Төңкерілген уран: 235U төмендетегіш мазмұны

Төңкерілген уран (DU) – табиғи ураннан 235U изотопы аз қосқандағы уран. Ядролық отын өндірісінің қосалқы өнімі, денсаулыққа зиянды болуы мүмкін.

23 мин оқу

100%

Дереккөз: Depleted uranium — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

235U мазмұны төмен уран

Қаныққан уран (DU; бұрын Q металл, қаныққан қорытпа немесе D38 деп те аталатын) – табиғи уранға қарағанда 235U бөлінетін изотопының мөлшері аз уран. Альфа-сәулелердің көп бөлігі 238U және 234U-дан, ал бета-сәулелер бірнеше апта ішінде пайда болатын 234Th және 234Pa-дан шығады. Кемітілген уранның көп бөлігі ядролық реакторларда отын ретінде пайдалану және ядролық қару жасау үшін байытылған уран өндірісінің қосалқы өнімі ретінде түзіледі. Байыту процестері табиғидан артық төмен атомдық массалы уран изотоптарының (әсіресе 235U, яғни тізбектік бөліну реакциясын қолдайтын уран изотопы) концентрациясын құрады, ал бастапқы материалдың көп бөлігі кемітілген уранға айналады. ДУ-ны оқ-дәрілерде қолдану ұзақ мерзімді денсаулыққа зиян келтіруі мүмкін деген алаңдауларға байланысты даулы мәселе болып табылады. Кемітілген уранды оқ-дәрілердің соққысы мен жануы нәтижесінде пайда болатын аэрозоль немесе сыныптарға бөлінетін ұнтақ, соққы орнының маңындағы кең аумақтарды ластауы және адамдардың оны жұтуына әкелуі мүмкін. 2005 жылғы эпидемиологиялық шолуда «жинағанда, адамдарға қатысты эпидемиологиялық деректер ДУ-ға ұшыраған адамдардың ұрпақтарында туа біткен кемістіктердің қаупі жоғары екенін көрсетеді» деген қорытынды жасалды.

Тарих

Байытылған уран алғаш рет 1940 жылдардың басында АҚШ және Ұлыбритания ядролық қару бағдарламаларын бастаған кезде өндірілді. Осы онжылдықтың соңында Франция және Кеңес Одағы ядролық қару және ядролық энергия бағдарламаларын бастады. Кемелденген уран бастапқыда пайдаланбайтын қалдық өнім (уран гексафториді) ретінде сақталды, жақсартылған байыту процестері 235U бөлінетін изотопының қосымша мөлшерін алуға мүмкіндік береді деген үмітпен. Уран-235 қалдықтарын қайта байыту қазір әлемнің кейбір аймақтарында қолданылуда; мысалы, 1996 жылы Ресейдегі бір зауытта 6000 тоннадан астам уран қайта байытылды. Байытылмаған отынды қолданатын азаматтық қуатты өндіретін реакторларды жобалау мүмкін, бірақ осы технологияны пайдаланған реакторлардың саны барлығының шамамен 10% ғана (мысалы, CANDU реакторы). Көптеген азаматтық реакторлар, сондай-ақ барлық әскери реакторлар мен ядролық қарулар 235U концентрациясы жоғары отынды қажет етеді, ал мұндай отын өндірісінің нәтижесінде кемелденген уран қалдық ретінде пайда болады. 1970 жылдары Пентагон Кеңес әскерінің Варшава шартының танктері үшін НАТО оқ-дәрісі бұзуға шамасы келмейтін броньды пластиналарды жасағанын хабарлады. Пентагон броньды тесіп өтетін снарядтар жасау үшін материал іздеуді бастады. Әртүрлі металдарды сынағаннан кейін, қару-жарақ зерттеушілері кемелденген уранды таңдады. АҚШ және НАТО әскерлері 1991 жылғы Перс шығанағы соғысында, Босния соғысында, Сербияны бомбалау кезінде, 2003 жылғы Иракқа басып кіру кезінде және 2015 жылы Сириядағы ИХЖҰ-ға жасалған әуе шабуылдарында кемелденген уран снарядтарын қолданды. 1991 жылғы Перс шығанағы соғысында 315-тен 350 тоннаға дейін кемелденген уран қолданылған деп есептеледі.

Өндіріс және қол жетімділік

Табиғи уран металлының құрамында 235U, 238U және 234U болады. Изотоптарды бөлу арқылы байытылған уран өндіру кезінде 235U құрамы 0,2% - 0,4% ғана болатын кемітілген уран пайда болады. Табиғи уранның 235U-дың төмен пайыздық құрамымен басталуына байланысты, байыту үлкен көлемде кемітілген уранды өндіреді. Мысалы, байытылған уранның белгілі бір мөлшерін өндіру үшін табиғи уранның белгілі бір мөлшері қажет, соның салдарынан 235U-дың ғана іздері қалған кемітілген уран пайда болады. Ядролық реттеу комиссиясы (NRC) кемітілген уранды 235U изотопының салмақтық пайыздық құрамы 0,72%-дан кем уран деп анықтайды (10 CFR 40.4 қараңыз). Әскери талаптарға сәйкес, АҚШ Қорғаныс министрлігі (DoD) қолданатын кемітілген уранда 235U-дың мөлшері 0,72%-дан кем болуы керек. Мұндай жағдайда, оның құрамында нептуний мен плутонийдің іздері болуы мүмкін. Бұл мөлшерлер өте аз болғандықтан, ECRR оларды радиологиялық тұрғыдан маңызды деп санамайды. Ядролық қайта өңдеуден алынған кемітілген уранның изотоптық қатынасы байыту өнімінен алынған кемітілген ураннан өзгеше, оны 236U-дың болуымен ажыратуға болады. 0,72%-дан айтарлықтай өзгеше 235U құрамына ие уранның жалғыз белгілі табиғи көзі Габондағы Оклодағы табиғи ядролық бөліну реакторында табылды. Оның шығу тегін анықтау үшін, Окло шахтасынан және басқа да табиғи көздерден алынған урандағы 235U құрамы 55 ppm, ал кемітілген урандағы 235U құрамы кеміту дәрежесіне сәйкес төмендеуі мүмкін.

Әскери қолдану

Кедейленген уран өте тығыз; 19,050 кг/м3 тығыздығымен ол қорғасыннан 1,67 есе тығыз, вольфрам мен алтыннан аздап кем, ал стандартты (яғни Жер бетіндегі) қысымдағы ең тығыз белгілі заттар – осмий мен иридийден 16%-ға ғана төмен. Осының салдарынан, белгілі бір массадағы кедейленген ураннан жасалған снарядтың диаметрі, сол кинетикалық энергияға ие теңдес қорғасын снарядқа қарағанда кішірек болады, бұл аэродинамикалық қарсылығын азайтып, соққы нүктесіндегі қысымның артуына байланысты тереңдеу енуіне мүмкіндік береді. Кедейленген ураннан жасалған снарядтар өздерінен-өзді тұтанбалы болып келеді, себебі нысанаға тиген кезде олар өртке оңай қабынады.

Қару-жарақ тақтасы

Жоғары тығыздығының арқасында, кемітілген уран танк бронясында, болат бронь пластиналарының арасына қойылып қолданылуы мүмкін. Мысалы, 1998 жылдан кейін құрастырылған M1A1 және M1A2 Abrams танктерінің кейбіреулерінде Chobham бронясына DU модульдері енгізілген, бұл мұнара алдыңғы бөлігіндегі бронь жамылғысының бір бөлігі болып табылады, сондай-ақ қалған бөліктерін жаңарту жобасы да бар.

Ядролық қару

Кедейленген уран ядролық бомбаларда нейтрондық рефлектор немесе қаптау ретінде қолданылуы мүмкін. Жоғары тығыздықтағы қаптау, кедейленген уран сияқты, жарылыстың ұзақтығын арттырып, оның қуатын және тиімділігін жоғарылатады.

Қару-жарақ

Кемелденген уранның әскери қолданылуының басым бөлігі 30 мм оқ-дәрілер түрінде, негізінен АҚШ Әуе күштері қолданатын A-10 Thunderbolt II ұшағының GAU-8 Avenger зеңбірегінен атылатын 30 мм PGU 14/B броньды тесуші, жалынды оқ-дәрі ретінде қолданылады. 25 мм DU оқ-дәрілері АҚШ Армиясының Bradley әскери машинасына орнатылған M242 зеңбірегінде және Теңізшілер корпусының LAV 25 машинасының құрамында қолданылған. АҚШ Теңізшілер корпусы 25 мм PGU 20 оқ-дәрісін AV-8B Harrier ұшағының GAU-12 Equalizer зеңбірегінен, сондай-ақ AH-1 Cobra тікұшағына орнатылған 20 мм M197 зеңбірегінен DU оқ-дәрілерімен атқылайды. АҚШ Теңіз күштерінің Phalanx CIWS жүйесіндегі M61 Vulcan Gatling зеңбірегі 20 мм броньды тесуші, пластик қабығы бар және кемітілген ураннан жасалған орталық бөлігі бар оқ-дәрілерді пайдаланды, кейін бұл материал вольфрамға ауыстырылды. Кемітілген уранның тағы бір қолданылуы – кинетикалық энергиямен жұмыс істейтін, броньға қарсы оқ-дәрілерде, мысалы, британдық Challenger 1, Challenger 2, M1A1 және M1A2 Abrams танктерінен атылатын 120 мм сабот оқ-дәрілерінде қолданылады. Кинетикалық энергиямен жұмыс істейтін оқ-дәрілер ұзын, салыстырмалы түрде жұқа оқ-дәрі бөлігінен және оны лақтыратын саботтан тұрады. Стабаллиздер – бұл кемітілген уранның басқа металдармен, әдетте титан немесе молибденмен жасалған қорытпалары, онда басқа металдардың үлесі өте аз. Бір құрамында кемітілген уранның массасы 99,25% және титанның массасы 0,75% құрайды. Стабаллиздердің тығыздығы қорғасыннан 1,67 есе артық және олар кинетикалық энергиямен жұмыс істейтін броньды тесуші оқ-дәрілерде қолдануға арналған. АҚШ Армиясы уранды титанның 3,5% қосылған қорытпасы түрінде пайдаланады. Кемітілген уранның артықшылығы – ол өзі-өзінен кескілеп, тұтана алады. DU оқ-дәрілері вольфрамды оқ-дәрілерге қарағанда 20% тиімдірек. Соқтығысқан кезде және одан кейін бөлінетін жылу энергиясы оны оттегімен жанасқанда тұтандырады. КСРО және Ресей 125 мм танк зеңбіректерге арналған 3BM32 Vant оқ-дәрісінен бастап DU қаруын қолданып келеді. 2018 жылы ТАСС агенттігі Ресейдің кейбір T-80 танктерінің 3BM60 Svinets 2 DU оқ-дәрілерімен жарақталғанын хабарлады. 2003 жылы Ирактағы үш апталық қақтығыс кезінде шамамен 1000-2000 тонна кемітілген ураннан жасалған оқ-дәрілер қолданылған. 2003 жылғы соғыста 300 000-нан астам DU оқ-дәрілері атылды, олардың басым көпшілігі АҚШ әскерлеріне тиесілі болды. 2023 жылдың наурыз айында Ұлыбритания үкіметі Ресейдің Украинаға басып кіруі кезінде 120 мм оқ-дәрілерімен бірге Challenger 2 танктерін және DU оқ-дәрілерін жіберіп жатқанын растады.

Most military use of depleted uranium has been as 30 mm ordnance, primarily the 30 mm PGU 14/B armor piercing incendiary round from the GAU 8 Avenger cannon of the A 10 Thunderbolt II used by the United States Air Force. 25 mm DU rounds have been used in the M242 gun mounted on the U. S. Army's Bradley Fighting Vehicle and the Marine Corps's LAV 25. The U. S. Marine Corps uses DU in the 25 mm PGU 20 round fired by the GAU 12 Equalizer cannon of the AV 8B Harrier, and also in the 20 mm M197 gun mounted on AH 1 Cobra helicopter gunships. The United States Navy's Phalanx CIWS's M61 Vulcan Gatling gun used 20 mm armor piercing penetrator rounds with discarding plastic sabots and a core made using depleted uranium, later changed to tungsten. Another use of depleted uranium is in kinetic energy penetrators, anti armor rounds such as the 120 mm sabot rounds fired from the British Challenger 1, Challenger 2, M1A1 and M1A2 Abrams. Kinetic energy penetrator rounds consist of a long, relatively thin penetrator surrounded by a discarding sabot. Staballoys are metal alloys of depleted uranium with a very small proportion of other metals, usually titanium or molybdenum. One formulation has a composition of 99.25% by mass of depleted uranium and 0.75% by mass of titanium. Staballoys are approximately 1.67 times as dense as lead and are designed for use in kinetic energy penetrator armor piercing ammunition. The US Army uses DU in an alloy with around 3.5% titanium. Depleted uranium is favored for the penetrator because it is self sharpening and flammable. DU penetrators are 20% more effective than tungsten rounds. The impact and subsequent release of heat energy causes it to ignite when in contact with oxygen. The Soviet Union and Russia have used DU weaponry since the 3BM 32 Vant, designed for the 125 mm tank cannons. In 2018, TASS reported that Russia was arming some of its T 80 models with 3BM60 Svinets 2 DU rounds. In a three week period of conflict in Iraq during 2003, it was estimated that between 1,000 and 2,000 tonnes of depleted uranium munitions were used. More than 300,000 DU rounds were fired during the 2003 war, the vast majority by US troops. In March 2023, the UK government has confirmed that they are sending DU rounds to Ukraine along with its Challenger 2 tanks with its 120mm ammunition during the Russian invasion.

Қару-жарақтардағы құқықтық мәртебе

1996 жылы Халықаралық Сот «ядролық қаруды пайдалану немесе оны пайдалану қаупі» туралы консультативтік пікір берді. Бұл 54, 55 және 56-тармақтарында халықаралық құқықтың уытты қарулар туралы – 1899 жылғы 29 шілдедегі Екінші Гаага декларациясы, 1907 жылғы 18 қазандағы IV Гаага конвенциясы және 1925 жылғы 17 маусымдағы Женева хаттамасы – ядролық қаруларды қамтымайтынын нақты көрсетті, өйткені олардың басты немесе эксклюзивті мақсаты уландыру немесе тұншықтыру емес еді. Бұл ХС пікірі ядролық қарулар туралы болғанымен, «Мемлекеттер тәжірибесінде терминдер олардың қалыпты мағынасында басты немесе тіпті эксклюзивті әсері уландыру немесе тұншықтыру болып табылатын қаруларды қамтитын қару ретінде түсінілді» деген сөйлем сонымен қатар таусылған уран қаруларын да осы келісімдерден шығарып тастайды, өйткені олардың басты мақсаты уландыру немесе тұншықтыру емес, кинетикалық энергия арқылы материалдарды жою және сарбаздарды өлтіру. Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі комиссиясының кемсітушіліктің алдын алу және азшылықтарды қорғау жөніндегі кіші комиссиясы екі резолюция қабылдады – біріншісі 1996 жылы, екіншісі 1997 жылы. Олар жаппай қырып-жоятын қаруларды, немесе бей-белгілі әсер ететін, немесе артық жарақаттар келтіруге немесе қажетсіз азаптауға бейім қаруларды тізімдеді және барлық мемлекеттерді мұндай қарулардың өндірісі мен таралуын шектеуге шақырды. Бұл тізімге таусылған уранды қамтитын қару-жарақтар да кірді. Комиссия адам құқықтары мен гуманитарлық нормалар контекстінде қару туралы жұмыс құжатын дайындауға рұқсат берді. БҰҰ-ның сұратылған жұмыс құжатын 2002 жылы Ю.К.Ж. Йенг Сик Юэн Адам құқықтарын ілгерілету және қорғау жөніндегі кіші комиссияның 2001/36 резолюциясына сәйкес ұсынды. Ол қарулардағы ТУ-дың қолданылуы, Комиссия тізіміне енген басқа қарулармен бірге, мынадай келісімдердің бірін немесе бірнешесін бұзуы мүмкін деп санайды: Адам құқықтары жөніндегі жалпыға ортақ декларация, Біріккен Ұлттар Ұйымының Хартасы, Геноцид туралы конвенция, Біріккен Ұлттар Ұйымының азаптауларға қарсы конвенциясы, Женева конвенциялары, оның ішінде Бірінші хаттама, 1980 жылғы Конвенциялық қарулар туралы конвенция және Химиялық қарулар туралы конвенция. Йенг Сик Юэн 133-тармақта «Таусылған уранды қамтитын қарулардың жаңа қару ретінде заңнамалық сәйкестігі» деген тақырыпта былай деп жазады:

In 1996, the International Court of Justice (ICJ) gave an advisory opinion on the "legality of the threat or use of nuclear weapons". This made it clear, in paragraphs 54, 55 and 56, that international law on poisonous weapons—the Second Hague Declaration of 29 July 1899, Hague Convention IV of 18 October 1907 and the Geneva Protocol of 17 June 1925—did not cover nuclear weapons, because their prime or exclusive use was not to poison or asphyxiate. This ICJ opinion was about nuclear weapons, but the sentence "The terms have been understood, in the practice of States, in their ordinary sense as covering weapons whose prime, or even exclusive, effect is to poison or asphyxiate," also removes depleted uranium weaponry from coverage by the same treaties as their primary use is not to poison or asphyxiate, but to destroy materiel and kill soldiers through kinetic energy. The Sub Commission on Prevention of Discrimination and Protection of Minorities of the United Nations Human Rights Commission, passed two motions—the first in 1996 and the second in 1997. They listed weapons of mass destruction, or weapons with indiscriminate effect, or of a nature to cause superfluous injury or unnecessary suffering and urged all states to curb the production and the spread of such weapons. Included in the list was weaponry containing depleted uranium. The committee authorized a working paper, in the context of human rights and humanitarian norms, of the weapons. The requested UN working paper was delivered in 2002 by Y. K. J. Yeung Sik Yuen in accordance with Sub Commission on the Promotion and Protection of Human Rights resolution 2001/36. He argues that the use of DU in weapons, along with the other weapons listed by the Sub‑Commission, may breach one or more of the following treaties: the Universal Declaration of Human Rights, the Charter of the United Nations, the Genocide Convention, the United Nations Convention Against Torture, the Geneva Conventions including Protocol I, the Convention on Conventional Weapons of 1980, and the Chemical Weapons Convention. Yeung Sik Yuen writes in Paragraph 133 under the title "Legal compliance of weapons containing DU as a new weapon":

Луиз Арбур, Бұрынғы Югославия бойынша Халықаралық қылмыстық трибуналдың бас прокуроры, ТУ-ды қаруларда пайдалануға қарсы келісімдердің болу мүмкіндігін зерттеу үшін қызметкер-заңгерлерден тұратын комиссияны басқарды. Олардың қорытындысы:

Біріккен Ұлттар Ұйымының қарусыздандыру жөніндегі зерттеу институтының мәлімдемесіне сәйкес, таусылған уран ядролық, радиологиялық, токсиндік, химиялық, уытты немесе өртке қарсы қарулардың заңдық анықтамаларына сәйкес келмейді, өйткені ТУ оқ-дәрілері химиялық немесе радиологиялық әсері арқылы өлтіруге немесе жарақаттауға арналған емес.

Әскери пайдалануға мораторий енгізу туралы өтініштер

Халықаралық гуманитарлық құқық саласында маманданған соғысқа қарсы белсенділер кедейленген уран қаруын қолданудың заңдылығына күмән келтіріп, оның салдары азаматтық тұрғындар мен әскери қызметкерлер арасындағы айырмашылық принципін бұзуы мүмкін екенін атап көрсетті. Кейбір мемлекеттер мен 155 үкіметтік емес ұйымнан тұратын Уран қаруын тоқтату жөніндегі халықаралық коалиция кедейленген уран қаруын өндіруге және әскери мақсатта қолдануға тыйым салуды сұрады. Еуропалық парламент бірнеше рет оны қолдануға мораторий енгізуді талап ететін резолюциялар қабылдады, бірақ Франция мен Ұлыбритания – Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшелері – тыйым салу туралы ұсыныстарды үнемі қабылдамай, оның қолданылуы заңды болып қала береді және денсаулыққа қауіпті екенін дәлелдейтін деректер жоқ деп мәлімдеді. 2007 жылы Франция, Ұлыбритания, Нидерланды және Чехия 2009 жылы кедейленген уранды құрайтын қару-жарақ пен оқ-дәрілерді қолданудың салдары туралы пікір алысуды өткізу туралы БҰҰ Бас Ассамблеясының қарарына қарсы дауыс берді. Еуропалық Одақтың қалған барлық елдері дауыс берді немесе дауыс беруден бас тартты. Нидерланды елшісі өзінің қарсы дауысын резолюцияның преамбуласындағы «кедейленген уран оқ-дәрілерін қолданудың адам денсаулығы мен қоршаған ортаға зиянды әсер ету мүмкіндігі» туралы сілтемемен түсіндірді, оның тиісті халықаралық ұйымдар жүргізген нақты ғылыми зерттеулермен растала алмайды деп санайды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің басқа тұрақты мүшелері бұл қарарды қолдамады, себебі Қытай дауыс беруге қатыспады, Ресей дауыс беруден бас тартты, ал АҚШ қарарға қарсы дауыс берді. Есепті негізінен кедейленген уранды қолданудан алаңдайтын Финляндия, Куба, Жапония, Сербия, Аргентина сияқты мемлекеттер және, көбінесе НАТО мүшелері, кедейленген уран оқ-дәрілерін проблемалық деп санамайтын мемлекеттер арасында бөлісті. Бұрынғыдай, Ұлыбритания мен Франция резолюцияға қарсы дауыс берді. Еуропалық Одақтың барлық басқа елдері дауыс берді немесе дауыс беруден бас тартты: 2007 жылы резолюцияға қарсы дауыс берген Нидерланды дауыс берді, сондай-ақ Финляндия мен Норвегия да дауыс берді, екеуі де 2007 жылы дауыс беруден бас тартқан, ал Чехия 2007 жылы резолюцияға қарсы дауыс берді. Резолюцияға қарсы дауыс берген тағы екі мемлекет – Израиль мен АҚШ (екеуі де 2007 жылы қарсы дауыс берген), ал Қытай бұрынғыдай дауыс беруге қатыспады, Ресей дауыс беруден бас тартты. Бұл шешім 2007 жылдың 22 наурызында парламентте бір ауыздан қабылданды. 2007 жылғы заңның мәтіні күшіне ену үшін екі жыл мерзім берді. 2009 жылдың сәуірінде Бельгия Сенаты Бельгия банктерінің кедейленген уран қаруын өндірушілерге инвестициялауын шектеу туралы бір ауыздан шешім қабылдады. 2009 жылдың қыркүйегінде Латын Америкасы Парламенті уран қаруын пайдалануға, өндіруге және сатып алуға өңірлік мораторий енгізуді талап ететін резолюция қабылдады. Сонымен қатар ол Парлатино мүшелерін халықаралық уран қаруын тоқтату туралы келісімге қол жеткізуге шақырды. 2010 жылдың қарашасында Ирландия Сенаты кедейленген уран қаруын заңсыз етуге бағытталған заң жобасын қабылдады, бірақ ол Dáil мақұлдауынан бұрын күшін жойды. 2010 жылдың желтоқсанында 148 мемлекет Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясының қарарын қолдады, онда қақтығыста кедейленген уран қаруын қолданған мемлекеттер, олардың аумағында қару қолданылған елден сұралған жағдайда, қарудың қай жерде атылғанын ашуға міндеттелді. 2011 жылдың сәуірінде Коста-Рика Конгресі өз аумағында уран қаруын тыйым салатын заң қабылдады, бұл әлемдегі екінші ел болды. 2012 жылдың желтоқсанында 155 мемлекет Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясының резолюциясын қолдады, онда БҰҰ-ның Қоршаған орта бағдарламасы анықтаған кедейленген уранның ұзақ мерзімді экологиялық әсеріне қатысты белгісіздіктердің жалғасуына байланысты мемлекеттер оны пайдалануда сақтық танытуы керек екені ескерілді. 2014 жылдың желтоқсанында 150 мемлекет Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясының резолюциясын қолдады, онда мемлекеттерді кедейленген уран қаруын қолданудан зардап шеккен мемлекеттерге, әсіресе ластанған орындар мен материалдарды анықтау мен басқаруға көмек көрсетуге шақырды. Бұрынғы екі жылдық резолюциялардан өзгеше, Германия резолюцияны қолдаудан бас тартты. 2014 жылдың маусым айында жарияланған 2012 жылғы резолюция бойынша БҰҰ Бас хатшысына ұсынылған есепте Ирак кедейленген уран қаруын тоқтату жөніндегі жаһандық келісімге қол қоюға шақырды.

A number of anti war activists specializing in international humanitarian law have questioned the legality of the continued use of depleted uranium weapons, highlighting that the effects may breach the principle of distinction (between civilians and military personnel). Some states and the International Coalition to Ban Uranium Weapons, a coalition of more than 155 non governmental organizations, have asked for a ban on the production and military use of depleted uranium weapons. The European Parliament has repeatedly passed resolutions requesting an immediate moratorium on the further use of depleted uranium ammunition, but France and Britain – the only European states that are permanent members of the United Nations Security Council—have consistently rejected calls for a ban, maintaining that its use continues to be legal, and that the health risks are unsubstantiated. In 2007, France, Britain, the Netherlands, and the Czech Republic voted against a United Nations General Assembly resolution to hold a debate in 2009 about the effects of the use of armaments and ammunitions containing depleted uranium. All other European Union nations voted in favour or abstained. The ambassador from the Netherlands explained his negative vote as being due to the reference in the preamble to the resolution "to potential harmful effects of the use of depleted uranium munitions on human health and the environment [which] cannot, in our view, be supported by conclusive scientific studies conducted by relevant international organizations." None of the other permanent members of the United Nations Security Council supported the resolution as China was absent for the vote, Russia abstained and the United States voted against the resolution. The report was largely split between states concerned about depleted uranium's use, such as Finland, Cuba, Japan, Serbia, Argentina, and predominantly NATO members, who do not consider the use of depleted uranium munitions problematic. As before Britain and France voted against the resolution. All other European Union nations voted in favour or abstained: the Netherlands, which voted against a resolution in 2007, voted in favour, as did Finland and Norway, both of which had abstained in 2007, while the Czech Republic, which voted against the resolution in 2007, abstained. The two other states that voted against the resolution were Israel and the United States (both of which voted against in 2007), while as before China was absent for the vote, and Russia abstained. The move followed a unanimous parliamentary vote on the issue on 22 March 2007. The text of the 2007 law allowed for two years to pass until it came into force. In April 2009, the Belgian Senate voted unanimously to restrict investments by Belgian banks into the manufacturers of depleted uranium weapons. In September 2009, the Latin American Parliament passed a resolution calling for a regional moratorium on the use, production and procurement of uranium weapons. It also called on the Parlatino's members to work towards an international uranium weapons treaty. In November 2010 the Irish Senate passed a bill seeking to outlaw depleted uranium weapons, but it lapsed before approval by the Dáil. In December 2010, 148 states supported a United Nations' General Assembly resolution calling for the states that use depleted uranium weapons in conflict to reveal where the weapons have been fired when asked to do so by the country upon whose territory they have been used. In April 2011, the Congress of Costa Rica passed a law prohibiting uranium weapons in its territories, becoming the second country in the world to do so. In December 2012, 155 states supported a United Nations' General Assembly resolution that recalled that, because of the ongoing uncertainties over the long term environmental impacts of depleted uranium identified by the United Nations Environment Programme, states should adopt a precautionary approach to its use. In December 2014, 150 states supported a United Nations' General Assembly resolution encouraging states to provide assistance to states affected by the use of depleted uranium weapons, in particular in identifying and managing contaminated sites and material. In contrast to the previous biennial resolutions, Germany moved to an abstention from supporting to the resolutions. Prior to the vote, in a report to the United Nations Secretary General requested by 2012's resolution published in June 2014, Iraq had called for a global treaty ban on depleted uranium weapons.

Азаматтық қолдану

Кемтілген уранның тығыздығы өте жоғары, және ол негізінен басқа радиоактивті материалдарды қорғау үшін, сондай-ақ балласт ретінде қолданылады. Мысалдарға желкенді қайықтың келі, қарсы салмақтар және өнеркәсіптік радиографиялық камералардағы қорғаныш жатады.

Радиациялық қалқалау

Кедейленген уран атомдық салмағының жоғары болуына байланысты, салмағына шаққандағы ең жақсы радиациялық қорғаныш болып табылады; материалдың атомдық салмағы неғұрлым жоғары болса, радиоактивтілікті тоқтату мүмкіндігі де соғұрлым артады, ал уран – ең ауыр табиғи элементтердің бірі. Қорғасын, ең ауыр тұрақты элемент, ең көп қолданылатын және арзан балама болып табылады, бірақ эквивалентті қорғау үшін қорғасын қалқаны DU қалқанынан шамамен үш есе қалың болуы керек. Уранның балқу температурасы да әлдеқайда жоғары, ал оның созылу беріктігі болатқа ұқсас. Өнеркәсіптік радиографиялық камералар өте жоғары белсенділікке ие гамма сәулелену көздерін (әдетте 10 TBq-ден жоғары белсенділігі бар Ir-192) қамтиды. Кедейленген уран көбінесе камераларда гамма көзінен адамдарды қорғау үшін қалқан ретінде қолданылады. Әдетте, уран қалқаны термиялық, механикалық және тотығудан қорғау үшін полиуретан көбікпен қамтамасыз етіліп, жабылады.

Тұтыну өнімдеріндегі бояу

Тұтынушылық өнімдердің қолданылуына тіс порцелянына қосу кіреді, олар жасанды тістерге табиғи тістердің флуоресценциясын имитациялау үшін қолданылады, сондай-ақ химиялық зертханаларда қолданылатын уранды құрамы бар реагенттер (мысалы, уран ацетаты, аналитикалық химияда және электрондық микроскопияда бояу ретінде қолданылады). Уран (көгалданған уран да, табиғи уран да) 19-шы ғасыр мен 20-шы ғасырдың басында және ортасында фарфор мен шыныны бояу үшін кеңінен қолданылған. Бұл практика 20-шы ғасырдың соңында көбінесе тоқтатылды. 1999 жылы 10% көгалданған уран концентрациясы "jaune no.17" сары эмаль ұнтағында қолданылды, бұл ұнтақты Франциядағы Cristallerie de Saint Paul компаниясы, эмаль пигменттерін өндіруші, өндірді. Ұнтақта қолданылған көгалданған уранды Cogéma-ның Pierrelatte зауыты сатты. 2000 жылдың ақпан айында Cogema эмаль және шыны өндірушілерге көгалданған уран сатуды тоқтатты.

Ұшақтағы кесу салмақтары

Қанаттарды тұрақтандыру және басқару беттері үшін (мысалы, Boeing 747–100 сияқты) кемітілген ураннан жасалған салмақтар бар ұшақтарда белгілі бір мөлшерде DU болуы мүмкін. Бұл қолданылуы даулы, себебі ұшақ апатқа ұшыраған жағдайда DU қоршаған ортаға таралуы мүмкін. Металл өрт кезінде ұсақ ұнтаққа дейін тотығуы да мүмкін. Көптеген жаңа ұшақтарда оның қолданылуы тоқтатылды. Boeing және McDonnell Douglas компаниялары 1980 жылдары DU қарсы салмақтарын қолдануды тоқтатты. 1992 жылдың 4 қазанында El Al Flight 1862 рейсінің апаты кезінде кемітілген уран шығарылды, бірақ жүргізілген зерттеуде ұшақтан шыққан кемітілген уранның денсаулыққа зиян келтіргенін көрсететін ешқандай дәлел табылмады. Кадмиймен қапталған DU қарсы салмақтары, қаптамасы зақымдалмаған жағдайда, қауіпсіз деп есептеледі.

АҚШ NRC жалпы лицензиясы

АҚШ Ядролық реттеу комиссиясының 10 CFR 40.25 ережелері, көп көлемді қолданысқа арналған өнеркәсіптік өнімдерде немесе құрылғылардағы таусылған уранды пайдалануға арналған жалпы лицензияны белгілейді. Бұл жалпы лицензия кез келген адамға рұқсат етілген мақсаттар үшін таусылған уранды иеленуге немесе пайдалануға мүмкіндік береді. Әдетте, материалды тастап кетпеу міндеттемесімен бірге тіркеу нысаны қажет болады. Келісім жасасқан штаттарда осыған ұқсас немесе одан да қатаң ережелер болуы мүмкін.

Сапарлы қайықтың кемі

Pen Duick VI, фр компаниясымен жобаланған және жарысқа пайдаланылатын қайық, таусылған ураннан жасалған келішемен жабдықталған. Бұл келішенің артықшылығы – уранның өте жоғары тығыздығының есесінен, белгілі бір салмақ үшін келіше жұқарақ болып, суға қарсы кедергісін азайтады. Кейіннен ол стандартты қорғасын келішемен ауыстырылды.

Жоғары энергиялы бөлшектер физикасындағы детекторларға арналған сынама алу калориметрлері

Жұмсақ уран жоғары тығыздығы мен табиғи радиоактивтілігіне байланысты бірнеше сынамалық калориметрлерде (мысалы, D0 және ZEUS детекторларында) қолданылған.

Радиологиялық қауіптер

Таза кедейленген уранның негізгі радиациялық қаупі – альфа бөлшектері, олар ауада ұзаққа тарамайды және киімнен өте алмайды. Дегенмен, шамамен бір ай ішінде таза кемітілген уран үлгісінде торий-234 және протактиний-234-тің шағын мөлшері пайда болады, олар уранның альфа бөлшектерін шығару деңгейімен салыстырылатын бета бөлшектерін шығарады. Бұл себебі уран-238 тікелей торий-234-ке ыдырайды, ол 24 күндік жартылай ыдырау периодымен протактиний-234-ке ыдырайды, ал ол өз кезегінде бірнеше сағат ішінде ұзақ өмір сүретін уран-234-ке ыдырайды. Сондықтан, 24 күннің еселігінде тепе-теңдікке жуық жағдайға жетеді. Бар деректер радиациялық қауіптің химиялық қауіптен азырақ екенін көрсетеді. Жауап авторы, радиация ғалымы, бұрын бірнеше рет қолданылған әдісті ұсынды, соның ішінде 1986 жылғы Чернобыль апатынан кейін. 2002 жылы Depleted Uranium Munitions (RSDUWG) денсаулыққа қатысты жұмыс тобы «өте төмен» денсаулық тәуекелдері бар екенін мәлімдеді, бірақ сондай-ақ «ең нашар жағдайларда» өкпе мен бүйрек зақымдануы мүмкін екенін, ал «нашар жағдайларда» тамақ немесе суда уранның жоғары концентрациясы бүйрекке кері әсер етуі мүмкін екенін айтты. 1991 жылдан бастап, Перс шығанағындағы соғыс аяқталғаннан кейін, ардагерлер мен олардың отбасылары кейінгі денсаулық проблемаларына алаңдаушылық білдірді. 1999 жылы Қорғаныс министрлігінің Перс шығанағындағы соғысқа қатысқан ардагерлердің медициналық бағалау бағдарламасына қатысқан алғашқы 1000 ардагерді бағалау тобы, олардың симптомдарының үлгісін түсіндіретін бірде-бір физикалық немесе психикалық аурудың «дәлелдерін» таппады. Соғыстан кейінгі ардагерлердің денсаулығын талдау үшін бастапқы деректердің жетіспеуінен басқа, ардагерлер қызметке кірген кезде толыққанды денсаулық тексерулері жүргізілмегендіктен, мың ардагерді қамтыған кейбір зерттеулердегі тағы бір қиындық – зерттеуге қатысушылардың кездейсоқ емес, өздері таңдауы, бұл жалпы қорытындылар жасауға мүмкіндік бермейді. Жану өнімдері Серомдық ерігіш генотоксикалық терратогендер туа біткен кемістіктерге себеп болады, ал ақ қан жасушаларында иммундық жүйенің зақымдануына әкеледі. 2004 жылдың басында Ұлыбританияның зейнетақы апелляциялық соты 1991 жылғы ақпандағы Перс шығанағындағы соғысқа қатысқан ардагердің туа біткен кемістігіне байланысты шағымын кедейленген уранмен улануға байланысты деп шешті. Ұлыбританиядағы Перс шығанағындағы соғыс ардагерлерінің балаларында "туа біткен кемістіктер" деп аталатын генетикалық ауруларға шалдығу қаупін зерттеген бір зерттеуде, кез келген кемістіктердің жалпы қаупі басқа ардагерлерге қарағанда Перс шығанағындағы соғыс ардагерлерінде 50%-ға жоғары екені анықталды. 2003 жылы Корольдік қоғамның кедейленген уранға қатысты жұмыс тобының төрағасы профессор Брайан Спратт: «Бастапқы бақылау мен тазалау жұмыстарын кім жүргізетіні ғылыми емес, саяси мәселе», – деді және «коалиция кедейленген уранның ықтимал қауіп екенін мойындап, онымен күресудің жолдарын табуы керек, оның қайда және қанша қолданылғаны туралы ашық болуы керек» деді. Зерттеу нәтижелерінде олардың миында және орталық жүйке жүйесінде уранның көп мөлшері жинақталғаны және сыртқы тітіркендіргіштерге жауап ретінде гиппокамптағы нейрондық белсенділіктің айтарлықтай төмендегені анықталды. Зерттеудің қорытындысы созылмалы уранның уытынан миға зақым келтіру бұрын ойланғаннан төмен дозада мүмкін екенін көрсетті. 1997 жылы жүргізілген компьютерлік нейрокогнитивтік тесттердің нәтижелері зәрдегі уран мен «жұмыс тиімділігі мен дәлдігін бағалайтын автоматтандырылған тесттердегі проблемалық нәтижелер» арасындағы байланысты көрсетті. 2021 жылғы баяндамада жарылған оқ-дәрілерден шыққан уран 1991 жылғы Персия шығанағындағы соғысқа қатысқан ардагерлерде Перс шығанағы соғысы ауруына (GWI) әкелмегені туралы қорытынды жасалды. Зерттеуде GWI стандартты анықтамаларына сәйкес келетін және GWI жоқ бақылау ардагерлерінен уран изотоптарының бөліну қатынастарында ешқандай айырмашылық байқалған жоқ. Зерттеушілер GWI-дің ең мүмкін себептерінің бірі – 1991 жылдың қаңтар айында Ирактың химиялық қару қоймаларын жою кезінде тараған зарин нерв газына кеңінен ұшырау екенін айтады. Бұл жағдай, мүмкін, нервке қарсы дәрі-дәрмектерді қолданумен және коалициялық күштерде жәндіктер арқылы таралатын аурулардың алдын алу үшін пестицидтерді қолданумен күшейген болуы мүмкін.

The primary radiation danger from pure depleted uranium is due to alpha particles, which do not travel far through air, and do not penetrate clothing. However, in a matter of a month or so, a sample of pure depleted uranium will generate small amounts of thorium 234 and protactinium 234, which emit the more penetrating beta particles at almost the same rate as the uranium emits alpha particles. This is because uranium 238 decays directly to thorium 234, which with a half life of 24 days decays to protactinium 234, which in turn decays in a matter of hours to the long lived uranium 234. A quasi steady state is therefore reached within a few multiples of 24 days. Available evidence suggests that the radiation risk is small relative to the chemical hazard. The author of the reply, a radiation scientist, went on to suggest a method that had been used several times before, including after the 1986 Chernobyl accident. The Royal Society Working Group on the Health Hazards of Depleted Uranium Munitions (RSDUWG) concluded in 2002 that there were "very low" health risks associated with the use of depleted uranium, though it also ventured that, "[i]n extreme conditions and under worst case assumptions" lung and kidney damage could occur, and that in "worst case scenarios high local levels of uranium could occur in food or water that could have adverse effects on the kidney".]] Since 1991, the year the Gulf War ended, veterans and their families voiced concern about subsequent health problems. In 1999, an assessment of the first 1,000 veterans involved in the Ministry of Defence's Gulf War medical assessment programme found "no evidence" of a single illness, physical or mental, that would explain the pattern of symptoms observed in the group. Aside from the lack of baseline data to guide analysis of the veterans' postwar health, because no detailed health screening was carried out when the veterans entered service, another major stumbling block with some studies, like the thousand veteran one, is that the subjects are self selected, rather than a random sample, making general conclusions impossible. Combustion products Serum soluble genotoxic teratogens produce congenital disorders, and in white blood cells causes immune system damage. In early 2004, the UK Pensions Appeal Tribunal Service attributed birth defect claims from a February 1991 Gulf War combat veteran to depleted uranium poisoning. Looking at the risk of children of UK Gulf War veterans suffering genetic diseases such as congenital malformations, commonly called "birth defects", one study found that the overall risk of any malformation was 50% higher in Gulf War veterans as compared to other veterans. In 2003, Professor Brian Spratt FRS, chairman of the Royal Society's working group on depleted uranium, said: "The question of who carries out the initial monitoring and clean up is a political rather than scientific question," and "the coalition needs to acknowledge that depleted uranium is a potential hazard and make in roads into tackling it by being open about where and how much depleted uranium has been deployed." Substantial amounts of uranium were accumulating in their brains and central nervous systems, and showed a significant reduction of neuronal activity in the hippocampus in response to external stimuli. The conclusions of the study show that brain damage from chronic uranium intoxication is possible at lower doses than previously thought. Results from computer based neurocognitive tests performed in 1997 showed an association between uranium in the urine and "problematic performance on automated tests assessing performance efficiency and accuracy." A 2021 report concluded that uranium from exploding munitions did not lead to Gulf War illness (GWI) in veterans deployed in the 1991 Persian Gulf War. The study found no differences in secretion of uranium isotopic ratios from those meeting the standard case definitions of GWI and control veterans without GWI. The researchers say that the most likely remaining causes for GWI are widespread low level exposure to sarin nerve gas released by the destruction of Iraqi chemical weapons storage facilities in January 1991. This was possibly compounded by the use of anti nerve agent medications and the use of pesticides to prevent insect borne diseases in coalition forces.

Ирак халқы

2001 жылдан бері Оңтүстік Ирактағы Басра ауруханасында Саддам Хусейннің бақылауындағы Ирак мемлекеттік денсаулық сақтау жүйесінде жұмыс істейтін медициналық қызметкерлер, Перс шығанағы соғысынан кейінгі он жылдық ішінде туған балалар арасында балалар лейкемиясы мен генетикалық ақаулардың күрт өскенін хабарлады. Ирак дәрігерлері осы ақаулардың себебін ұнтақталған уранның ұзақ мерзімді әсерімен байланыстырды, бұл пікірді бірнеше газет те қолдады. 2004 жылы Иракта лейкемиядан болатын өлім-жітім көрсеткіші барлық елдер арасында ең жоғары болды. 2003 жылы Корольдік қоғам Батыс әскерлерін Иракта қолданған ұнтақталған уранның мөлшері мен орналасқан жерін ашып беруге шақырды, осылайша зардап шеккен аймақтарда мұқият және нақты нәтижелерге жететін зерттеулер жүргізілуіне мүмкіндік жасауға болады. Уран қаруын тоқтату жөніндегі халықаралық коалиция (ICBUW) да Ирак дәрігерлерінің сұранысы бойынша Басра аймағында эпидемиологиялық зерттеу жүргізуді ұсынды, бірақ Басрада әлі күнге дейін тәуелсіз сарапшылармен тексерілген зерттеу жүргізілген жоқ. 2010 жылдың шілдесінде жарияланған «Фаллужа, Ирак, 2005–2009: Қатерлі ісік, нәресте өлімі және туу көрсеткіштері» атты медициналық зерттеуде «қатерлі ісік пен туа біткен ақаулардың өсуі алаңдатарлық деңгейде» екені және 2009/2010 жылдары нәресте өлімі 13,6%-ға жеткені айтылды. Бұл топ 2004 жылы соғыс кезіндегі әсерден кейін бес жыл өткен соң байқалатын күрт өсімді Балқан соғыстарынан кейін итальяндық бейбітшілдерде пайда болған лимфомамен және Чернобыль апатынан кейін Швецияның кейбір аймақтарында қатерлі ісік ауруларының көбеюімен салыстырды. Генетикалық стрессті тудыратын канцерогендік фактордың пайда болуы мен ену уақыты туралы мәліметтер жеке есепте қарастырылады. Есепте ұнтақталған уран «әлеуетті фактор» ретінде айтылады, бірақ оның көзі туралы ешқандай қорытынды жасалмайды. Фаллужаның екінші шайқасында Коалиция күштерінің ұнтақталған уранды қолдануымен байланысты зерттеулер 2012 жылы төрт рет жүргізілді, олардың бірі Фаллужа халқын «қазімге зерттелген барлық халық арасындағы генетикалық зақымданудың ең жоғары деңгейін» көрсеткен халық деп сипаттады. Осы зерттеулерге жауап ретінде, шайқасқа қатысқан бұрынғы АҚШ теңіз жауынгері Росс Капути Guardian газетінде АҚШ үкіметінен осы мәселені жеке зерттеуді талап ететін мақала жазды.

Since 2001, medical personnel working for the Iraqi state health service controlled by Saddam Hussein at the Basra hospital in southern Iraq have reported a sharp increase in the incidence of child leukemia and genetic malformation among babies born in the decade following the Gulf War. Iraqi doctors attributed these malformations to possible long term effects of DU, an opinion that was echoed by several newspapers. In 2004, Iraq had the highest mortality rate due to leukemia of any country. In 2003, the Royal Society called for Western militaries to disclose where and how much DU they had used in Iraq so that rigorous, and hopefully conclusive, studies could be undertaken out in affected areas. The International Coalition to Ban Uranium Weapons (ICBUW) likewise urged that an epidemiological study be made in the Basra region, as asked for by Iraqi doctors, but no peer reviewed study has yet been undertaken in Basra. A medical survey, "Cancer, Infant Mortality and Birth Sex Ratio in Fallujah, Iraq 2005–2009" published in July 2010, states that the " increases in cancer and birth defects are alarmingly high" and that infant mortality 2009/2010 has reached 13.6%. The group compares the dramatic increase, five years after wartime exposure in 2004, with the lymphoma that Italian peacekeepers developed after the Balkan wars and the increased cancer risk in certain parts of Sweden because of the Chernobyl fallout. The origin and time of introduction of the carcinogenic agent causing the genetic stress the group will address in a separate report. The report mentions depleted uranium as one "potentially relevant exposure" but makes no conclusions on the source. Four studies investigating links between the use of depleted uranium by Coalition forces during the Second Battle of Fallujah were conducted in 2012, one of which described the people of Fallujah as having "the highest rate of genetic damage in any population ever studied." In response to these studies, Ross Caputi, a former U. S. Marine who participated in the battle, wrote a Guardian article calling for the United States government to conduct its own study into the matter.

Балқан

2001 жылы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы Косоводан алынған деректер шешім қабылдауға жеткіліксіз екенін хабарлады және қосымша зерттеулер қажет екенін мәлімдеді. Сол жылы бірнеше еуропалық елдердің, әсіресе Италияның үкіметтері Балқан аймағындағы бейбітшілік сақтау миссияларында қызмет еткен ардагерлер арасында аурулардың және қатерлі ісіктердің көбеюі туралы хабарлады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Қоршаған орта бағдарламасы (БҰҰЖЖ) 2003 жылы Босния және Герцеговинада жүргізген зерттеуде, ауыз су мен ауадағы ұсақ бөлшектерде, кемітілген ураннан жасалған снарядтардың түсу жерлерінде, аз мөлшерде ластаушы заттар табылғанын мәлімдеді. Бұл көрсеткіштер алаңдауға себеп емес деп айтылды. Алайда, БҰҰЖЖ кемітілген уран жобаларының төрағасы Пекка Хаависто: «Бұл зерттеудің нәтижелері соғыстан кейінгі жағдайда тиісті тазалау және азаматтық қорғау шараларын қажеттігін тағы да көрсетіп тұр» деді. 2005 жылы Сиена университетінің итальян ғалымдары тобы зерттеу аймағының топырағына «көзбен көрінетіндей» уран қосылғанын, бірақ «бұл құбылыс кеңістікте өте шектеулі болды және топырақтағы уранның жалпы концентрациясы элементтің табиғи диапазонында болды» деп хабарлады. Сонымен қатар, уранның абсолютті концентрациясы зерттелген жұмыр құрт түрлерінің ластануын көрсетпеді. НАТО 1999 жылғы бомбалау кезінде қолданылған оқ-дәрілердегі кемітілген уранның денсаулыққа кері әсер ететінін дәлелдеуге болмайды деп бірнеше рет мәлімдеді.

Окинава, Жапония

1995 және 1996 жылдар аралығында АҚШ теңіз жаяу әскерінің AV 8B Harrier әуе кемелері Тори Шима оқ ату полигонында қателікпен 1500-нен астам DU снарядын атты. Әскерилер жапон үкіметін 1997 жылғы қаңтарға дейін хабардар етпеді.

Сардиния, Италия

Италияның Сардиния аралындағы Салто ди Кирра қару сынақ алаңының жанында туа біткен ақаулар мен қатерлі ісіктердің жоғары деңгейіне себеп болатын факторлардың бірі ретінде кемітілген уран көрсетілді.

Ауған соғысының салдарынан ластану

Канадалық Уран медициналық зерттеу орталығы Жалалабадтағы бомбаланған азаматтық аумақтардан алынған зәр сынамаларын алды, оларда байытылмаған уранның концентрациясы британ халқындағы қалыпты концентрациядан (≈) әлдеқайда жоғары болды.

Ремсхайд, Германия

1988 жылғы 8 желтоқсанда АҚШ Әскери-әуе күштеріне тиесілі A-10 Thunderbolt II шабуылдық ұшағы Батыс Германияның Ремсхайд қаласындағы тұрғын үйлерге құлады. Ұшақ көпқабатты үйдің жоғарғы қабатына шағылысты. Ұшқыштан басқа, бес адам қаза тапты. Тағы 50 адам жарақат алды, олардың көпшілігінің жағдайы ауыр болды. Апат орнына жақын жердегі қатерлі ісік ауруларының көрсеткіші артып, ұшақтағы обеднённый ураннан (кедейленген уран) құрылған балласт осының себебі болуы мүмкін деген күдік туды. Жоғарғы қабатты топырақ алып тастау кезінде түсірілген бейнематериалдарда радиациялық ескерту белгілері байқалады. 120 тұрғын мен құтқарушы тері ауруларына шағымданды. Медициналық қорытынды бойынша бұл симптомдар уытты тітіркендіргіш дерматитпен байланысты.

Елеусіз әсерлерді көрсететін зерттеулер

2005 жылғы және одан бұрынғы зерттеулер DU оқ-дәрісінің денсаулыққа өлшенетін зиянды әсерін тигізбейтінін көрсеткен. 1999 жылы Rand Corporation жүргізген әдебиеттерді шолуда: «Деплетирленген немесе табиғи ураннан алынған радиацияға ұшыраудың нәтижесінде пайда болатын қатерлі ісік немесе басқа да жағымсыз денсаулық әсерлері туралы әдебиеттерде ешқандай дерек жоқ, тіпті өте жоғары дозаларда болса да, оны жұтып қою немесе дем алу арқылы» делінген. АҚШ Қорғаныс министрлігінің департамент хатшысы тапсырған RAND есебі DU қаупін бағалаудағы пікірталас ғылыми емес, саяси сипатта екенін көрсетті. 2001 жылғы онкологиялық зерттеу «қазіргі ғылыми консенсус бойынша, DU оқ-дәрісі қолданылған жерлерде адамдарға деплетирленген уранның әсерінен қатерлі ісік пайда болуы өте еңкей» деген қорытындыға келді. 2001 жылы НАТО-ның бұрынғы Бас хатшысы Лорд Робертсон «медициналық консенсус айқын: деплетирленген уранның қаупі өте шектеулі және нақты жағдайлармен ғана байланысты» деді. 2002 жылы Австралия қорғаныс министрлігінің зерттеуі «уран өңдеу саласындағы жұмысшылар арасында өлім-жітім мен ауру-сырқаптың артуы анықталған жоқ. Перс шығанағы соғысының қатысушыларының зерттеулері, соғыс кезінде жарақат алғандардың денесінде деплетирленген уран фрагменттері сақталған жағдайларда, олардың зәрде уран деңгейінің жоғарылауын анықтау мүмкін болды, бірақ деплетирленген уранға байланысты бүйрек токсикалықтығы немесе басқа да жағымсыз денсаулық әсерлері он жылдық бақылаудан кейін анықталған жоқ» деген қорытындыға келді. 2002 жылы Халықаралық атом энергиясы агенттігінің (МАГАТЭ) Seibersdorf + зертханасының директоры Пьер Роберто Данеси «қазіргі уақытта деплетирленген уран денсаулыққа қауіп төндірмейді деген консенсус қалыптасқан» деді. 2005 жылы Sandia National Laboratories-тің Al Marshall 1991 жылғы Перс шығанағы соғысы кезінде деплетирленген уранға кездейсоқ ұшыраудың әлеуетті денсаулық әсерін талдау үшін математикалық модельдерді қолданды. Маршаллдың зерттеуі DU әсерінен қатерлі ісік пайда болуы туралы хабарламалар оның талдауымен де, соғыс ардагерлерінің медициналық статистикасымен де расталмағанын көрсетті. Маршалл деплетирленген ураннан сәулеленудің генетикалық әсерлерін де зерттеді. Деплетирленген уранға ұшыраумен байланысты химиялық әсерлер, соның ішінде репродуктивті мәселелер, кейінгі ғылыми мақалада егжей-тегжейлі талқыланды.

Studies in 2005 and earlier have concluded that DU ammunition has no measurable detrimental health effects. A 1999 literature review conducted by the Rand Corporation stated: "No evidence is documented in the literature of cancer or any other negative health effect related to the radiation received from exposure to depleted or natural uranium, whether inhaled or ingested, even at very high doses," and a RAND report authored by the U. S. Defense department undersecretary charged with evaluating DU hazards considered the debate to be more political than scientific. A 2001 oncology study concluded that "the present scientific consensus is that DU exposure to humans, in locations where DU ammunition was deployed, is very unlikely to give rise to cancer induction". Former NATO Secretary General Lord Robertson stated in 2001 that "the existing medical consensus is clear. The hazard from depleted uranium is both very limited, and limited to very specific circumstances". A 2002 study from the Australian defense ministry concluded that "there has been no established increase in mortality or morbidity in workers exposed to uranium in uranium processing industries studies of Gulf War veterans show that, in those who have retained fragments of depleted uranium following combat related injury, it has been possible to detect elevated urinary uranium levels, but no kidney toxicity or other adverse health effects related to depleted uranium after a decade of follow up." Pier Roberto Danesi, then director of the International Atomic Energy Agency (IAEA) Seibersdorf +Laboratory, stated in 2002 that "There is a consensus now that DU does not represent a health threat". A 2005 study by Sandia National Laboratories' Al Marshall used mathematical models to analyze potential health effects associated with accidental exposure to depleted uranium during the 1991 Gulf War. Marshall's study concluded that the reports of cancer risks from DU exposure are not supported by his analysis nor by veteran medical statistics. Marshall also examined possible genetic effects due to radiation from depleted uranium. Chemical effects, including potential reproductive issues, associated with depleted uranium exposure were discussed in some detail in a subsequent journal paper.

Әскери іс-қимылдар салдарынан атмосфераның ластануы

Ұлыбританияның бірнеше бақылау пункттеріндегі Атомдық қарулар мекемесі алған ауа сынамаларында атмосферадағы өте төмен деңгейдегі кемітілген уранмен сәйкес келетін жоғары радиация деңгейлері табылды. Бұл жоғары көрсеткіштер Ауғанстандағы "Анаконда" операциясымен және Екінші Шығанақ соғысының басындағы "Шок пен қорқыныш" бомбалау кампаниясымен бірдей уақытта тіркелді.

Басқа ластану жағдайлары

1992 жылдың 4 қазанында El Al Boeing 747 F жүк ұшағы (1862 рейсі) Амстердамдағы тұрғын үйге құлады. Жергілікті тұрғындар мен құтқару қызметкерлері апат кезінде және одан кейінгі өрттерде зиянды заттардың таралуына байланысты түрлі түсіндірілмейтін денсаулық проблемаларына шағымданды. 2000 жылы билік апаттан зардап шеккендер арасында эпидемиологиялық зерттеу жүргізді. Зерттеу нәтижесінде, хабарланған денсаулық шағымдарының ешқайсысы ұшақтың лифтілеріндегі тепе-теңдеу салмағы ретінде қолданылған кедейтілген уранмен байланысты емес екені анықталды. АҚШ-та уран гексафторидіне қатысты бірнеше оқиға тіркелді.