Халеда Зия: Бангладеш премьер-министрінің өмірі мен саяси жолы

Кіріспе

1991-1996 және 2001-2006 жылдар аралығында Бангладеш премьер-министрі болған Бегум Халеда Зия (; 1945 жылы Халеда Ханам Путул болып туған) – Бангладештің 1991 жылдың наурызынан 1996 жылдың наурызына дейін және 2001 жылдың маусымынан 2006 жылдың қазанына дейін премьер-министрі қызметін атқарған саясатшы. 2011 жылы Нью-Джерси штатының сенаты оны «Демократия үшін күрескен» деп атап, құрмет көрсетті. Forbes журналы Зияны әлемдегі 100 ең ықпалды әйелдер тізімінде 2004 жылы 14-орынға, 2005 жылы 29-орынға, ал 2006 жылы 33-орынға қойды. 2006 жылы үкіметінің мерзімі аяқталар алдында, 2007 жылдың қаңтарында өткізілуі жоспарланған сайлау саяси зорлық-зомбылық пен ішкі тартыстарға байланысты кейінге шегерілді, нәтижесінде әскери төңкеріс жасалып, уақытша үкімет билікке келді. Уақытша үкімет кезінде Зия мен оның екі ұлына жемқорлық танылды. 2018 жылы Зия «Зия жетімдер үйі» және «Зия қайырымдылық қоры» ісі бойынша жалпы 17 жылға бас бостандығынан айырылды. Жергілікті сот оған премьер-министр лауазымын пайдаланып, билікті теріс жолмен қолданғаны үшін үкім шығарды, сондай-ақ жаңадан құрылған «Зия жетімдер үйі» қорына қаражат бөлгені үшін кінәлі деп тапты. АҚШ Мемлекеттік департаменті 2020 жылғы «Адам құқықтары жөніндегі есептемесінде» халықаралық және отандық заң сарапшыларына сілтеме жасап, «сот шешімін растайтын дәлелдердің жетіспеуі» осы істің оны сайлау процесінен шеттету мақсатындағы саяси амал екенін айтты. Amnesty International оның «әділ сот талқысына қатысу құқығының» сақталмағанына алаңдаушылық білдірді. Оған саяси қимылдар жасауға ресми түрде тыйым салынбаса да, мұндай әрекеттер оны қайтадан түрмеге қамауға алып келуі мүмкін. 2022 жылдың қыркүйегінде оның жазасы алтыншы рет қатарынан 6 айға тоқтатылды.

Ерте өмір және білім

Халида Ханам "Путул" 1945 жылы Британдық Үндістанның Бенгал президенттігіндегі сол кездегі бөлінбеген Динажпур ауданындағы Жалпайгуриде (қазіргі Жалпайгури ауданы, Үндістан) дүниеге келді, бірақ оның әулеттік үйі Фульгази, Фениде орналасқан. Ол Фульгази, Фени ауданынан шыққан шай саудагері Искандар Али Мажумдер мен Чандбариден (қазіргі Уттар Динажпур ауданы) шыққан Таяба Мажумдердің бес баласының үшіншісі болды. Әкесінің айтуынша, 1947 жылы Үндістанның бөлінуінен кейін олар Динажпур қаласына (қазіргі Бангладеш) көшіп келді. Алғаш Динажпур миссионерлік мектебінде, содан кейін Динажпур қыздар мектебінде оқыды. 1960 жылы Пакистан армиясының капитаны Зиаур Рахманға тұрмысқа шықты. Тұрмысқа шыққаннан кейін күйеуінің есімін тегі ретінде қабылдап, есімін Халеда Зия деп өзгертті. Ол Динажпурдағы Сурендранатх колледжіне түскен, бірақ 1965 жылы күйеуімен бірге болу үшін Батыс Пәкістанға көшіп кетті. Оның екінші ұлы Арафат Рахман "Коко" (1969 ж.т.) 2015 жылы жүрек тоқтасынан қайтыс болды. Зияның әпкесі Хуршид Джахан (1939–2006) 2001–2006 жылдары Әйелдер мен балалар істері министрі қызметін атқарды. Оның інісі Саид Искандер (1953–2012) 2001–2006 жылдары Фени 1 сайлау округінен Джатия Сангсад депутаты болды. Оның екінші інісі Шамим Искандер Бангладеш Биманның зейнеткер десантшы-инженеры. Екінші әпкесі – Селина Ислам.

Саясаттану

1981 жылы 30 мамырда Халеда Зияның күйеуі, Бангладештің сол кездегі президенті Зиаур Рахман қатылды. Оның қайтысынан кейін, 1982 жылы 2 қаңтарда ол саясатқа қатысып, бастапқыда Зиаур Рахман құрған Бангладеш Ұлттық партиясының (БҰП) мүшесі болды. 1983 жылы наурыз айында партия төрағасының орынбасары қызметін атқара бастады. Осы оқиға Бангладеште тоғыз жылдық әскери диктатураның басталуын білдірді.

БНП және 7 партиялық одақ

Бегум Халида Зия Ершад билігінің алғашқы күнінен бастап әскери диктатураға қарсылық көрсетіп, өте принципиалды ұстаным танытты. 1983 жылдың мамыр айына қарай БНП-ның аға вице-президенті болды. Оның белсенді басшылығымен БНП 1983 жылдың 12 тамызында басқа алты партиямен біріккен қозғалыс мүмкіндіктерін талқылай бастады және 1983 жылдың қыркүйек айының бірінші аптасында "7 партиялық альянс" құрды. Партия төрағасы лауазымына келгеннен кейін Халида Зия Ершадқа қарсы қозғалысты жетекке алды. 1984 жылы басқа партиялармен бірге ол 6 ақпанды "Талаптар күні", ал 14 ақпанды "Наразылық күні" деп жариялады. Сол күндері ел бойынша митингілер ұйымдастырылды және қозғалыстың белсенділері президент Ершадқа адал, қатыгез полиция күштерімен күресте көшеде қаза тапты.

1986 жылғы сайлауға бойкот

Саяси қысымды сейілту үшін генерал-лейтенант Ершад 1986 жылы кезекті сайлауды өткізу туралы жариялады. Алғашқыда екі ірі оппозициялық одақ – БНП жетекшілігіндегі "7 партиялық одақ" және Ауами Лига жетекшілігіндегі "15 партиялық одақ" сайлауға қатысу мүмкіндігін талқылап, Ершадты күтпеген жағдайға түсіру үшін ірі сайлау одағын құруды қарастырды. Бірақ Ауами Лига сайлау одағын құрудан бас тартты, ал Шейх Хасина 1986 жылдың 19 наурызында өткен митингте Ершад басшылығымен сайлауға қатысқандарды "ұлттық опасыздар" деп жариялады. Дегенмен, Шейх Хасинаның Ауами Лигасы, Бангладеш Коммунистік партиясы және тағы алты партия Ершад басшылығымен сайлауға қатысып, нәтижесінде 15 партиялық одақта жарылыс болды. Екінші жағынан, Бегум Халеда Зия сайлаудың заңсыз екенін мойынмен мойындап, халықты сайлауға қарсы тұруға шақырды. Ершад үкіметі сайлау қарсаңында оны үй қамауына алды, ал Ауами Лигасы, Бангладеш Джамаат-э-Ислами, Бангладеш Коммунистік партиясы және басқа да шағын партиялар сайлауға қатысып, Ершадтың Джатия партиясына жеңіліп қалды. Бегум Халеда Зияның келісімсіздігі мен әскери диктатураға қарсы тұруы оның халық көзінде "келісімсіз лидер" бейнесін қалыптастырды. Гоухер Ризви талдауында былай деп жазды:

Үкіметтік қысымға қарсы тұру, сайлауды бойкоттау, пайдалы лауазымдардан бас тарту немесе түрмеге қамалу – жеке құрбандықтардың белгісі деп есептеледі, мұндай құрбандықтарды саясаттың көбінесе билік пен жеке өркендеуден тұратын елдегі халық жоғары бағалайды. Халида БНП-ның жетекшісі болып тағайындалған сәттен бастап, Ершад билікте болған кезде өткізілетін кез келген сайлауға қатысуға қарсылық танытты. Оның танымалдылығы 1986 жылы сайлауды бойкоттағаннан кейін артып, одан әрі өсті. Кейін сол жылы, 1986 жылғы Бангладеш президенттік сайлауы қарсаңында Халида Зия тағы да үй қамауына алынды.

Ершадтың құлдырауы

Халида Зия 1986 жылдан 1990 жылға дейін Эршадтың әскери үкіметі тарапынан бірнеше рет үй қамауына алынды. 1986 жылдың 13 қазанында ол 1986 жылғы Бангладеш президенттік сайлауына дейін үй қамауына алынып, сайлаудан кейін ғана босатылды. Ол өзінің босатылуына жетекшілік етіп, Эршадты биліктен ығыстыру мақсатында жаңа қозғалыс бастады. Сол жылдың 10 қарашасында ол жарты күндік ереуіл жариялады, бірақ қайтадан үй қамауына алынды. 1987 жылдың 24 қаңтарында Шейх Хасина және басқа да Ауами лигасының жетекшілері парламенттік сессияға қатысқанда, Халида Зия көшеде парламентті таратуды талап етіп тұрды. Ол Дакада жаппай митингке шақырды, ол зорлыққа ұласып, БНП-ның басшылары тұтқындалды. Содан кейін 1987 жылдың ақпаннан шілдеге дейін Халида Зия басқаратын 7 партиялық альянс бірқатар ереуілдер ұйымдастырды. Жылдың 22 қазанында Халида Зияның БНП-сы Шейх Хасинаның Ауами лигасымен бірлесіп, Эршадты құлату үшін 10 қарашада "Даканы басып алу" бағдарламасын жариялады. 1987 жылғы оқиғаларға толы жылдан кейін, келесі екі жыл салыстырмалы түрде тыныш өтті, бірақ кейде зорлық-зомбылық орын алды. БНП-ның студенттік қанаты "Чатра Дал" елдегі студенттік ұйымдардың көпшілігінде жеңіске жеткеннен кейін жаңа қозғалыс толқыны басталды. 1990 жылға қарай "Чатра Дал" Халида Зияның беделіне сүйене отырып, елдің 321 студенттік ұйымының 270-ін бақылауына алды. Олар сондай-ақ 1990 жылы Дакка университетінің Орталық студенттік ұйымының барлық лауазымдарын жеңіп алды. Екі айлық наразылықтардан кейін Бегум Халида Зия басшылығындағы БНП және басқа да саяси партиялар 1990 жылдың 4 желтоқсанында Эршадты отставкаға кетуге мәжбүр етті.

Премьер-министр қызметі

Бегум Халеда Зия Бангладештің үш рет премьер-министрі болды. Оның алғашқы мерзімі 1991 жылдың наурызынан 1996 жылдың ақпанына дейін, екінші мерзімі 1996 жылдың ақпанынан кейін бірнеше аптаға созылды, ал үшінші мерзімі 2001 жылдың қазанынан 2006 жылдың қазанына дейін болды. Ол білім беруді қолжетімді етудегі рөлімен және бірқатар маңызды экономикалық реформаларды енгізуімен ерекше есте қалады.

Бірінші кезең

Бангладеште бейтарап уақытша үкімет 1991 жылғы 27 ақпанда сайлау өткізді. Зия 1991 жылғы 20 наурызда парламент депутаттарының көпшілігінің қолдауымен елдің тұңғыш әйел премьер-министрі болып ант қабылдады. Парламент 1991 жылғы тамыз айында конституцияға 12-ші түзетуді бірауыздан қабылдады. Президент міндетін атқарушы Шахабуддин Ахмед Зияға сол кезде президентке жүктелген дерлік барлық өкілеттіктерді берді, нәтижесінде қыркүйек айында Бангладеш парламенттік жүйеге қайта оралды.

Білім беру реформалары

1991 жылы Бегум Халеда Зия билікті қолға алған кезде Бангладештің балаларының орташа оқу мерзімі шамамен екі жылды құрады және әр үш ұлға бір сыныпта бір қыз оқыды. Бегум Халеда Зия білім беруді және кәсіптік оқытуды өте белсенді түрде қолдады. Оның үкіметі бастауыш білім беруді барлығы үшін тегін және міндетті етті. Ал қыздар үшін білім 10-сыныпқа дейін тегін болды. Жаңа реформалар мен саясатты іске асыру үшін 1994 жылы білім беру саласына бөлген бюджет 60%-ға арттырылды және басқа салалармен салыстырғанда ең көп қаржы бөлінді. 1990 жылы SSC емтиханын студенттердің 31,73%-ы тапсырды, ал қыздардың арасында бұл көрсеткіш 30,11% болды. 1995 жылы оның саясатының нәтижесінде студенттердің 73,2%-ы SSC емтиханын тапсырды, ал қыздардың арасында 71,58%-ы өтті.

Экономикалық реформалар

Кейбір маңызды экономикалық реформалар Халида Зияның бірінші үкіметінің кезеңінде жүзеге асырылды, оларға қосылған құн салығын (ҚҚС) енгізу, 1991 жылы Банк компаниясы туралы заңды және 1993 жылы Қаржы институттары туралы заңды қабылдау, сондай-ақ 1993 жылы жекешелендіру жөніндегі кеңес құру кірді. Бұдан өзге, Бангладеш 1993 жылы Тарифтер мен сауда жөніндегі келісімге қол қойды. 1993 жылы Даканың жанында шетелдік инвесторларды тарту мақсатында жаңа экспорттық өңдеу аймағы ашылды.

Әкімшілік реформалар

Халида Зияның бірінші үкіметі халықтың талабына жауап ретінде қалалық корпорациялардың әкімдерін сайлаушылар тікелей сайлайтын заң қабылдады. Осыған дейін қалалық корпорация әкімдерін әр округтың сайланған кеңесшілері сайлап келген. Зия басқаруы 1991 жылдың қараша айында Упазила жүйесін жойды. Ол жергілікті өзін-өзі басқару құрылымын қарастыру комиссиясын құрды, ол жергілікті өзін-өзі басқарудың екі деңгейлі жүйесін – аудандық және ауылдық кеңестерді ұсынды. Сонымен қатар, аудандық деңгейде даму шараларын үйлестіру үшін "Аудандық даму және үйлестіру комитеті" құрылды.

Екінші мерзім

1996 жылы 15 ақпанда өткен сайлауға оппозиция бойкот жасаған кезде Зияның БНП партиясы 6-шы Джатия Сангшадта үлкен жеңіске жетті. Басқа ірі партиялар сайлауды бақылау үшін бейтарап уақытша үкімет тағайындалуын талап етті. Парламент конституцияға 13-ші түзетуді қабылдап, уақытша үкіметті асығыс түрде енгізді. Парламент 90 күн ішінде парламент сайлауына жол ашу үшін таратылды. 1996 жылы 12 маусымда өткен сайлауда БНП Шейх Хасинаның Авами лигасына жеңілді. 1999 жылы 6 қаңтарда 116 орын жеңіп, келесі жалпы сайлауда билікке оралу мүмкіндігін арттырды. Оған бұрынғы саяси қарсыласы – президент Ершадтың әскери үкімет басқарғаннан кейін құрған Джатия партиясы, сондай-ақ Джамаат-э-Ислами Бангладеш және Ислами Ойкья Йоттың ислами партиялары кірді. Олар биліктегі Авами лигасына қарсы наразылық акцияларын ұйымдастырды. Көптеген тұрғындар Зия мен БНП-ны 1971 жылы Бангладеш тәуелсіздігіне қарсы болған Джамаат-э-Исламимен одақтасқаны үшін қатты сынады. Төрт партиялық одақ 2001 жылғы 1 қазанда өткен жалпы сайлауға қатысып, парламенттегі орынның үштен екісін жеңіп алды және дауыс берудің 46 пайызын алды (басты оппозициялық партияның 40 пайызына қарағанда). Зия Бангладеш премьер-министрі болып сайланды. Ол ел алдындағы сайлау алдындағы уәделерін орындау үшін 100 күндік бағдарлама бойынша жұмыс істеді. Осы мерзімде экономикалық дамуға жұмсалатын отандық ресурстардың үлесі артты. Бангладеш елдің инфрақұрылымын, энергия ресурстарын және бизнесті дамыту үшін АҚШ, Ұлыбритания және Жапония сияқты елдерден, соның ішінде халықаралық инвестициялардың жоғары деңгейін тарта бастады. Бұл кезеңде заң мен тәртіпті қалпына келтіру үлкен жетістік болды. Зия сыртқы саясатында көршілік қарым-қатынасты дамытты. «Шығысқа қарай» саясатында ол Оңтүстік Азиядағы өңірлік ынтымақтастықты күшейтуге және БҰҰ Адам құқықтары хартасына бағынуға ұмтылды. Ол халықаралық дауларды келіссөздер арқылы шешуге тырысты және халықаралық қатынастарда күш қолданудан бас тартты. Бангладеш Біріккен Ұлттар Ұйымының халықаралық бейбітшілік сақтау операцияларына қатыса бастады. 2006 жылы Forbes журналы оның жетістіктерін мақтаған мақаласында оның басшылығын жариялады. Оның үкіметі жас қыздарды білім беруге (Бангладеш әйелдерінің шамамен 70 пайызы сауатсыз) және кедейлерге азық-түлік таратуға (Бангладештің 135 миллион халқының жартысы кедейлік шегінен төмен өмір сүреді) жұмыстанды. Оның үкіметі экономикалық реформалар мен кәсіпкерлік мәдениетін қолдау арқасында ІЖӨ-нің күшті өсуін (5%) қамтамасыз етті. Зия үшінші рет премьер-министр болған кезде Бангладештің ІЖӨ өсуі 6 пайыздан жоғары болды. Бангладештің жан басына шаққандағы ұлттық табысы 482 долларға жетті. Бангладештің валюталық резерві бұрынғы 1 миллиард доллардан 3 миллиард долларға дейін өсті. Бангладешке тікелей шетелдік инвестициялар 2,5 миллиард долларға дейін өсті. Зияның кеңсесінің соңында өнеркәсіптік сектордың ІЖӨ-дегі үлесі 17 пайыздан асты. Конституцияда көзделгендей, президент Иажуддин Ахмед 2006 жылғы 29 қазанда Бас кеңесші болып билікті қабылдады. Ол бірнеше айлық зорлық-зомбылық кезінде сайлауды ұйымдастыруға және барлық саяси партияларды келіссөздер үстеліне әкелуге тырысты; 2006 жылдың қарашасында үкімет отставкаға кеткеннен кейін алғашқы айда 40 адам қаза тауып, жүздеген адам жарақат алды. Президенттік кеңесші Мұхлесур Рахман Чоудхури Зиямен, Шейх Хасинамен және басқа да саяси партиялармен мәселелерді шешуге және сайлауды жоспарлауға тырысып кездесті. Саяси дау-дамайлар, наразылық акциялары және экономикаға қауіп төндіретін поляризация аясында келіссөздер жалғасты. 2006 жылғы 26 желтоқсанда барлық саяси партиялар 2007 жылғы 22 қаңтарда жоспарланған сайлауға ресми түрде қатысты. Авами лигасы соңғы сәтте бас тартты, ал қаңтарда әскерилер уақытша үкіметті ұзақ мерзімге қолдау үшін араласты. Ол 2008 жылғы желтоқсанда жалпы сайлау өткізуге дейін билікті ұстады.

When the opposition boycotted the 15 February 1996 election, Zia's party BNP had a landslide victory in the 6th Jatiya Sangshad. Other major parties demanded a neutral caretaker government to be appointed to oversee the elections. The short lived parliament hastily introduced the caretaker government by passing the 13th amendment to the constitution. The parliament was dissolved to pave the way for parliamentary elections within 90 days. In the 12 June 1996 elections, BNP lost to Sheikh Hasina's Awami League. Winning 116 seats, on 6 January 1999 to increase its chances to return to power in the next general elections. These included its former political foe the Jatiya Party, founded by President Ershad after he led a military government, and the Islamic parties of Jamaat e Islami Bangladesh and the Islami Oikya Jot. It encouraged protests against the ruling Awami League. Many residents strongly criticized Zia and BNP for allying with Jamaat e Islami, which had opposed the independence of Bangladesh in 1971. The four party alliance participated in the 1 October 2001 general elections, winning two thirds of the seats in parliament and 46% of the vote (compared to the principal opposition party's 40%). Zia was sworn in as the Prime Minister of Bangladesh. She worked on a 100 day programme to fulfill most of her election pledges to the nation. During this term, the share of domestic resources in economic development efforts grew. Bangladesh began to attract a higher level of international investment for development of the country's infrastructure, energy resources and businesses, including from the United States, Great Britain, and Japan. Restoration of law and order was an achievement during the period. Zia promoted neighbourly relations in her foreign policy. In her "look east policy," she worked to bolster regional cooperation in South Asia and adherence to the UN Charter of Human Rights. She negotiated settlement of international disputes, and renounced the use of force in international relations. Bangladesh began to participate in United Nations international peacekeeping efforts. In 2006, Forbes magazine featured her administration in a major story praising her achievements. Her government worked to educate young girls (nearly 70% of Bangladeshi women were illiterate) and distribute food to the poor (half of Bangladesh's 135 million people live below the poverty line). Her government promoted strong GDP growth (5%) based on economic reforms and support of an entrepreneurial culture. When Zia became prime minister for the third time, the GDP growth rate of Bangladesh remained above 6 percent. The Bangladesh per capita national income rose to 482 dollars. Foreign exchange reserve of Bangladesh had crossed 3 billion dollars from the previous 1 billion dollars. The foreign direct investments of Bangladesh had risen to 2.5 billion dollars. The industrial sector of the GDP had exceeded 17 percent at the end of Zia's office. President Iajuddin Ahmed, as provided for in the constitution, assumed power as Chief Advisor on 29 October 2006. He tried to arrange elections and bring all political parties to the table during months of violence; 40 people were killed and hundreds injured in the first month after the government's resignation in November 2006. Mukhlesur Rahman Chowdhury, the presidential advisor, met with Zia and Sheikh Hasina, and other political parties to try to resolve issues and schedule elections. Negotiations continued against a backdrop of political bickering, protests and polarisation that threatened the economy. Officially on 26 December 2006, all political parties joined the planned 22 January 2007 elections. The Awami League pulled out at the last minute, and in January the military intervened to back the caretaker government for a longer interim period. It held power until holding general elections in December 2008.

Сыртқы саясат

Сауд Арабиясы: Зия 2012 жылдың соңында бірқатар жоғары деңгейдегі шетелдік сапарлар жасады. Тамыз айында Сауд Арабиясына шақырылған ол Сауд Арабиясының мұрагер ханзадасы және қорғаныс министрі Салман бин Абдулазиз Әл Саудпен екіжақты қарым-қатынастар туралы әңгімелесті. Ол сол кезде құлдырап бара жатқан Сауд Арабиясының еңбек нарығына бангладештік мигрант жұмысшылардың қолжетімділігін жақсартуға тырысты. Си Цзиньпин 2012 жылы Қытайдың Жоғарғы басшысы болды. Қытайдағы келіссөздер сауда және Бангладешке қытайлық инвестицияларды тарту, әсіресе Падма көпірін қаржыландыру мәселесіне қатысты. 2012 жылдың басында Дүниежүзілік банк, болашақтағы ірі қаржыгер, үкімет министрлерін жемқорлыққа айыптап, қаржыландырудан бас тартты. БНП өзінің сапары барысында екінші Падма көпірінің Қытай тарапынан қаржыландырылатындығы расталғанын мәлімдеді. Үндістан: 2012 жылдың 28 қазанында Зия Үндістанға сапар шегіп, президент Пранаб Мукерджимен, премьер-министр Манмохан Сингхпен және бірқатар лауазымды тұлғалармен, соның ішінде сыртқы істер министрі Салман Хуршид, ұлттық қауіпсіздік кеңесшісі Шившанкар Менон, сыртқы істер хатшысы Ранжан Матай және БЖП лидері және оппозиция жетекшісі Сушма Свараджпен кездесті. Кездесулер екіжақты сауда және аймақтық қауіпсіздік мәселелерін қамтыды. Зияның Үндістанға сапары ерекше саналды, себебі БНП өзінің бәсекелесі Авами лигасына қарағанда Үндістанға көбірек оппозицияда болған. Премьер-министрмен болған кездесуде Зия партиясының өзара тиесілі пайда үшін, экстремизмге қарсы күресті қоса алғанда, Үндістанмен жұмыс істеуге ниетті екенін айтты. Үндістандық шенеуніктер онымен террористерді тоқтату үшін аймақта ортақ геосаяси доктринаны іске асыруға келіскендерін хабарлады.

Уақытша үкімет кезінде қамауға алу

Бангладеш банкінің бұрынғы басқарушысы Фахруддин Ахмед 2007 жылдың 12 қаңтарында уақытша үкіметтің бас кеңесшісі болды. Наурыз айында Зияның үлкен ұлы Тарик Рахман сыбайлас жемқорлық үшін тұтқындалды. Төтенше жағдай режимі аясында саяси белсенділікті тоқтату үшін, 9 сәуірден бастап үкімет саясатшыларға Зияның үйіне баруға тыйым салды. Оның тағы бір ұлы Арафат Рахман (Коко) 16 сәуірде сыбайлас жемқорлық үшін тұтқындалды. 17 сәуірде "The Daily Star" газеті Зияның Арафатпен бірге елден кетуге келіскенін хабарлады. Оның отбасы Сауд Арабиясы үкіметі "қалай болғанда да, қаламаған қонақты қабылдауға" құлықсыздық танытқандықтан, оның елге кіруіне рұқсат бермегенін мәлімдеді. 7 мамырда Жоғарғы сот үкіметке Зияға қатысты қолданылып жатқан шектеулерді түсіндіруді бұйырды. 17 шілдеде Бангладештің Сыбайлас жемқорлыққа қарсы комиссиясы (СЖҚК) Зия мен Хасинаға хабарлама жіберіп, олардың мүлкінің мәліметтерін бір апта ішінде комиссияға ұсынуды сұрады. Зияға 27 қыркүйекте Daily Dinkal Publications Limited компаниясының қызмет көрсету есептерін жылдар бойы тапсырмағаны туралы іс бойынша сотқа келуі бұйрық етілді. 2 қыркүйекте үкімет Зияға қарсы 2003 жылы Global Agro Trade Company компаниясына келісімшарт берумен байланысты сыбайлас жемқорлық айыбын қойды. Ол 3 қыркүйекте тұтқындалды. Ол парламент ғимаратының аумағындағы уақытша түрмеде қамауда ұсталды. Сол күні Зия партияның бас хатшысы Абдул Маннан Бхуянды және оның орынбасары Вип Ашраф Хоссейнді партиялық тәртіпті бұзғаны үшін партиядан шығарды. БНП тұрақты комитетінің мүшелері партияны басқаруға бұрынғы қаржы министрі Сайфур Рахман мен бұрынғы су ресурстары министрі Хафизуддин Ахметті тағайындады. Бангладеш сайлау комиссиясы кейіннен Зия емес, Хафизуддин фракциясын келіссөздерге шақырды, бұл оны заңды БНП ретінде мойындады. Зия бұл шешімге сот арқылы шағымданып, бірақ оның шағымы 2008 жылдың 10 сәуірінде қабылданбады. Зия 2008 жылдың 11 қыркүйегінде бір жылдық қамаудан кейін кепілдікпен босатылды. 2008 жылдың желтоқсан айында уақытша үкімет жалпы сайлау өткізді, онда Зияның партиясы Авами лигасы мен оның Үлкен одағына (13 кіші партиядан құралған) жеңілді, олар парламенттегі орынның үштен екісін иеленді. Шейх Хасина премьер-министр болды және оның партиясы 2009 жылдың басында үкімет құрды. Зия парламенттегі оппозиция жетекшісі болды.

Former Bangladesh Bank governor Fakhruddin Ahmed became the Chief Adviser to the interim caretaker government on 12 January 2007. In March, Zia's eldest son, Tarique Rahman, was arrested for corruption. Enforcing the suppression of political activity under the state of emergency, from 9 April, the government barred politicians from visiting Zia's residence. Her other son, Arafat Rahman (Coco), was arrested for corruption on 16 April. On 17 April, The Daily Star reported that Zia had agreed to go into exile with Arafat. Her family said, the Saudi Arabian government reportedly declined to allow her into the kingdom apparently because "it was reluctant to take in an unwilling guest". On 7 May, the High Court ordered the government to explain continuing restrictions on Zia. On 17 July, the Anti Corruption Commission Bangladesh (ACC) sent notices to both Zia and Hasina, requesting that details of their assets be submitted to the commission within one week. Zia was asked to appear in court on 27 September in connection with a case for not submitting service returns for Daily Dinkal Publications Limited for years. On 2 September, the government filed charges of corruption against Zia related to the awarding of contracts to Global Agro Trade Company in 2003. She was arrested on 3 September. She was detained in a makeshift prison on the parliament building premises. On the same day, Zia expelled her party Secretary General Abdul Mannan Bhuiyan and Joint Secretary General Whip Ashraf Hossain for breaching party discipline. BNP standing committee members chose former Minister of Finance Saifur Rahman and former Minister of Water Resources Hafizuddin Ahmed to lead the party. Bangladesh Election Commission subsequently invited Hafizuddin's faction, rather than Zia's, to participate in talks, effectively recognizing the former as the legitimate BNP. Zia challenged this in court, but her appeal was rejected on 10 April 2008. Zia was released on bail on 11 September 2008 from her yearlong detention. In December 2008, the caretaker government organized general elections where Zia's party lost to the Awami League and its Grand Alliance (with 13 smaller parties) which took a two thirds majority of seats in the parliament. Sheikh Hasina became the prime minister, and her party formed government in early 2009. Zia became the opposition leader of the parliament.

Карантондау үйінен шығару

Зияның отбасы 38 жыл бойы Дака кантонындағы Шәһид Майнул жолы, 6-үй мекенжайындағы 2,72 акр жер учаскесінде тұрған. Бұл үй оның күйеуі Зиаур Рахман Бангладеш армиясының Бас штаб бастығының орынбасары (DCS) болып тағайындалған кездегі ресми резиденциясы болды. Ол Бангладеш президенті болғаннан кейін де үйді өз резиденциясы ретінде пайдаланды. 1981 жылы Зиаур Рахман қаза болғаннан кейін, міндетін атқарушы президент Абдус Саттар Зияға үйді "өмір бойына" жалға берді, жалға ақысы символдық 101 така болды. 1983 жылы армия билікті басып алғанда, Хусейн Мұхаммед Эршад бұл келісімді бекітті. 2009 жылдың 20 сәуірінде Әскери жерлер мен казармалар басқармасы Зияға кантондағы тұрғын үйін босату туралы хабарлама жолдады. Хабарламада бірнеше айыптаулар мен бұзушылықтар келтірілді: біріншіден, Зия үйден саяси қызмет атқарды, бұл учаске берілген шарттарға қайшы келді; екіншіден, бір адам елордадағы екі мемлекеттік үйді иелене алмайды; үшіншіден, азаматтық адам кантон ішінде тұрғын үйді жалға ала алмайды. Осыдан кейін ол Гүлшан ауданындағы өзінің інісі Саид Искандардың үйіне көшіп кетті.

2014 жылғы сайлауға бойкот жариялау

Зияның партиясы 2014 жылғы Бангладештің жалпы сайлауына қатыспау позициясын қабылдады, егер сайлау бейтарап уақытша үкімет басшылығымен өткізілсе ғана. Бірақ сол кездегі премьер-министр Шейх Хасина бұл талапты қабылдамады. Хасина басқарған Бангладеш Авами лигасы сайлауда 300 орынның ішінде 232-сін жеңіп алды. Дакадан алынған ресми мәліметтерге сәйкес, сайлауға қатысу деңгейі шамамен 22 пайызды құрады. 2016 жылы BNP жаңа Ұлттық Тұрақты Комитетін жариялады, онда Зия төраға лауазымын сақтап қалды. 2017 жылы полиция Зияның үйінде "мемлекетке қарсы" деп саналатын құжаттарды іздеу мақсатымен тінтіп тексеру жүргізді.

2018 жылы айыптаулар мен бас бостандығынан айыру

2008 жылдың 3 шілдесінде 2007–2008 жылдар аралығындағы уақытша үкімет кезінде Жемқорлыққа қарсы комиссия (ЖҚК) Зияны және тағы бес адамды жетім балаларға арналған грант ретінде шетелдік банктерден түскен 2,1 миллион тақадан астам соманы масқаралауда айыптап, қылмыстық іс қозғады. Іс бойынша, 1991 жылдың 9 маусымында 1,255 миллион доллар (4,45 миллион тақа) сомасындағы грант Біріккен Сауд Арабия коммерциялық банкінен Премьер-министрдің жетімдер қорына аударылды. Бұл қор сол кездегі Премьер-министр Зия грант аударылуына аз уақыт бұрын құрылған, бұл махинацияның бір бөлігі болды. 2018 жылдың 8 ақпанында Авами лигасы үкіметі кезінде Зия осы жемқорлық ісі бойынша бес жылға бас бостандығынан айырылды. Сот шешімі шығарылуына дейін Бақшибазар сот алаңында ұялы телефондарды тоқтату құрылғылары орнатылды. Оның партиясы бұл шешімнің саяси ықпалда болғанын мәлімдеді. Сот шешімінен кейін Зия Ескі Дакка орталық түрмесіне жіберілді. 2016 жылы барлық тұтқындар Керанигандж қаласындағы жаңа Дакка орталық түрмесіне ауыстырылғаннан бері ол түрмеде жалғыз тұтқын ретінде қамауда отыр. 2018 жылдың 11 ақпанында Дакка арнайы сотының 5-ші тақырыбы Дакка орталық түрмесінің басшылығына Зияға бірінші сыныпты жағдай ұсынуды тапсырды. 2018 жылдың 31 қазанында ЖҚК қайта қарау туралы өтініш білдіргеннен кейін Жоғарғы сот оның түрме мерзімін 10 жылға ұзартты. 2018 жылдың 30 қазанында тағы бір іс бойынша, Зия қайырымдылық қорының жемқорлық ісі бойынша 7 жылға қатаң түрме жазасына кесілді. Халида тағы 32 іс бойынша айыпталуда, оның ішінде Gatco жемқорлық ісі, Niko жемқорлық ісі, Барапукурия көмір шахтасының ісі, Даруссалам полиция бөлімінің ісі, Джатрабари полиция бөлімінің ісі, мемлекетке қарсы қозғалыс ісі, кеме министріне жасалған шабуыл ісі, Кхулна өрт сөндіру ісі, Комилла өрт сөндіру ісі, жалған туған күн тойлау ісі, ұлттық туды түсіру ісі және несие бойынша төлемді тоқтату ісі бар. Зияның 2018 жылғы жалпы сайлауда Фени 1, Богра 6 және Богра 7 округтерінен сайлауға түсуге арналған құжаттары қабылданбады. Ол сайлауға қатыса алмады, себебі Конституцияның 66 (2) (d) бабында "адам, моральдық жағынан нашар қылмыс жасағаны үшін айыпталып, екі жылдан кем емес мерзімге бас бостандығынан айырылған, егер ол босатылғаннан кейін бес жыл өтпеген болса, парламент мүшесі болып сайлануға құқығы жоқ" делінген. Оның партиясы жалпы сайлауда Авами лигасынан жеңіліске ұшырады. Зия 2019 жылдың 1 сәуірінде медициналық көмек алу үшін Бангабанду Шейх Муджиб медициналық университетіне жатты. Жоғарғы сот және Жоғарғы сот оның гуманитарлық негізде босату туралы өтінішін төрт рет қабылдамады.

On 3 July 2008, during the 2007–08 caretaker government rule, ACC had filed a graft case, accusing Zia and five others of misappropriating over Tk 2.1 crore that had come from a foreign bank as grants for orphans. According to the case, on 9 June 1991, $1.255M (Tk 4.45 crore) grant was transferred from United Saudi Commercial Bank to Prime Minister's Orphanage Fund a fund that was created by then Prime Minister Zia shortly before the transfer of the grant as part of the embezzlement scheme. On 8 February 2018, during the Awami League government rule, Zia was sentenced to prison for five years in that corruption case. Mobile phone jammers were installed at Bakshibazar court premises ahead of the verdict. Her party claimed that the verdict was politically biased. Zia was sent to the Old Dhaka Central Jail after the verdict. She was imprisoned as the sole inmate at the jail since all the inmates had been transferred to the newly built Dhaka Central Jail in Keraniganj in 2016. On 11 February 2018, Dhaka Special Judge's Court 5 directed the authorities of Dhaka Central Jail to provide first class division to Zia. On 31 October 2018, the High Court raised her jail term to 10 years after ACC pleaded for a revision. On 30 October 2018, in another case, Zia Charitable Trust Graft Case, Zia was sentenced to 7 years of rigorous imprisonment. Khaleda is also accused in other 32 cases including Gatco Graft Case, Niko Graft Case, Barapukuria Coalmine Graft Case, Darussalam Police Station Cases, Jatrabari Police Station Cases, Sedition Case, Bomb Attack on Shipping Minister Case, Khulna Arson Case, Comilla Arson Case, Celebrating Fake Birthday Case, Undermining National Flag Case and Loan Default Case. Zia's nomination papers to contest for Feni 1, Bogra 6 and Bogra 7 constituencies at the 2018 general election were rejected. She was not able to contest because according to article 66 (2) (d) of the constitution, "a person shall be disqualified for election as, or for being, a member of parliament who has been, on conviction for a criminal offence involving moral turpitude, sentenced to imprisonment for a term of not less than two years, unless a period of five years has elapsed since his/her release". Her party lost that general election to Awami League. Zia was admitted to Bangabandhu Sheikh Mujib Medical University for medical treatment on 1 April 2019. The High Court and the Supreme Court rejected her bail plea on humanitarian grounds a total four times.

Ауру

Зия созылмалы бүйрек ауруларына, өтеусіз бауыр ауруларына, тұрақсыз гемоглобинге, қант диабетіне, ревматоидты артритке және жасқа байланысты басқа да асқынуларға шалдыққан. 2021 жылдың сәуір айында Зияның үйіндегі бірнеше адамда COVID-19 анықталды. Зия да вирус жұқтырғаны анықталды, бірақ ол ешқандай белгі көрсетпеді және кейін жазылып кетті. 28 қарашада Зияны емдеу үшін құрылған медициналық комиссия оның бауыр циррозынан зардап шегетінін хабарлады. Шетелге медициналық көмек алу үшін ұшуға рұқсат беру туралы өтініш соттан қабылданбады. Зия 2021 жылдың 27 сәуірінен 19 маусымына дейін, 12 қазанынан 3 қарашасына дейін және қайтадан 2021 жылдың 14 қарашасынан бастап Дакадағы Evercare ауруханасында емделді.

Туған күнінің айырмашылығы

Зия өзінің туған күні 15 тамыз деп мәлімдейді, бұл Бангладеш саясатындағы даулы мәселе. 15 тамыз – Зияның саяси қарсыласы шейх Хасинаның, оның ішінде әкесі шейх Мүжибур Рахман сияқты көптеген жақын туыстарының қаза болған күні. Осы оқиғаның салдарынан 15 тамыз Бангладештің Ұлттық Аза күні деп жарияланды. Зияның мемлекеттік органдар берген ешбір жеке құжатында оның туған күні 15 тамыз деп көрсетілмеген. Халеда Зияның әкесі оның қызының 1945 жылдың 5 қыркүйегінде туғанын айтып, "[қызым саясаткерлердің құрбаны болып отыр" деген пікірін білдірген. Оның мектеп аяқтау куәлігінде 1945 жылдың 9 тамызы туған күні деп көрсетілген. Ал неке куәлігінде 1945 жылдың 5 қыркүйегі көрсетілген. Зияның паспортында 1945 жылдың 19 тамызында туғаны жазылған.

Марапаттар мен құрметтер

2011 жылдың 24 мамырында Нью-Джерси штатының Сенаты Зияны «Демократия жолындағы батыр» деп құрметтеді. Штат Сенатының шетелдік көшбасшыны осылай құрметтегені алғашқы рет болды және бұл Оңтүстік Азиядан келген иммигранттар мен олардың ұрпақтарының штаттағы санының артуын көрсетеді.

Эпонимдер

Бегум Халеда Зия залы, Куштиядағы Ислам университетінің жатақханасы. Дешнетри Бегум Халеда Зия залы, Читтагонг университетінің жатақханасы. Бегум Халеда Зия залы, Джахангирнагар университетінің жатақханасы. Бегум Халеда Зия залы, Раджшахи университетінің жатақханасы.