Кіріспе

Радиацияның гипотетикалық түрі 1903 жылы сипатталған сәулеленудің гипотетикалық түрі.

N сәулелері (немесе N сәулелері) – француз физигі Проспер Рене Блондлоттың 1903 жылы сипаттаған гипотетикалық сәулелену түрі. Бастапқыда басқа ғалымдар да оны растағанмен, кейіннен олардың шындыққа сай еместігі анықталды.

Өмірбаян

N сәулелік оқиға эксперименталды физикадағы бірқатар маңызды жаңалықтардан кейін болды. Виктор Шуман 1893 жылы вакуумдық ультракүлгін сәулесін, Вильгельм Рентген 1895 жылы рентген сәулелерін, Анри Беккерель 1896 жылы радиоактивтілікті, ал 1897 жылы Дж. Дж. Томсон электрондарды ашты, олар катод сәулелерінің құрамдас бөлігі екенін көрсетті. Бұл ғылыми қауымда радиацияның басқа да түрлері табылуы мүмкін деген күтуді тудырды. Осы кезде Проспер Рене Блондлот Нанси университетінде физика профессоры болып, электромагниттік сәулеленуді зерттеді. Оның электромагниттік толқындардың жылдамдығын өлшеу әрекеттері Томсон және Анри Пуанкаре тарапынан жоғары бағаланды. Блондлот, Огюстен Шарпентье, Арсен д'Арсонваль және тағы 120-ға жуық ғалым 300 мақала жариялады. Сол кездегі зерттеушілердің көпшілігі "детекторлар" ретінде әлсіз фосфоресцентті беттерден шығатын жарықты пайдаланды, бірақ сол кезеңдегі жұмыстар көрсеткендей, жарықтың өзгеруі жарықтандыру деңгейінің өзгеруінен гөрі физиологиялық құбылыс еді. Физиктер Густав Ле Бон мен П. Одоле, сондай-ақ спиритуалист Карл Хутер осы жаңалықты өздері ашқан деп мәлімдеді.

Жауап

"Ашу" халықаралық қызығушылықты тудырды және көптеген физиктер оның әсерін қайталауға тырысты. Алайда, көрнекті физиктер – Лорд Кельвин, Уильям Крукс, Отто Ламмер және Генрих Рубенс – мұны іске асыра алмады. Өзінің сәтсіздігінен кейін, өзін "бүкіл таңды зыңғыратумен өткіздім" деп сипаттаған американдық физик Роберт Вуд, сол кезде ақылсыздықтарды әшкерелейтін танымал "сыншы" ретінде белгілі болған, британдық Nature журналы оны Франциядағы Блондлоттың зертханасына сапар шегіп, одан әрі зерттеуге көндірді. Вуд Рубенске баруды ұсынды, өйткені ол неміс императоры Вильгельм II француздық эксперименттерді қайталауды сұрағанда ең ұялған болатын. Екі аптадан кейін Рубенс оны қайталай алмағанын хабарлауға мәжбүр болды. Дегенмен, Рубенс Вудтың баруы Блондлотқа оның көптеген сұрақтарына сыпайы жауап бергендіктен, жақсырақ көрінетінін ойлады. Блондлоттың демонстрациясы кезінде қараңғы бөлмеде Вуд эксперименттік құралдан маңызды призманы жасырын түрде алып тастады, бірақ экспериментаторлар N сәулелерін көргенін мәлімдеді. Сондай-ақ, Вуд N сәулелерін шығаратын үлкен файлды инертті ағашпен жасырын түрде ауыстырды, бірақ N сәулелері әлі де "көрінді". Оның осы зерттеулер туралы есебі Nature журналында жарияланды, онда N сәулелері таза субъективті құбылыс екені, ал ғалымдар өз күтулеріне сәйкес келетін деректерді тіркегені айтылды. Блондлоттың барлық бақылауларын растаған зертханалық көмекшісі оны адасқа салатындықтан, оның алданып қалғанына сенуге негіз бар. 1905 жылға қарай Нэнсиден тыс ешкім N сәулелеріне сенбеді, бірақ Блондлоттың өзі 1926 жылға дейін олардың бар екеніне сенгені хабарланды. Бірақ бұл фактілерді кем дегенде аздап әңгімелеп айтқандықтарын көрсететін дәлелдер бар.

Маңыздылығы

Бұл оқиға ғалымдар арасында эксперимент жүргізушілердің субъективтілігінен туындаған қателіктердің қауіптілігі туралы ескерту ретінде пайдаланылады. N сәулелерін Ирвинг Лангмюр патологиялық ғылымның мысалы ретінде келтірді. Дәл сол сияқты белгісіз сәулеленудің ұқсас қасиеттері шамамен 50 жыл бұрын басқа елде Карл Райхенбахтың «Магнетизм, Электр, Жылу, Жарық, Кристалдану және Химиялық тартымдылық туралы зерттеулер» трактатында, олардың тіршілік күшімен байланысында 1850 жылы, ал одан бұрын Венада Франц Месмердің 1779 жылғы «Жануарлар магнетизмін ашу туралы естеліктерінде» сипатталған. Райхенбах Месмердің жұмысымен таныс болғаны және Парижде Блондлотпен жұмыс істеген зерттеушілер Райхенбахтың жұмысынан хабардар болғаны белгілі, бірақ Блондлоттың оны жеке білгеніне дәлел жоқ. Нэнси қаласының орталық саябағы Блондлоттың есімімен аталады. Ол үйі мен бағын қалаға сыйға берді, одан қалалық саябақ құрылды. Джеймс Рэндидің мәлімдемесінше, Нэнси тұрғындарының көпшілігі мен университет профессорлары N сәулелері немесе Блондлот туралы естімеген. 2018 жылғы «Күмәнділердің Ғаламға нұсқаулығы» кітабының «Тарихтан алынған ескертулер» бөлімі N сәулелерінің «ашылу» тарихын баяндайды. «Skeptical Inquirer» журналындағы кітапқа жазылған рецензияда, кітаптың «ғылымгерлердің жеткіліксіз күмәндік танытуының» қаупін көрсету үшін N сәулелері оқиғасын пайдаланғаны айтылады, себебі «үш жыл ішінде жүз зерттеушінің үш жүз ғылыми мақаласы жарияланды, олардың барлығы осы ойдан туған құбылыстың нақты екенін мәлімдеді».