Кіріспе

Венгр радиохимигі (1885–1966)

Алғашқы жылдар

Гевеси Георги Будапештте, Венгрияда, венгр еврейінің бай және асыл отбасында дүниеге келді. Ол ата-анасы Лайос Бишиц пен Баронша Евгения (Дженни) Шоссбергердің (асыл атағы "Де Торня") сегіз баланың бесіншісі еді. Отбасының екі жағындағы ата-бабалары Пест қаласы еврей қауымының президенттерін ұсынған. Джордж Будапештте өсіп, 1903 жылы Пиар Gimnázium орта мектебін бітірді. 1904 жылы отбасының тегі Хевеси Бишиц болды, ал Хевеси кейіннен өзінің тегін өзгертті. Де Хевеси химияны бір жыл Будапешт университетінде, ал кейін бірнеше ай Берлин техникалық университетінде оқыды, бірақ Фрайбург университетіне ауысты. Сол жерде ол Людвиг Гаттерманмен танысты. 1906 жылы Георг Франц Юлиус Майердің жетекшілігімен докторлық диссертациясын бастады және 1908 жылы физика ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алды. 1908 жылы Хевесиге Швейцарияның Цюрихтегі ЭТХ-да қызметке шақыру ұсынылды, бірақ ол өзінің байлығының арқасында зерттеу ортасын өзі таңдай алды. Ол алдымен Германияның Карлсруэ қаласында Фриц Хабермен, содан кейін Англияның Манчестер қаласында Эрнест Рутерфордпен жұмыс істеді, онда ол Нильс Бормен де танысты. 1918 жылы Будапештте физикалық химия профессоры болып тағайындалды. 1920 жылы Копенгагенге қоныстанды.

Зерттеу

1922 жылы де Хевеси (Дирк Костермен бірге) гафний (72Hf) элементін ашты (лат. Hafnia – «Копенгаген», Нильс Бордың туған қаласы). Менделеевтің 1869 жылғы периодтық кестесі химиялық элементтерді логикалық жүйеге келтірді, бірақ 72 протоннан тұратын химиялық элемент табылмады. Хевеси Бордың атомдық моделіне сүйене отырып, осы элементті табуға бел буды. Копенгагендегі Норвегия және Гренландияның минералогиялық мұражайы зерттеу үшін қажетті материалды қамтамасыз етті. Үлгінің рентгендік спектрінің сипаттамалық жазбалары жаңа элементтің бар екенін көрсетті. Бұл мәлімдемеге Мансел Дэвис пен Эрик Ссерри қарсы шықты, олар 72-ші элементтің ауыспалы металл болатынын болжаған химияшы Чарльз Бьюри екенін айтты. Рокфеллер қорының қаржылық қолдауымен Хевеси өте жемісті жыл өткізді. Ол рентгендік флуоресценциялық талдау әдісін жасады және самарийдің альфа сәулесін ашты. Осы кезде ол өсімдіктер мен жануарлардың метаболизмін зерттеу үшін радиоактивті изотоптарды қолдануды бастады, денедегі химиялық элементтерді тұрақты изотоптардың бір бөлігін радиоактивті изотоптардың шағын мөлшерімен алмастыру арқылы іздеді. 1923 жылы Хевеси табиғи радиоактивті 212Pb-ді радиоактивті маркер ретінде қолданып, Vicia faba (бұршақ) тамырларында, сабақтарында және жапырақтарында сіңу және транслокация процесін зерттеу жөніндегі алғашқы зерттеуді жариялады. Кейін, 1943 жылы радиоактивті ізденіс жұмыстары үшін Хевеси химия саласындағы Нобель сыйлығына ие болды. 1924 жылы Хевеси Фрайбургке физикалық химия профессоры болып оралды. 1930 жылы ол Итакадағы Корнелл университетіне Бейкер лекторы болып барды. 1934 жылы Германияда нацистер билікке келгеннен кейін ол Копенгаген университетіндегі Нильс Бор институтына қайта оралды. 1936 жылы ол нейтрондық активациялық талдауды ойлап тапты. 1943 жылы ол Стокгольмге қашып кетті (Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Швеция бейтарап болды), онда ол органикалық химия зерттеу институтының ғылыми қызметкері болды. 1949 жылы ол Гент университетінде Франки профессоры болып сайланды. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін ол Стокгольм университетінің белсенді ғылыми әріптесі болып қалды.

Екінші дүниежүзілік соғыс және одан кейінгі кезеңдер

Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін Макс фон Лауэ мен Джеймс Франк Нобель сыйлығының алтын медальдарын Данияға жіберді, осылайша оларды нацистердің тартып алуынан сақтады. Нацистер Данияны басып алғаннан кейін бұл оларды қауіпке ұшыратты, өйткені сол кезде Германиядан алтын шығару заңсыз болды, егер Лауэ мен Франк мұндай іс жасағандары анықталса, қудалауға түсуі мүмкін еді. Мұны болдырмау үшін де Хевеси медальдарды акварегияда ерітіп, Копенгагендегі Нильс Бор институтындағы зертханасындағы сөреге қойды. Соғыстан кейін ол ерітіндіні бұрынғы қалпында тауып, қышқылдан алтынды бөліп алды. Нобель қоғамы қалпына келтірілген алтыннан медальдарды қайта жасап, екі лауреатқа қайтарды. 1943 жылға қарай Копенгаген еврей ғалымы үшін енді қауіпсіз болмады, де Хевеси Швецияға қашып кетті, онда ол 1961 жылға дейін Стокгольм университетінде жұмыс істеді. Стокгольмде де Хевесиді химия кафедрасында швед профессоры және Нобель сыйлығының иегері Ханс фон Эйлер Челпин қарсы алды, ол соғыс бойы Германияны жақтады. Бұл қарамастан, де Хевеси мен фон Эйлер Челпин соғыс кезінде және одан кейін көптеген ғылыми жұмыстарда бірлесіп жұмыс істеді. Стокгольмде болғанда де Хевеси химия саласындағы Нобель сыйлығын алды. Кейіннен ол Швед Корольдік Ғылым академиясының мүшесі болып сайланды және Копли медалімен марапатталды, оны ол ерекше құрметпен еске алды. Де Хевеси былай деді: "Көпшілік химия саласындағы Нобель сыйлығын ғалым алатын ең жоғары награда деп есептейді, бірақ бұл солай емес. Химия бойынша Нобель сыйлығын 40-50 адам алған, бірақ Швед Корольдік Ғылым академиясының тек он ғана шетелдік мүшесі бар, және олардың тек екеуі ғана Копли медалін алған" (Бор екіншісі еді). 1958 жылы ол радиоактивті изотоптарды бейбіт мақсатта пайдаланғаны үшін "Бейбітшілік үшін атом" сыйлығын алды.

Отбасылық өмірі мен өлімі

Де Хевеси 1924 жылы Пиа Риске үйленді. Олардың бір ұлы мен үш қызы болды, олардың бірі (Евгения) швед Нобель сыйлығының лауреаты Сванте Арренийдің немересіне тұрмысқа шықты. Де Хевеси 1966 жылы сексен жасында қайтыс болды және Фрайбург қаласында жерленді. 2000 жылы оның денесі Будапешттегі Керепеси зиратына көшірілді. Ол барлығы 397 ғылыми еңбек жариялаған, соның ішінде Бекерель-Кюри естелік лекциясы бар, онда ол ради химияның негізін қалаушылардың өмірі мен еңбектері туралы естеліктермен бөліскен. Оның отбасының тілегі бойынша, оның күлі 2001 жылғы 19 сәуірде Будапештте туған жерінде жерленді. 2005 жылғы 10 мамырда Hevesy зертханасы Risø Ұлттық Тұрақты Энергия зертханасында, қазіргі Дания Техникалық Университеті, DTU Nutech-те құрылды. Зертхананың алғашқы директоры профессор Микаэль Дженсеннің бастамасымен, изотоптық іздеу принципін жасаған Джордж де Хевесинің құрметіне осылай аталып, оның есімі берілді.