Қазақстандағы сандар: 1, 6, 6, 8 – мағынасы мен тарихы. Сандардың мәдениеттегі рөлі, мифологиядағы орны және қазақ халқының наным-сенімдері туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1668 - 1669 - 1670
1 6 6 8 - 1 6 6 9 - 1 6 7 0
Қаңтар-наурыз
2 қаңтар – Уэльс пираты Генри Морган өзінің кемесінде, бұрынғы Корольдік фрегаты «Оксфордта» капитандық кеңесін өткізеді. Кеменің ұңғылжарылысынан 200 саяхатшысы мен саммитте болған төрт пират капитаны қаза табады. 4 қаңтар – Иранның Шамахи қаласында (қазіргі Әзірбайжан) 5,7 балдық жер сілкінісі болып, 7000 адам мерт болады. Осыған дейін он төрт ай бұрын Шамахиде болған жер сілкінісінен 80 мың адам қаза тапқан еді. 13 ақпан – Жан-Батист Лүлли мен Исаак де Бенсерадтың бірлескен еңбегі – «Флор балеті» тұңғыш рет Париждегі Лувр сарайында қойылады. Король Людовик XIV қойылымды қаржыландырып, тіпті өзі биші ретінде шағын рөлде қатысады. 23 ақпан – Исаак Ньютон жаңа өнертабысы – шағылыстыратын телескоп туралы алғашқы сипаттамасын жазады. 11 наурыз – Этна тауы атқылап, Сицилиядағы Николози қаласын қиратады. 28 наурыз – Осман сұлтаны Раду Леонды Валахия князі лауазымынан алып тастап, оның орнына Антоний Вода дин Попештиді тағайындайды.
January 2 – Pirate Henry Morgan of Wales holds a meeting of his captains on board his ship, the former Royal Navy frigate Oxford, and an explosion in the ship's gunpowder supply kills 200 of his crew and four of the pirate captains who had attended the summit. January 4 – A 5.7 magnitude earthquake strikes the city of Shamakhi in Iran (now in Azerbaijan) and kills 7,000 people. Fourteen months earlier, an earthquake in Shamakhi killed 80,000 people. February 13 – The first performance of the Ballet de Flore, a joint collaboration of Jean Baptiste Lully and Isaac de Benserade is given, premiering at the Palais du Louvre in Paris. King Louis XIV finances the performance and even appears in a minor role in the production as a dancer. February 23 – Isaac Newton writes his first description of his new invention, the reflecting telescope. March 11 – Mount Etna erupts, destroying the Sicilian town of Nicolosi. March 28 – Radu Leon is deposed by the Ottoman Sultan as Prince of Wallachia (now part of Romania and is replaced by Antonie Vodă din Popești.
Сәуір-маусым
9 сәуір – Үндістандағы Моғол империясының мұсылман императоры Аурангзеб өз мемлекетіндегі барлық индуист ғибадатханалары мен мектептерін қорғау туралы жарлық шығарады. 19 мамыр – Швециядағы Мора сиқыршылық процесінде өлім жазасына кесілген алғашқы адамдар – жеті әйел және бір ер адам, «балаларды шайтанға ұрлаған» деген айыппен бас кесіледі. 31 мамыр – Сэмюэл Пеппс күнделігін жазуды тоқтатады. 22 маусым – Франция королі Людовик XIV-ті өлтіруге қастандық жасады деген айыппен Ру де Марсилли Парижде көпшілік алдында азапталады. 25 маусым – Бофор герцогы Франсуа де Вендом Криттің Кандия қамалы кезіндегі шайқаста жоғалып кетті.
April 9 – Aurangzeb, the Muslim Emperor of the Mughal Empire in India, issues a firman decree for the protection of all Hindu temples and schools in his kingdom. May 19 – The first people executed in Sweden's Mora witch trial are put to death, with seven women and one man beheaded after being convicted of "abduction of children to Satan." May 31 – Samuel Pepys stops writing his diary. June 22 – Roux de Marsilly, accused of plotting the assassination of King Louis XIV of France, is publicly tortured in Paris, France. June 25 – François de Vendôme, Duke of Beaufort, disappears in battle, during the siege of Candia in Crete.
шілде-қыркүйек
13 шілде – Вьетнам Корольдігін басқаратын Трин Так барлық шетелдік кемелерге Ханой портына кіруге тыйым салады, оларды Ханойдан Қызыл өзен бойымен 56 шақырым төмендегі Фхо Хьендегі өзен портына жақын тоқтауға міндеттейді. 16 шілде – Австриядағы Зальцбургтің үстіндегі Мёнксберг тауынан құлаған тас 230 адамның өмірін қиды, себебі тау беткейінен түскен тастар Гштаттенгассе көшесіндегі үйлерге құлады. 24 шілде – Француз әскери-теңіз күштерінің Кандиа қамалын тоқтату мақсатында Критідегі Османдық бекіністерін бомбалау кезінде француздық «Тереза» 56 зеңбірекке ие әскери кемесіндегі ұнтақ қоймасы өртеніп, жарылды. «Тереза» кемесіндегі 350 экипаж мүшесінің бар болғаны жетісі ғана аман қалды. Әлсіреген француз командирлері бомбалауды тоқтатып, флотты кері қайтарды. 25 шілде – Австриялық лютерандық пастор және альпинист Питер Бикель Оңтүстік-Шығыс Вальсерталь тауларының ең биік шыңы – Гроссер Виддерштейнге алғашқы болып көтерілді. Шілде – 400 жыл бойы жұмыс істегеннен кейін Ганза лигасы Любек қаласында соңғы ресми отырысын өткізді. Өз өркендеген кезеңінде неміс қалаларының экономикалық одағында 180 мүше болды; соңғы жиынға тек тоғыз қаладан (Любек, Гамбург, Бремен, Данциг, Брауншвейг, Кельн, Хилдесхайм, Оснабрюк және Росток) өкілдер қатысты. Отырыстардың соңғы кезеңі 29 мамырда басталды. 17 тамыз – Жозеф Уэст басқаратын ағылшын қоныс аударушылар тобы «Даунз» портынан «Каролина» кемесімен шығып, қазіргі Оңтүстік Каролина штабында алғашқы еуропалық қонысты құруға бағытталды. Ирландия мен Барбадос аралдарында тоқтағаннан кейін «Каролина» кемесіндегі қоныс аударушылар келесі жылы 17 наурызда Порт-Рояльға жетті. 24 тамыз – «Темір маскадағы адам», «Эвсташ Доже» деп танысқан тұтқын француздық Пигнероль бекінісіне жеткізілді, оның қамауда болуына Бенінье Довернье де Сен-Марс жауапты болды. Тұтқынның кім екенін жасыру үшін оның бетіне маска (іс жүзінде барқыттан жасалған) кигізілді, соның салдарынан оның кім екені туралы аңыз тарады. 25 тамыз – Швециядағы Мора сиқыршылар сотының үкімінен кейін 14 әйел мен бір ер адам Ибіліс үшін «керемет құралдарды» қолданған қылмыстарды мойындағандары үшін көпшілік алдында бас кесілді. Тағы 47 адам сотталып, кейінірек өлім жазасын алу үшін алынды. 6 қыркүйек – Кандия қамалындағы венециялық әскерлердің капитаны-генералы Франческо Морозини Османдықтарға бас берді. 23 қыркүйек – Киелі Рим императоры I Леопольд Загребтегі иезуит академиясына университет мәртебесін және құқықтарын берді, ол қазіргі Загреб университетінің алдағысы болды. 29 қыркүйек – Михаль Корыбут Вишневецкийдің Польша патшасы (және Литваның ұлы князі) ретінде Краков қаласында ресми түрде таққа отыруы өтті.
July 13 – Trinh Tac, the warlord who administers the Kingdom of Vietnam, issues an order banning all foreign vessels from entering the harbor at Hanoi, requiring to anchor no closer than the river port at Pho Hien, 35 mile (56 km) down the Red River from Hanoi. July 16 – A rockfall from the Mönchsberg mountain above Salzburg in Austria kills 230 people as tons of the mountainside fall onto a neighborhood on a street, the Gstättengasse. July 24 – During an attempt by a fleet of French Navy ships to stop the siege of Candia by bombardment of Ottoman positions on the island of Crete, the arsenal of gunpowder on the French flagship, the 56 gun warship Thérèse, catches fire and explodes. Out of 350 crew on the Thérèse, only seven survive. Demoralized, the remaining French commanders halt the bombardment and the fleet withdraws. July 25 – Pieter Bickel, a Lutheran pastor and a mountaineer in Austria, becomes the first person ever to climb to the peak of the tallest of the Southeastern Walsertal Mountains, the Großer Widderstein. July – The Hanseatic League, after 400 years of operation, holds its last official meeting, taking place at the city of Lübeck. At its height, the economic alliance of German cities had 180 members; only nine (Lübeck, Hamburg, Bremen, Danzig, Braunschweig, Cologne, Hildesheim, Osnabrück and Rostock) are represented for the final gathering. The final series of meetings had started on May 29. August 17 – A group of English settlers, led by Joseph West, departs from The Downs on the ship Carolina with instructions to make the first European settlement in the modern day U. S. state of South Carolina. After a long voyage with stops in Ireland and Barbados, the Carolina settlers arrive at Port Royal on March 17 next. August 24 – "The Man in the Iron Mask", a prisoner identified as "Eustache Dauger", arrives at the French fortress of Pignerol, with Bénigne Dauvergne de Saint Mars in charge of his incarceration. The identity of the prisoner is kept secret with a mask – actually of velvet – over his face, so legends as to his true identity grow. August 25 – The day after the verdicts at the Mora witch trial in Sweden, 14 women and one man are publicly beheaded after having confessed to various crimes involving the use of "enchanted tools" on behalf of the Devil. Another 47 are convicted and taken away for a later execution. September 6 – Francesco Morosini, capitano generale of the Venetian forces in the siege of Candia, surrenders to the Ottomans. September 23 – Leopold I, Holy Roman Emperor grants the status and privileges of a university to the Jesuit Academy in Zagreb, the precursor to the modern University of Zagreb. September 29 – The formal coronation of Michał Korybut Wiśniowiecki as King of Poland (and Grand Duke of Lithuania) takes place in Kraków.
Қазан-желтоқсан
4 қазан – Голландия суретшісі Рембрандт ван Рейн 63 жасында өзінің соңғы белгілі туындысы – «63 жастағы өзінің портреті» атты еңбегін аяқтағаннан кейін қайтыс болды. Ол бай болғанына қарамастан, Амстердамдағы Вестеркерк шіркеуінің белгісіз қабіріне жерленді. 20 жылдан кейін оның денесі шіркеу салты бойынша алынып, жойылды. 6 қазан – Мольердің «Мсье де Пурсоньяк» комедиялық балеті (музыкасын Жан-Батист Лүлли, хореографиясын Пьер Бошам жасаған) алғаш рет Шамбор сарайында қойылды. 9 қазан – Ағылшын кемесі «Нонсач» Канаданың Гудзон шығанағындағы саудадан алынған алғашқы өнімдермен Лондонға оралды – құнды түктерден құралған жүк. «Нонсач» экспедициясынан алынған табыс жақын арада құрылатын Гудзон шығанағы компаниясына инвесторларды тартты. 15 қазан – Инсбрук университеті Австрияда I Леопольд, Киелі Рим императорының жарлығымен құрылды. 1781 жылғы 29 қарашада маңыздылығы төмендетілгеннен кейін, 1826 жылы қайта құрылды. 19 қазан – Шотландия Парламенті алты жылдан бері алғашқы жаңа сессиясын өткізді (1665 және 1667 жылдары екі рет қысқа мерзімге шақырылған еді). Сессияны Шотландия королі ретінде Англия королі II Карл Эдинбургте ашты. 29 қазан – Украиналық казак генералы Михайло Ханенко Днепр өзенінің батыс жағындағы Украина территориясын басып алуға тырысқаннан кейін Стеблив шайқасында Петр Дорошенкодан жеңілді. 28 қараша – Үндістанда Моғол императоры Аурангзеб Матураның әртүрлі аймақтарында индустардың көтерілісі туралы білді. Ол мұсылман емес храмдарды бұзуға бұйрық берген, нәтижесінде Мауза Ревара, Чандарка және Сурхрудада тәртіпсіздіктер болды. Императордың тарихшысы Сақи Мустаид Хан Аурангзебтің көтерілісшілерге қарсы генерал Хасан Әли Ханды жібергенін, олардың 300-і «құрылысқа жіберілгенін», ал моғолдар «көптеген императорлық сарбаздарын» жоғалтқанын жазды. 250-ге жуық тірі қалған көтерілісшілер тұтқындалды. Бір айдан кейін өлім жазасына кесілген тұтқындардың арасында көтерілісшілердің басшысы Кокила Жат та болды. 8 желтоқсан – Бүгінгі күні Индонезияның Сумбава аралында орналасқан Бима сұлтандығы Әбул Хайр Сиражуддин басшылығымен Голландиялық Шығыс Индия компаниясына өкілеттіктерін тапсырды. 9 желтоқсан – Папа IX Климент екі жарым жылдық биліктен кейін 69 жасында қайтыс болды. 13 желтоқсан – Жан Расиннің бес актілік трагедиялық пьесасы «Британик» алғаш рет Париждегі Бургундия қонақүйінде қойылды. Пьеса 350 жылдан астам уақыттан бері қойылып келеді, соның ішінде 2011 жылы доктор Говард Рубенштейн аударған нұсқасы да қойылды. 18 желтоқсан – Кадис шайқасы испан қаласының жағалауында басталды, ағылшын әскери кемесі «Мэри Роуз» Алжирден келген жеті қарақшы кемесімен кездесті. Екі тараптың да кемелері батпағанмен, алжирліктер белгісіз сандағы қаза тапқандармен кері шегінуге мәжбүр болды, ал «Мэри Роуз» 12 сарбазын жоғалтып, 18-і жарақат алды. 21 желтоқсан – Римде папалық конклав басталды, ол төрт айға созылды. Папа IX Клименттің орнына жаңа папаны сайлау мақсатында конклавқа Кардиналдар алқасының 70 мүшесінің 54-і қатысты. 29 сәуірде Эмилио Алтиери папа X Климент болу үшін таңдалғанға дейін кем дегенде 21 кардинал папалыққа үміткер болып қарастырылды.
October 4 – Dutch painter Rembrandt van Rijn dies at the age of 63, after completing his final known work Self Portrait at the Age of 63. Despite his wealth, is buried in an unmarked grave in Amsterdam's Westerkerk. After 20 years, his remains are removed and destroyed in accordance with church custom. October 6 – Moliere's comedy ballet Monsieur de Pourceaugnac (with music by Jean Baptiste Lully and choreography by Pierre Beauchamp is performed for the first time, premiering at the Château of Chambord. October 9 – The English ship Nonsuch returns to London with the first products acquired from trade around Canada's Hudson Bay, a cargo of fine furs. The bounty from the Nonsuch expedition attracts investors for the soon to be chartered Hudson's Bay Company. October 15 – The University of Innsbruck is chartered in Austria by Leopold I, Holy Roman Emperor. After being reduced to a lesser function on November 29, 1781, it is rechartered in 1826. October 19 – The Parliament of Scotland holds its first new session in six years (although two Conventions of Estates had been held briefly in 1665 and 1667). The session is opened in Edinburgh by Charles II of England in his capacity as King of Scotland. October 29 – Ukrainian Cossack General Mykhailo Khanenko is defeated by Petro Doroshenko at the Battle of Stebliv after attempting to wrest control of Ukraine's territory on the west side of the Dnieper River from Doroshenko. November 28 – In India, the Mughal Emperor Aurangzeb learns of a rebellion of Hindu residents of in various parts of the Mathurá where he had given the order for the destruction of non Muslim temples, with rioting in Mauza' Rewarah, Chandarkah, and Surkhrú. The Emperor's historian, Saqi Mustaid Khan, records Aurangzeb's dispatch of General Hasan 'Ali Khán to attack the rebels, and 300 of them are "sent to perdition" while the Mughals lose "many imperial soldiers". Another 250 surviving rebels are arrested. Kokilá Ját, leader of the rebels, is among the prisoners put to death a month later. December 8 – The Sultanate of Bima, located on the now Indonesian island of Sumbawa and ruled by Abu'l Khair Sirajuddin, surrenders its authority to the Dutch East Indies Company, the VOC. December 9 – Pope Clement IX dies at the age of 69 after a reign of two and a half years. December 13 – Jean Racine's five act tragic play Britannicus is performed for the first time, premiering at the Hôtel de Bourgogne in Paris. The play continues to be performed more than 350 years later, including a 2011 version translated by Dr. Howard Rubenstein. December 18 – The Battle of Cádiz begins off of the coast of the Spanish city as the English warship HMS Mary Rose encounters seven pirate ships from Algeria. Although none of the ships on either side are sunk, the Algerians are forced to retreat with an unknown number of casualties, and the Mary Rose loses 12 dead and 18 wounded. December 21 – A papal conclave that will last for four months begins in Rome to select a successor to Pope Clement IX, who had died 12 days earlier. At the opening, 54 of the 70 members of the College of Cardinals are present. At least 21 Cardinals are considered for the papacy before Emilio Altieri is selected on April 29 to become Pope Clement X.
Күні белгісіз
Шакушайнның көтерілісі Хоккайдода, Жапонияда басталады. Осман әскерлері Коларовоның шығыс бөлігін өртеп жібереді. Қытайдың Кангси императоры 1662 жылғы Ұлы тазарту кезінде жер аударылған жағалау тұрғындарына үйлеріне оралуға рұқсат береді. Бенгалиядағы ашаршылықтан 3 миллион адам қаза тапты. Немец алхимигі Хенниг Бранд фосфорды ашты – ежелгі заманнан бері белгісіз болған алғашқы химиялық элемент. Антонио Страдивари Кремонада өзінің алғашқы скрипкісін жасайды. Okaya & Co. Сасая деген атпен Нагояда сауда компаниясы ретінде құрылды. Қытайлық дәрілік өсімдіктер компаниясы Тонг Рен Тан (同仁堂) Бейжіңде құрылды. Блез Паскальдің "Естеліктері" Парижде, оның өлімінен кейін жарық көрді. Ян Свамердам микроскопия және энтомология саласындағы маңызды еңбек – "Algemeene Verhandeling van de bloedeloose dierkens" атты еңбегін жариялайды. Бредадағы Оранж колледжі таратылды. Жан Пикард Францияда Жердің меридиан доғасының 1 градусын өлшеуге кіріседі.
Shakushain's revolt breaks out in Hokkaido, Japan. Ottoman units burn the eastern part of Kolárovo. The Chinese Kangxi Emperor allows coastal residents deported in the Great Clearance of 1662 to return home. Famine in Bengal kills 3 million people. Phosphorus is discovered by German alchemist Hennig Brand, the first chemical element to be discovered that was not known since ancient times. Antonio Stradivari makes his first violin in Cremona. Okaya & Co. is founded as Sasaya, a trading company in Nagoya, Japan. The Chinese herbal medicine company Tong Ren Tang (同仁堂) is established in Beijing. Blaise Pascal's Pensées is posthumously published in Paris. Jan Swammerdam publishes his Algemeene Verhandeling van de bloedeloose dierkens, a groundbreaking work in microscopy, as well as entomology. The Orange College of Breda is wound up. Jean Picard begins measurement of 1 degree of Earth's meridian arc in France.