Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Венгр радиохимигі (1885–1966)
Hungarian radiochemist (1885–1966)
Алғашқы жылдар
Гевеси Георги Будапештте, Венгрияда, венгр еврейінің бай және асыл отбасында дүниеге келді. Ол ата-анасы Лайос Бишиц пен Баронша Евгения (Дженни) Шоссбергердің (асыл атағы "Де Торня") сегіз баланың бесіншісі еді. Отбасының екі жағындағы ата-бабалары Пест қаласы еврей қауымының президенттерін ұсынған. Джордж Будапештте өсіп, 1903 жылы Пиар Gimnázium орта мектебін бітірді. 1904 жылы отбасының тегі Хевеси Бишиц болды, ал Хевеси кейіннен өзінің тегін өзгертті. Де Хевеси химияны бір жыл Будапешт университетінде, ал кейін бірнеше ай Берлин техникалық университетінде оқыды, бірақ Фрайбург университетіне ауысты. Сол жерде ол Людвиг Гаттерманмен танысты. 1906 жылы Георг Франц Юлиус Майердің жетекшілігімен докторлық диссертациясын бастады және 1908 жылы физика ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алды. 1908 жылы Хевесиге Швейцарияның Цюрихтегі ЭТХ-да қызметке шақыру ұсынылды, бірақ ол өзінің байлығының арқасында зерттеу ортасын өзі таңдай алды. Ол алдымен Германияның Карлсруэ қаласында Фриц Хабермен, содан кейін Англияның Манчестер қаласында Эрнест Рутерфордпен жұмыс істеді, онда ол Нильс Бормен де танысты. 1918 жылы Будапештте физикалық химия профессоры болып тағайындалды. 1920 жылы Копенгагенге қоныстанды.
Hevesy György was born in Budapest, Hungary, to a wealthy and ennobled family of Hungarian Jewish descent, the fifth of eight children to his parents Lajos Bischitz and Baroness Eugénia (Jenny) Schossberger (ennobled as "De Tornya"). Grandparents from both sides of the family had provided the presidents of the Jewish community of Pest. George grew up in Budapest and graduated high school in 1903 from Piarist Gimnázium. The family's name in 1904 was Hevesy Bischitz, and Hevesy later changed his own. De Hevesy began his studies in chemistry at the University of Budapest for one year, and at the Technical University of Berlin for several months, but transferred to the University of Freiburg. There he met Ludwig Gattermann. In 1906, he started his Ph. D. thesis with Georg Franz Julius Meyer, acquiring his doctorate in physics in 1908. In 1908, Hevesy was offered a position at the ETH Zürich, Switzerland, yet being independently wealthy, he was able to choose his research environment. He worked first with Fritz Haber in Karlsruhe, Germany, then with Ernest Rutherford in Manchester, England, where he also met Niels Bohr. Back at home in Budapest, he was appointed professor in physical chemistry in 1918. In 1920, he settled in Copenhagen.
Зерттеу
1922 жылы де Хевеси (Дирк Костермен бірге) гафний (72Hf) элементін ашты (лат. Hafnia – «Копенгаген», Нильс Бордың туған қаласы). Менделеевтің 1869 жылғы периодтық кестесі химиялық элементтерді логикалық жүйеге келтірді, бірақ 72 протоннан тұратын химиялық элемент табылмады. Хевеси Бордың атомдық моделіне сүйене отырып, осы элементті табуға бел буды. Копенгагендегі Норвегия және Гренландияның минералогиялық мұражайы зерттеу үшін қажетті материалды қамтамасыз етті. Үлгінің рентгендік спектрінің сипаттамалық жазбалары жаңа элементтің бар екенін көрсетті. Бұл мәлімдемеге Мансел Дэвис пен Эрик Ссерри қарсы шықты, олар 72-ші элементтің ауыспалы металл болатынын болжаған химияшы Чарльз Бьюри екенін айтты. Рокфеллер қорының қаржылық қолдауымен Хевеси өте жемісті жыл өткізді. Ол рентгендік флуоресценциялық талдау әдісін жасады және самарийдің альфа сәулесін ашты. Осы кезде ол өсімдіктер мен жануарлардың метаболизмін зерттеу үшін радиоактивті изотоптарды қолдануды бастады, денедегі химиялық элементтерді тұрақты изотоптардың бір бөлігін радиоактивті изотоптардың шағын мөлшерімен алмастыру арқылы іздеді. 1923 жылы Хевеси табиғи радиоактивті 212Pb-ді радиоактивті маркер ретінде қолданып, Vicia faba (бұршақ) тамырларында, сабақтарында және жапырақтарында сіңу және транслокация процесін зерттеу жөніндегі алғашқы зерттеуді жариялады. Кейін, 1943 жылы радиоактивті ізденіс жұмыстары үшін Хевеси химия саласындағы Нобель сыйлығына ие болды. 1924 жылы Хевеси Фрайбургке физикалық химия профессоры болып оралды. 1930 жылы ол Итакадағы Корнелл университетіне Бейкер лекторы болып барды. 1934 жылы Германияда нацистер билікке келгеннен кейін ол Копенгаген университетіндегі Нильс Бор институтына қайта оралды. 1936 жылы ол нейтрондық активациялық талдауды ойлап тапты. 1943 жылы ол Стокгольмге қашып кетті (Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Швеция бейтарап болды), онда ол органикалық химия зерттеу институтының ғылыми қызметкері болды. 1949 жылы ол Гент университетінде Франки профессоры болып сайланды. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін ол Стокгольм университетінің белсенді ғылыми әріптесі болып қалды.
In 1922, de Hevesy co discovered (with Dirk Coster) the element hafnium (72Hf) (Latin Hafnia for "Copenhagen", the home town of Niels Bohr). Mendeleev's 1869 periodic table arranged the chemical elements into a logical system, but a chemical element with 72 protons was missing. Hevesy determined to look for that element on the basis of Bohr's atomic model. The mineralogical museum of Norway and Greenland in Copenhagen furnished the material for the research. Characteristic X ray spectra recordings made of the sample indicated that a new element was present. The accepted account has been disputed by Mansel Davies and Eric Scerri who attribute the prediction that element 72 would be a transition element to the chemist Charles Bury. Supported financially by the Rockefeller Foundation, Hevesy had a very productive year. He developed the X ray fluorescence analytical method, and discovered the samarium alpha ray. It was here he began the use of radioactive isotopes in studying the metabolic processes of plants and animals, by tracing chemicals in the body by replacing part of stable isotopes with small quantities of the radioactive isotopes. In 1923, Hevesy published the first study on the use of the naturally radioactive 212Pb as radioactive tracer to follow the absorption and translocation in the roots, stems and leaves of Vicia faba, also known as the broad bean. Later, in 1943, the work on radioactive tracing would earn Hevesy the Nobel Prize in Chemistry. In 1924, Hevesy returned to Freiburg as Professor of Physical Chemistry. In 1930, he went to Cornell University, Ithaca as Baker Lecturer. In 1934, after the Nazis came to power in Germany, he returned to Niels Bohr's Institute at the University of Copenhagen. In 1936, he invented Neutron Activation Analysis. In 1943 he fled to Stockholm (Sweden being neutral during the war), where he an associate of the Institute of Research in Organic Chemistry. In 1949 he was elected Franqui Professor in the University of Ghent. In his retirement, he remained an active scientific associate of the University of Stockholm.
Екінші дүниежүзілік соғыс және одан кейінгі кезеңдер
Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін Макс фон Лауэ мен Джеймс Франк Нобель сыйлығының алтын медальдарын Данияға жіберді, осылайша оларды нацистердің тартып алуынан сақтады. Нацистер Данияны басып алғаннан кейін бұл оларды қауіпке ұшыратты, өйткені сол кезде Германиядан алтын шығару заңсыз болды, егер Лауэ мен Франк мұндай іс жасағандары анықталса, қудалауға түсуі мүмкін еді. Мұны болдырмау үшін де Хевеси медальдарды акварегияда ерітіп, Копенгагендегі Нильс Бор институтындағы зертханасындағы сөреге қойды. Соғыстан кейін ол ерітіндіні бұрынғы қалпында тауып, қышқылдан алтынды бөліп алды. Нобель қоғамы қалпына келтірілген алтыннан медальдарды қайта жасап, екі лауреатқа қайтарды. 1943 жылға қарай Копенгаген еврей ғалымы үшін енді қауіпсіз болмады, де Хевеси Швецияға қашып кетті, онда ол 1961 жылға дейін Стокгольм университетінде жұмыс істеді. Стокгольмде де Хевесиді химия кафедрасында швед профессоры және Нобель сыйлығының иегері Ханс фон Эйлер Челпин қарсы алды, ол соғыс бойы Германияны жақтады. Бұл қарамастан, де Хевеси мен фон Эйлер Челпин соғыс кезінде және одан кейін көптеген ғылыми жұмыстарда бірлесіп жұмыс істеді. Стокгольмде болғанда де Хевеси химия саласындағы Нобель сыйлығын алды. Кейіннен ол Швед Корольдік Ғылым академиясының мүшесі болып сайланды және Копли медалімен марапатталды, оны ол ерекше құрметпен еске алды. Де Хевеси былай деді: "Көпшілік химия саласындағы Нобель сыйлығын ғалым алатын ең жоғары награда деп есептейді, бірақ бұл солай емес. Химия бойынша Нобель сыйлығын 40-50 адам алған, бірақ Швед Корольдік Ғылым академиясының тек он ғана шетелдік мүшесі бар, және олардың тек екеуі ғана Копли медалін алған" (Бор екіншісі еді). 1958 жылы ол радиоактивті изотоптарды бейбіт мақсатта пайдаланғаны үшін "Бейбітшілік үшін атом" сыйлығын алды.
Prior to the onset of World War II, Max von Laue and James Franck had sent their gold Nobel Prize medals to Denmark to keep them from being confiscated by the Nazis. After the Nazi invasion of Denmark this placed them in danger; it was illegal at the time to send gold out of Germany, and were it discovered that Laue and Franck had done so, they could have faced prosecution. To prevent this, de Hevesy concealed the medals by dissolving them in aqua regia and placing the resulting solution on a shelf in his laboratory at the Niels Bohr Institute in Copenhagen. After the war, he returned to find the solution undisturbed and precipitated the gold out of the acid. The Nobel Society then recast the medals using the recovered gold and returned them to the two laureates. By 1943, Copenhagen was no longer safe for a Jewish scientist and de Hevesy fled to Sweden, where he worked at the University of Stockholm until 1961. In Stockholm, de Hevesy was received at the department of chemistry by the Swedish professor and Nobel Prize winner Hans von Euler Chelpin, who remained strongly pro German throughout the war. Despite this, de Hevesy and von Euler Chelpin collaborated on many scientific papers during and after the war. While in Stockholm, de Hevesy received the Nobel Prize in chemistry. He was later inducted into the Royal Swedish Academy of Sciences and received the Copley Medal, of which he was particularly proud. De Hevesy stated: "The public thinks the Nobel Prize in chemistry for the highest honor that a scientist can receive, but it is not so. Forty or fifty have received Nobel chemistry prizes, but there are only ten foreign members of the Royal Swedish Academy, and only two have received a Copley." (Bohr was the other one.) He received the Atoms for Peace Award in 1958 for his peaceful use of radioactive isotopes.
Отбасылық өмірі мен өлімі
Де Хевеси 1924 жылы Пиа Риске үйленді. Олардың бір ұлы мен үш қызы болды, олардың бірі (Евгения) швед Нобель сыйлығының лауреаты Сванте Арренийдің немересіне тұрмысқа шықты. Де Хевеси 1966 жылы сексен жасында қайтыс болды және Фрайбург қаласында жерленді. 2000 жылы оның денесі Будапешттегі Керепеси зиратына көшірілді. Ол барлығы 397 ғылыми еңбек жариялаған, соның ішінде Бекерель-Кюри естелік лекциясы бар, онда ол ради химияның негізін қалаушылардың өмірі мен еңбектері туралы естеліктермен бөліскен. Оның отбасының тілегі бойынша, оның күлі 2001 жылғы 19 сәуірде Будапештте туған жерінде жерленді. 2005 жылғы 10 мамырда Hevesy зертханасы Risø Ұлттық Тұрақты Энергия зертханасында, қазіргі Дания Техникалық Университеті, DTU Nutech-те құрылды. Зертхананың алғашқы директоры профессор Микаэль Дженсеннің бастамасымен, изотоптық іздеу принципін жасаған Джордж де Хевесинің құрметіне осылай аталып, оның есімі берілді.
De Hevesy married Pia Riis in 1924. They had one son and three daughters together, one of whom (Eugenie) married a grandson of the Swedish Nobel laureate Svante Arrhenius. De Hevesy died in 1966 at the age of eighty and was buried in Freiburg. In 2000, his body was moved to the Kerepesi Cemetery in Budapest, Hungary. He had published a total of 397 scientific documents, one of which was the Becquerel Curie Memorial Lecture, in which he had reminisced about the careers of pioneers of radiochemistry. At his family's request, his ashes were interred at his birthplace in Budapest on 19 April 2001. On 10 May 2005 the Hevesy Laboratory was founded at Risø National Laboratory for Sustainable Energy, now Technical University of Denmark, DTU Nutech. It was named after George de Hevesy as the father of the isotope tracer principle under the initiative of the lab's first director, Prof. Mikael Jensen.