 еврей мен 116 палестиналық қаза тапты. 1929 жылдың басында Ауғанстандағы Азамат соғысында Ауғанстан басшысы, король Аманулла, Хабибулла Калакани басқарған саққавистерге билігін жоғалтты. Дегенмен, Калаканидің билігі тоғыз ай ғана созылды. Надир шах оны қазан айында алмастырды, осымен 40 жыл билік ететін монархтар тізбесі басталды. Үндістанда британдықтардың күш-жігеріне қарамастан, Бомбей қаласындағы жалпы ереуіл жыл бойына жалғасты. 29 желтоқсанда Лахордағы Бүкіл Үндістан Конгресі Ұлыбританиядан Үндістанның тәуелсіздігін жариялады, егер Ұлыбритания Үндістанға доминион мәртебесін бермесе, оны іске асыруға уәде берді. Қытай мен Ресей Маньчжурияның Қытай Шығыс теміржолын Қытай толық бақылауға алғаннан кейін ұсақ қақтығысқа түсті. Ресей қарсы шабуыл жасап, Хайлар және Манжули қалаларын басып алды, теміржолдың бірлескен басқаруын қайта орнатуды талап етіп ультиматум берді. Қытайлықтар 26 қарашада келісімге келді. Жапондықтар бұл жеңілісті Қытайдың әлсіздігінің белгісі деп қарап, Маньчжурияны өз бақылауына алды. Жыл соңында Ұлы депрессияның әсері тарала бастағандықтан, алыс Шығыста экономикалық қиындықтар басталды. Оңтүстік-Шығыс Азия ерекше қиындыққа тап болды, өйткені оның экспорт тауарлары (дәрі, резеңке және басқа да тауарлар) экономикалық проблемаларға көбірек сезімтал болды. Тынық мұхитында 28 желтоқсанда Самоадағы "Қара сенбіде" Жаңа Зеландияның отарлық полициясы 11 қарусыз наразыны өлтірді, бұл оқиға Мау қозғалысын Самоаның тәуелсіздігін талап етуге итермеледі. Сол жылы фашистік үкімет барлық оқулықтарды бекітуді өз қолына алды, барлық орта мектеп мұғалімдері фашизмге адалдық серт беруге міндеттелді, ал балаларға Құдайға адал болғандарындай, фашизмге де адал болу керектігі үйретілді. 25 шілдеде Папа Пий XI Ватиканнан шығып, 250 мыңға жуық адамның куәлігімен үлкен шерумен Санкт-Петер алаңына кірді, осылайша Ватикан ішінде 60 жылға жуық созылған Папаның өздігінен оқшаулануына нүкте қойды. Италия осы сәтті келісіммен байланысты дипломатиялық беделін пайдаланып, одан да агрессивті сыртқы саясатты қабылдады. Германияда осы жылы экономикалық құлдырау салдарынан маңызды өзгеріс болды. Ел Вемар Республикасының үкіметі кезінде өркендеген, бірақ шетелдік инвесторлар неміс мүдделерінен бас тартқанға дейін. Бұл республикалық үкіметтің нацизмге қарай құлауына әкелді. 1929 жылы жұмыссыздардың саны үш миллионға жетті. 27 шілдеде Швейцарияда өткен Женева конвенциясында Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде туындаған мәселелерге байланысты соғыс тұтқындарының тағдыры қарастырылды. 31 мамырда британдық жалпы сайлауда парламентте тағы да ешкім көпшілік дауыс алған жоқ, либералдар кімнің билікте болатынын анықтау мүмкіндігіне ие болды. Бұл сайлаулар "Flapper" сайлауы деп аталды, өйткені бұл 30 жасқа дейінгі әйелдердің дауыс бере алатын алғашқы британдық сайлауы болды. Дауыс беруден бір апта өткен соң, 7 маусымда консерваторлар либералдармен одақтасудың орнына биліктен бас тартты. Рамзи Макдональд келесі күні жаңа Лейбористік үкімет құрды. 1929 жыл француз тарихшылары үшін бұрылыс нүктесі болып саналады, олар Ұлы депрессияның әсерінен бұрынғы өркендеудің соңғы жылы екенін атап көрсетеді. Үшінші республика Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын билікте болған. 24 шілдеде Франция премьер-министрі Реймонд Пуанкаре денсаулығына байланысты отставкаға кетті, оның орнын Аристид Бриан басты. Бриан бейбітшілік және қорғаныс нығайту саясатын қабылдады. Соғысты сыртқы саясат құралы ретінде қабылдамау туралы Келлог-Бриан шарты осы жылы күшіне енді (алғаш рет 1928 жылы Парижде әлемнің көптеген жетекші державалары қол қойған). Француздар осы жылы Германияның шабуылына қарсы қорғаныс ретінде Мажино желісін салуды бастады, ал 5 қыркүйекте Бриан Еуропа Біріккен Штаттары жоспарын ұсынды. 22 қазанда Брианды премьер-министр лауазымына Андре Тардье алмастырды. Испанияда Примо де Ривераның диктатурасына студенттер мен ғалымдар арасында, сондай-ақ соңғы экономикалық қиындықтар үшін үкіметті кінәлайтын бизнесмендер арасында наразылық күшейді. Көптегендер Италиядағыдай фашистік режимді талап етті.

On August 1 of this year the 1929 Palestine riots broke out between Palestinians and Jews over control of the Western Wall. The rioting, initiated in part when British police tore down a screen the Jews had constructed in front of the Wall, continued until the end of the month. In total, 133 Jews and 116 Palestinians were killed. Early in 1929, the Afghan Civil War saw the Afghan leader King Amanullah lose power to the Saqqawists under Habibullāh Kalakāni. Kalakani's rule, however, only lasted nine months. Nadir Shah replaced him in October, starting a line of monarchs which would last 40 years. In India, a general strike in Bombay continued throughout the year despite efforts by the British. On December 29, the All India Congress in Lahore declared Indian independence from Britain, something it had threatened to do if Britain did not grant India dominion status. China and Russia engaged in a minor conflict after China seized full control of the Manchurian Chinese Eastern Railway. Russia counterattacked and took the cities of Hailar and Manzhouli after issuing an ultimatum demanding joint control of the railway to be reinstated. The Chinese agreed to the terms on November 26. The Japanese would later see this defeat as a sign of Chinese weakness, leading to their taking control of Manchuria. The Far East began to experience economic problems late in the year as the effects of the Great Depression began to spread. Southeast Asia was especially hard hit as its exports (spice, rubber, and other commodities) were more sensitive to economic problems. In the Pacific, on December 28 – "Black Saturday" in Samoa – New Zealand colonial police killed 11 unarmed demonstrators, an event which led the Mau movement to demand independence for Samoa. In that year, the Fascist government took control of the authorization of all textbooks, all secondary school teachers were required to take an oath of loyalty to Fascism, and children began to be taught that they owed the same loyalty to Fascism as they did to God. On July 25, Pope Pius XI emerged from the Vatican and entered St. Peter's Square in a huge procession witnessed by about 250,000 persons, thus ending nearly 60 years of papal self imprisonment within the Vatican. Italy used the diplomatic prestige associated with this successful agreement to adopt a more aggressive foreign policy. Germany experienced a major turning point in this year due to the economic crash. The country had experienced prosperity under the government of the Weimar Republic until foreign investors withdrew their German interests. This began the crumbling of the Republican government in favor of Nazism. In 1929, the number of unemployed reached three million. On July 27, the Geneva Convention, held in Switzerland, addressed the treatment of prisoners of war in response to problems encountered during World War I. On May 31, the British general election returned a hung parliament yet again, with the Liberals in position to determine who would have power. These elections were known as the "Flapper" elections due to the fact that it was the first British election in which women under 30 could vote. A week after the vote, on June 7 the Conservatives conceded power rather than ally with the Liberals. Ramsay MacDonald founded a new Labour government the next day. 1929 is regarded as a turning point by French historians, who point out that it was last year in which prosperity was felt before the effects of the Great Depression. The Third Republic had been in power since before World War I. On July 24, French prime minister Raymond Poincaré resigned for medical reasons; he was succeeded by Aristide Briand. Briand adopted a foreign policy of both peace and defensive fortification. The Kellogg–Briand Pact, renouncing war as an instrument of foreign policy, went into effect in this year (it was first signed in Paris in 1928 by most leading world powers). The French began work on the Maginot Line in this year, as a defense against a possible German attack, and on September 5 Briand presented a plan for the United States of Europe. On October 22, Briand was replaced as Prime Minister by André Tardieu. Primo de Rivera's dictatorship in Spain experienced growing dissatisfaction among students and academics, as well as businessmen who blamed the government for recent economic woes. Many called for a fascist regime, like that in Italy.

Шығыс

Май айында Иосиф Сталин Леон Троцкийді елден қуу арқылы Кеңес Одағындағы билігін нығайтты. Троцкийге баспана берген жалғыз мемлекет Түркия болды, ол Түркияның азаматтық соғысы кезінде оған көмектесуінің шартымен болды. Ол отбасымен бірге 12 ақпанда КСРО-ны кемемен тастап кетті. Сталин бұрынғы саяси одақтасы Николай Бухаринге қарсы бұрылды, ол оның билігіне соңғы нақты қауіп төндірді. Жыл соңына қарай Бухарин жеңіліске ұшырады. Сталин билікке келгеннен кейін, Лениннің Жаңа экономикалық саясатын бұрын қолдағаннан кейін, оған қарсы шықты. Қарашада Сталин оны "Ұлы серпіліс жылы" деп жариялады және елдің өнеркәсіптік бағдарламаларға, сондай-ақ астықпен қамтамасыз етуді ұжымдастыруға баса назар аударатынын мәлімдеді. Ол ауыл шаруашылығында ғана емес, сонымен қатар өнеркәсіпте де Батыстан озуға үміттенді. Миллиондаған совет шаруалары жеке шаруашылықтарынан алынып, олардың мүлігі жиналып, мемлекеттік шаруашылықтарға көшірілді. 1929 жылы Сталин кулактарды қоғамға нұқсан келтіретін жау ретінде көрсету науқанына баса назар аударды. Кулактардың мүлігі тартып алынып, олар мал вагондарында мұзды тундра аймақтарына жер аударылды. 1929 жылы Ұлы депрессияның салдарынан Финляндиядағы ағаш нарығы төмендеді, сондай-ақ Кеңес Одағының нарыққа кіруі де осыған себеп болды. Қаржылық және саяси проблемалар 23 қарашада Лапуадағы демонстрация кезінде фашистік Лапуа қозғалысының құрылуына әкелді. Қозғалыстың мақсаты фин демократиясы және коммунизмге қарсы күрес болды. Финляндия парламенті коммунистік топтардан негізгі құқықтарды алып тастау үшін үлкен қысымға ұшырады. Литвадағы саяси жағдай шиеленіскен еді, өйткені президент Волдемарас кейбір топтарда танымал болмады және Каунаста оған қастандық жасауға тырысты. Кейін ол Ұлттар Лигасының отырысына қатысып жатқанда, президент Сметона жасаған төңкеріс салдарынан биліктен қуылды, ол өзін диктатор деп жариялады. Волдемарас биліктен алынғаннан кейін, Гележинис Вилкас жасырын күшке көшіп, Германиядан өз қызметіне көмек және қолдау алды. Мемлекеттің жаңа монархиясы сербтер басымдығы болған ескі парламенттің орнын басты.

In May, Joseph Stalin consolidated his power in the Soviet Union by sending Leon Trotsky into exile. The only country that would grant Trotsky asylum was Turkey, in return for his help during Turkey's civil war. He and his family left the USSR aboard ship on February 12. Stalin turned on his former political ally, Nikolai Bukharin, who was the last real threat to his power. By the end of the year Bukharin had been defeated. Once Stalin was in power, he turned his former support for Lenin's New Economic Policy into opposition. In November, Stalin declared that it "The Year of the Great Breakthrough" and stated that the country would focus on industrial programs as well as on collectivizing the grain supply. He hoped to surpass the West not only in agriculture, but in industry. Millions of Soviet farmers were removed from their private farms, their property was collected, and they were moved to state owned farms. Stalin emphasized in 1929 a campaign demonizing kulaks as a plague on society. Kulak property was taken and they were deported by cattle train to areas of frozen tundra. The timber market in Finland began to decline in 1929 due to the Great Depression, as well as the Soviet Union's entrance into the market. Financial and political problems culminated in the birth of the fascist Lapua Movement on November 23 in a demonstration in Lapua. The movement's stated aim was Finnish democracy and anti communism. The Finnish legislature received heavy pressure to remove basic rights from Communist groups. Politics in Lithuania was heated, as President Voldemaras was unpopular in some quarters, and survived an assassination attempt in Kaunas. Later, while attending a meeting of the League of Nations, he was ousted in a coup by President Smetona, who made himself dictator. Upon Voldemaras' removal from office, Geležinis Vilkas went underground and received aid and encouragement in its activities from Germany. The state's new Monarchy replaced the old parliament, which had been dominated by Serbs.

Солтүстік Америка

1929 жылдың қазан айында Ұлыбританияның Құпия кеңесінің сот комитеті Канада Жоғарғы сотының әйелдер парламент мүшесі бола алмайды деген шешімін күштен шығарды. Бұл іс, кейін "Тұлғалар ісі" деп аталды, әйелдер құқықтары үшін ғана емес, сонымен қатар сот комитетінің Канада Конституциясына қатысты сот тәсілінде түбегейлі өзгеріс жасауымен де маңызды болды, бұл тәсіл "тірі ағаш доктринасы" деп танылды. Істі бастаған бес әйел Канадада "Атақты бестік" деп белгілі. 1929 жылдың қараша айында Атлант мұхитындағы Ньюфаундлендтің оңтүстік жағалауында Гранд-Бэнкс жер сілкінісі болды. Рихтер шкаласы бойынша 7,2 магнитудаға жеткен су асты жер сілкінісінің ошағы Гранд-Бэнкс болды, ол 12 су асты трансатлантикалық телеграф кабельдерін жыртып, цунамиды тудырды. Цунами Бурин түбегі аймағындағы оңтүстік жағалаудағы көптеген елді мекендерді қиратты, 28 адамның өмірін қиды (1997 жылғы мәлімет бойынша, Канада тарихындағы ең қауіпті жер сілкінісі). 4 маусымда көтерілісшілердің соңғы тобы жеңіліске ұшырады, ал сол айда АҚШ елшісі Дуайт Морроу тараптар арасында келіссөздер бастады. 21 маусымда Кристеро соғысын аяқтауға келісімге қол жеткізілді. 27 маусымда шіркеу қоңыраулары соғылып, үш жылдан кейін алғаш рет діни қызмет ашық түрде өткізілді. Келісім үкіметтің пайдасына болды, дін қызметкерлері үкіметке тіркелуге міндеттелді және дін мектептерде тыйым салынды. АҚШ үшін жылдың маңызды оқиғасы Уолл-стриттегі қор нарығының құлдырауы болды, ол халықаралық салдарға ие болды және Ұлы депрессияның бастауы ретінде кеңінен танылды. 3 қыркүйекте Доу-Джонс индустриялық орташа көрсеткіші (DJIA) 381,17 деңгейіне жетті, бұл көрсеткіш 1954 жылдың қарашасына дейін қайтадан осы деңгейге жете алмады. Содан кейін, 24 қазаннан 29 қазанға дейін акция бағалары үш рет қос таңбалы пайыздық құлдырауға ұшырады, Нью-Йорк қор биржасынан 30 миллиард доллардан астам қаражат жоғалды (федералды үкіметтің жылдық бюджетінен 10 есе көп). 3 желтоқсанда АҚШ президенті Герберт Гувер АҚШ Конгресіне соңғы қор нарығының құлдырауының ең жаман салдары артта қалғанын және американ халқы экономикаға деген сенімін қайта тапқанын мәлімдеді.

In October 1929, the British Judicial Committee of the Privy Council overturned a ruling by the Supreme Court of Canada that women could not be members of the legislature. This case, which came to be known as the Persons Case, had important ramifications not just for the rights of women but because in overturning the case, the Judicial Committee of the Privy Council engendered a radical change in the Canadian judicial approach to the Canadian constitution, an approach that has come to be known as the "living tree doctrine". The five women who initiated the case are known in Canada as the Famous Five. In November, the 1929 Grand Banks earthquake occurred off the south coast of Newfoundland in the Atlantic Ocean. It registered as a Richter magnitude 7.2 submarine earthquake centered on Grand Banks, broke 12 submarine transatlantic telegraph cables and triggered a tsunami that destroyed many south coast communities in the Burin Peninsula area, killing 28 (as of 1997, Canada's most lethal earthquake). The last group of rebels was defeated on June 4, and in the same month US Ambassador Dwight Morrow initiated talks between parties. On June 21 an agreement was brokered ending the Cristero War. On June 27, church bells rang and mass was held publicly for the first time in three years. The agreement heavily favored the government, as priests were required to register with the government and religion was banned from schools. The major event of the year for the United States was the stock market crash on Wall Street, which was to have international effects and be widely regarded as the inciting incident of the Great Depression. On September 3, the Dow Jones Industrial Average (DJIA) peaked at 381.17, a height it would not reach again until November 1954. Then, from October 24–October 29, stock prices suffered three multi digit percentage drops, wiping out more than $30 billion from the New York Stock Exchange (10 times greater than the annual budget of the federal government). On December 3 U. S. President Herbert Hoover announced to the U. S. Congress that the worst effects of the recent stock market crash were behind the nation, and that the American people had regained faith in the economy.

Әдебиет, өнер және ойын-сауық

Сол кездегі әдебиет Бірінші дүниежүзілік соғыстың қасіреттері туралы көптеген адамдардың естеліктерін көрнекті етіп бейнеледі. Эрих Мария Ремарк жазған «Батыстық майдандағы тынышшылық» кітабы ең көп сатылғандардың бірі болды. Ремарк – 18 жасында соғысқа қатысып, Үшінші Ипр шайқасында жараланған неміс. Ол кітаптың мақсаты «соғыстың қаупінен құтылған, бірақ соғыс салдарынан құрып қалған» бір буынның тарихын айту екенін мәлімдеді. 1929 жылы жарық көрген тағы бір есімдер – Эрнест Хемингуэйдің «Саудагерге қоштасу» және Роберт Грейвстің «Бәріне қоштасу» кітаптары. Жеңіл әдебиеттердің арасында комикс индустриясының бірнеше жұлдыздары өздерін таныстырды, оның ішінде Эрже жасаған «Тинтин» комикс кейіпкері, ол 60 тілде 200 миллионнан астам комикс кітаптарында пайда болды. Эльзи Крислер Сегар жасаған тағы бір комикс кейіпкері «Попай» да осы жылы пайда болды. Кино индустриясында 16 мамырда Голливудтың Рузвельт қонақ үйінде бірінші «Оскар» марапаттары табысталды, «Қанаттар» фильмі «Үздік фильм» номинациясын жеңіп алды. Сонымен қатар, «Аллилуйя!» фильмі – толығымен қара түсті актерлерге арналған Голливудтың алғашқы фильмі болды, ал «Атлантик» (Титаник туралы фильм) – кинодағы алғашқы дыбыстық фильмдердің бірі. Өнер модернистік қозғалыстың ортасында болды, Пабло Пикассо осы жылы екі кубистік туындысын – «Бақтағы әйел» және «Креслодағы жалаңаш» картиналарын жазды. Сюрреалистік суретшілер Сальвадор Дали мен Рене Магритт бірнеше туындыларын аяқтады, оның ішінде «Көктемнің алғашқы күндері» және «Имаджердің қиянаты» картиналары бар. 7 қарашада Нью-Йорктегі Заманауи өнер мұражайы жұртшылыққа ашылды. Қазіргі заманғы архитектураның соңғы үлгілері Испаниядағы Барселона павильоны және Торонтодағы Royal York қонақ үйі болды, ол аяқталғаннан кейін Британ империясының ең биік ғимараты еді.

Ғылым мен технология

Сол жылы технология және зерттеулер саласында бірнеше маңызды жаңалықтар болды. 27 маусымда Нью-Йорктегі Bell Telephone Laboratories зертханасында Г. Ивс және оның әріптестері алғаш рет түрлі-түсті теледидардың қоғамдық демонстрациясын өткізді. Алғашқы бейнелерде гүл шоғы және американдық ту көрсетілді. Нью-Йорк пен Вашингтон қалалары арасында 50 жолды түсті теледидар суреттерін тарату үшін механикалық жүйе пайдаланылды. BBC алғаш рет теледидар хабарларын эфирге шығарды. Қараша айына қарай Владимир Зворикин түсті теледидарға алғашқы патентті алды. 29 қарашада Бернт Балчен, АҚШ адмиралы Ричард Бёрд, капитан Эшли Маккинли және Гарольд Джун Оңтүстік полюстің үстінен ұшқан алғашқы адамдар болды. Осы жылдың ішінде Ұлыбритания, Австралия және Жаңа Зеландия бірлескен Антарктика зерттеу экспедициясын бастады, ал неміс дирижаблі «Граф Цеппелин» әлемді айналып ұшуға шықты (29 тамызда аяқталды). Осы жылы Эрнст Шварц бонобоны (Pan paniscus) жалпы шимпанзеден (Pan troglodytes) бөлек түр ретінде сипаттады, екеуі де адаммен филогенетикалық тұрғыдан жақын туыс.

Ақпан

9 ақпан – Кеңес Одағы, Польша, Эстония, Румыния және Латвия Мәскеуде "Литвинов келісіміне" қол қояды, олар өзара дауларды күш қолдану арқылы шешпеуге келіседі. 11 ақпан – Италия Корольдігі мен Католик шіркеуінің Киелі Тақтысы Латеран шартын бекітеді, бұл Ватикан қаласын Рим ішіндегі тәуелсіз, егеменді енклав ретінде құруға және "Рим мәселесін" шешуге мүмкіндік береді. 14 ақпан – "Ақпан күні қырқыны": Чикагода бес гангстер (Аль Капонедің қарсыластары) және бір бейбіт тұрғын атып өлтіріледі. 21 ақпан – Қытайдың ұлттық үкіметіне қарсы Шандоңның солтүстік-шығысындағы соғыс лордтарының көтерілісіндегі алғашқы шайқаста Чжан Цзончан басқарған 24 000 көтерілісші күштер Цзифуда 7 000 Ұлттық революциялық армия жасағынан жеңіліске ұшырайды. 26 ақпан – АҚШ Конгресі Grand Teton ұлттық паркін құрады.

Қыркүйек

3 қыркүйек – Доу-Джонс индустриалды орташа көрсеткіші 381,17-ге жетеді, ол 1954 жылдың қарашасына дейін қайтадан осы деңгейге жете алмайды. 5 қыркүйек – Аристид Бриан Еуропа Біріккен Штаттары жоспарын ұсынады. 7 қыркүйек – «SS Kuru» бу кемесі Финляндияның Тампере қаласының жанындағы Нэсиярви көлінде батып, 138 адам суға батып қайтыс болды. 17 қыркүйек – Литвада төңкеріс нәтижесінде Аугустинас Волдемарас премьер-министр лауазымынан алынды; оның орнына президент Антанас Сметонаның туысы Юозас Тубелис тағайындалды. 30 қыркүйек – Фриц фон Опель Франкфурт-на-Майн қаласында көп көрерменнің алдында алғашқы ракеталық ұшақты – Opel RAK.1 сынақтан өткізеді.

Қазан

3 қазан – Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігі деп ресми түрде танылған ел Югославия Корольдігі деп атауын өзгертеді. 6 қазан – Италияның ең жоғары деңгейдегі кәсіби футбол лигасы Серия А Ұлттық дивизияны алмастырады. 12 қазан – 1929 жылғы Австралия федералды сайлауы: Джеймс Скуллин басқаратын Еңбек партиясы премьер-министр Стэнли Брюс басқаратын Ұлттық/Елдік коалициялық үкіметті жеңіске жетеді. Скуллин 22 қазанда қызметке кіріседі. Ерекшелігі, бұл Австралия саяси тарихында отырған премьер-министр алғаш рет өзінің мандатын жоғалтқан жағдай (екінші рет 2007 жылы Джон Говард осы жағдайға тап болды). 13 қазан – Ауғанстан азамат соғысы аяқталады. 18 қазан – Канада Жоғарғы сотының «Бес белгілі» канадалық әйелдер атынан «Эдвардс Канадаға қарсы (Бас прокурор)» ісі бойынша шағымдануы бойынша, Ұлыбританияның Тайлық кеңесінің сот комитеті әйелдердің Британдық Солтүстік Америка актілеріне сәйкес «адамдар» санатында екенін және осылайша Канада Сенатына тағайындалуға құқылы екенін жариялайды. 22 қазан – Францияда Аристид Бриан үкіметі құлайды. 24-29 қазан – 1929 жылғы Уолл-стрит құлауы: Нью-Йорк қор биржасынан 30 миллиард доллардан астам қаражат жоғалады (федералды үкіметтің жылдық бюджетінен 10 есе көп). 25 қазан – АҚШ-тың бұрынғы ішкі істер министрі Альберт Б. Фолл «Шай құмырасы» жанжалына қатысқандығы үшін пара алу айыбымен сотталды, президенттік кабинетінің қызмет барысында түрмеге түскен алғашқы мүшесі болды.

Желтоқсан

Желтоқсан – Нью-Йорк ойыншық сатушысы Эдвин С. Лоу Джорджия штатының Атланта қаласында "Beano" ойынымен танысып, одан кейін Бингоны танымал етеді. Бруклинде (Нью-Йорк) достарының арасында біреу қателікпен "beano" орнына "бинго" деп айқай салғаннан кейін, ол ойынды өндіруге кіріседі және E. S. Lowe компаниясы аясында ойынның танымалдылығы ұлттық ойынға дейін жеткенде 6000-нан астам карта комбинациясын жасайды. 27 желтоқсан – КСРО Бас хатшысы Иосиф Сталин "кулактарды класс ретінде жою" жөнінде бұйрық береді. 28 желтоқсан – Самоадағы "Қара сенбі": Жаңа Зеландия отарлық полициясы 11 қарусыз наразыны өлтіреді, бұл оқиға Мау қозғалысын Самоаның тәуелсіздігін талап етуге жетелейді. 29 желтоқсан – Лахордағы Бүкіл Үндістан Конгресі Үндістанның тәуелсіздігін талап етеді.

Күні белгісіз

Иорданияда құлдық тоқтатылды.

Күні белгісіз

Бернард Зониаба, конголық саясаткер және жазушы (2001 жылы қайтыс етті)

Ақпан

3 ақпан – Хосе Гутьеррес Гера, боливиялық экономист және мемлекет қайраткері, Боливияның 28-ші президенті (т. 1869)
6 ақпан – Мария Кристина Австрия, Испанияның регент-көролевасы (т. 1858)
7 ақпан – Эдуард Гугон, француз философы, теологы (т. 1867)
11 ақпан – Иоганн II, Лихтенштейн князі (т. 1840)
12 ақпан – Лилли Лэнгтри, британдық әнші, актриса (т. 1853)
14 ақпан – Томас Берк, американдық олимпиадалық спортшы (т. 1875)
18 ақпан – Уильям Расселл, американдық актер (т. 1884)
24 ақпан – Фрэнк Кинан, американдық актер (т. 1858)
27 ақпан – Бритон Хадден, Time журналының негізін қалаушылардың бірі (т. 1898)

Наурыз

2 наурыз – Сэр Эдвард Сеймур, британдық адмирал (ту. 1840)
5 наурыз – Дэвид Данбар Бьюик, шотланд-американдық өнертапқыш (ту. 1854)
12 наурыз – Аса Григгс Кэндлер, американдық бизнесмен, саясаткер (ту. 1851)
15 наурыз – Пинетоп Смит, афроамерикандық блюз пианинісі (ту. 1904)
18 наурыз – Уильям П. Кронан, Гуамның американдық әскери-теңіз губернаторы (ту. 1879)
20 наурыз – Фердинанд Фох, Бірінші дүниежүзілік соғыстағы одақтас әскерлердің француз қолбасшысы (ту. 1851)
22 наурыз – Иноуэ Йошика, жапон адмиралы (ту. 1845)
23 наурыз – Морис Саррей, француз генералы (ту. 1856)
25 наурыз – Роберт Риджвей, американдық орнитолог (ту. 1850)
29 наурыз – Сэр Хью Джон Макдональд, Манитобаның 8-ші премьер-министрі (ту. 1850)

Шілде

2 шілде – Глэдис Броквелл, американдық актриса (туған жылы 1893)
3 шілде – Дастин Фарнум, американдық актер (туған жылы 1874)
11 шілде – Әли Ахмад Хан, Ауғанстан саясаткері, әмір (туған жылы 1883)
12 шілде – Роберт Анри, американдық суретші (туған жылы 1865)
15 шілде – Хьюго фон Хофмансталь, австриялық жазушы (туған жылы 1874)

Қыркүйек

2 қыркүйек – Пол Лени, неміс кинорежиссері (ту. 1885)
12 қыркүйек – Раинис, латыс ақын, драматург (ту. 1865)
23 қыркүйек – Ричард Адольф Зигмонди, Австрияда туған химик, Нобель сыйлығының лауреаты (ту. 1865)
24 қыркүйек – Махидол Адульядедж, тай дәрігері, король Рама IX-ның әкесі (ту. 1892)
25 қыркүйек – Миллер Хаггинс, американдық бейсбол командасының басшысы, MLB Hall of Famer (ту. 1879)
27 қыркүйек – Джонни Хилл, британдық, еуропалық және әлемдік жеңіл салмақтағы бокс чемпионы (ту. 1905)
29 қыркүйек – Танака Гиичи, Жапонияның 26-шы премьер-министрі (ту. 1864)