Кіріспе

Британдық дипломат, саясаткер, антиквариаттарды зерттеуші және вулканолог (1730–1803)

Уильям Гамильтон, КБ, ПК, ФРС, ФРСЭ (13 желтоқсан 1730 – 6 сәуір 1803) – 1764 жылдан 1800 жылға дейін Неаполь Корольдігіне ерекше өкіл ретінде қызмет еткен британдық дипломат, саясаткер, антиквариаттарды зерттеуші және вулканолог. 1761 жылдан 1764 жылға дейін Ұлыбританияның Парламентінің Төменгі палатасында отырғаннан кейін, ол дипломат ретінде жұмыс істей бастады және Сэр Джеймс Грейді Неаполь Корольдігіндегі британдық елші қызметінен алмастырды. Италияда болғанда Гамильтон жергілікті жанартауларды зерттеумен және антиквариаттарды жинаумен айналысты, Корольдік қоғамның мүшесі болды және Копли медалімен марапатталды. Оның екінші әйелі – Эмма Гамильтон, ол Хорацио Нельсонның, 1-ші виконт Нельсонның сүйіктісі ретінде әйгілі болды.

Ерте өмір және мансап

Гамильтон 1730 жылдың 13 желтоқсанында (немесе 1731 жылдың 12 қаңтарында) Лондон қаласында немесе Беркширдегі Парк-плейс имениесінде дүниеге келді. Ол Ямайка губернаторы лорд Арчибальд Гамильтон мен Аберкорнның 6-шы графының қызы, леди Джейн Гамильтонның төртінші ұлы болды. Оның әкесі Гамильтон герцогы Уильям мен Селкирк графының жетінші ұлы, ал анасы Гамильтон герцогинясы Анна еді. Анасы Уэльс ханзадасының сүйіктісі, тіпті әйелі болуы мүмкін еді. Уильям ханзаданың ұлы, болашақ король Георг III-мен бірге өсті, ол оны "ағасы" деп шақыратын. Осылайша, он алты жасқа толғаннан кейін алты апта өткен соң, ол 3-ші пехоталық гвардияға прапорщик болып кірді. Біраз уақыт Нидерландыда полкпен бірге қызмет етті және 1753 жылы лейтенант рөліне көтерілді. 1757 жылдың қыркүйегінде генерал Генри Сеймур Конвейдің Рошфортқа жасаған сәтсіз шабуылында оның лагерьдегі көмекшісі болды. Келесі жылы ол армиядан кетіп, Пемброк округінің парламент мүшесі Хью Барлоудың қызы Кэтрин Барлоуға үйленді. Олардың некесі Кэтриннің 1782 жылдың 25 тамызындағы қайтысына дейін бақытты болды. Балалары болған жоқ. 1763 жылы Кэтриннің әкесі қайтыс болғанда, ол Уэльстегі оның иеліктерін мұраға алды, бұл Гамильтонға тұрақты табыс әкелді. 1761 жылы Гамильтон Мидхерсттен парламент депутаты болып сайланды. Неаполь сотындағы елші, сэр Джеймс Грейдің Мадридке ауысуы мүмкін екенін естігенде, Гамильтон осы лауазымға қызығушылық танытты және 1764 жылы оған тағайындалды.

Неаполь қаласы

Гамильтон 1764 жылғы 17 қарашада Екі Сицилия Корольдігіне Төтенше елші ретінде Неапольге келді және 1800 жылға дейін Фердинанд пен Мария Каролина сарайындағы елші қызметін атқара берді. Бірақ 1798 жылдың қарашасынан бастап ол Палермода тұрды, себебі француз армиясы Неапольге қауіп төндірген кезде сарай сол жерге көшірілді. Елші ретінде Гамильтон он күн сайын немесе одан да жиі Мемлекеттік хатшыға есептер жіберуге, Неапольдегі Ұлыбританияның коммерциялық мүдделерін ілгерілетуге және Неапольге келген ағылшын саяхатшылары үшін үйін ашық ұстауға міндетті болды. Бұл лауазымдық міндеттері оған өнер, ежелгі заттар мен музыкаға деген қызығушылығын дамытуға, сондай-ақ жанартаулар мен жер сілкіністеріне жаңа қызығушылық танытуға жеткілікті уақыт берді. Бұрын денсаулығы нашар болған Екатерина Неапольдің қолайлы климатының арқасында жазыла бастады. Олардың негізгі резиденциясы Палаццо Сесса болды, онда олар ресми шаралар өткізіп, Гамильтон өзінің суреттер мен ежелгі заттардан жинаған коллекциясын орналастырды. Олардың Позилипода теңіз жағасында шағын вилласы (кейін Вилла Эмма деп аталды), Портичидегі үйі, Вилла Анжелика, Везувий тауын зерттеуге қолайлы болды, сондай-ақ Казертадағы Корольдік сарайға жақын үйі де болды.

Ағаш құмыралары

Гамильтон Неапольге келгеннен кейін грек вазалары мен басқа да ежелгі заттарды жинауға кірісті, оларды дилерлерден немесе басқа коллекционерлерден алып, тіпті қабірлерді өзі де қазып шықты. 1766–67 жылдары ол өзінің коллекциясының гравюраларынан тұратын «Ежелгі этрус, грек және римдік заттар жинағы, құрметті Ум. Гамильтон, Ұлыбритания патшасының Неаполь сарайындағы ерекше елшісінің кабинетінен» атты томды жариялады. Мәтінді д’Ханкарвилль жазды, ал Иоганн Винкельман үлесін қосты. 1769–76 жылдары тағы үш том жарық көрді. 1771 жылы алғашқы демалысында Гамильтон өзінің коллекциясын 8410 фунт стерлингке Британ мұражайына сатуды ұйымдастырды. Сазгер Жосия Веджвуд Гамильтонның томдарындағы көшірмелерден шабыттанды, ал келесі айда Антикварлар қоғамының мүшесі болып сайланды. 1777 жылы Англияға екінші демалысқа барғанда Дилетанттар қоғамының мүшесі атанды. Гамильтон 1783–84 жылдары үшінші рет Англияға оралғанда, бір кезде Барберини отбасына тиесілі болған және кейін Портленд вазасы деп белгілі болған римдік шыны вазаны әкелді. Гамильтон оны дилерден сатып алып, герцогиняның әдеби досы, қызы Мэри Гамильтонның көмегімен Портленд герцогинясына сатты. Вазадағы камео жұмыстары Жосия Веджвудқа тағы да шабыт берді, бұл жолы оның яспис ыдыстары үшін. Ваза ақыры Британ мұражайына қосылды. 1792 жылы Америка өнер және ғылым академиясының шетелдік құрметті мүшесі болып сайланды. 1798 жылы Гамильтон Неапольден кетуге дайындалғанда, өзінің өнер коллекциясын және екінші вазалар коллекциясын жинап, Англияға жіберді. Екінші ваза коллекциясының бір бөлігі Силли аралдарының жанында суға батып кетті. Екінші коллекцияның қалған бөлігі Christie’s аукционында сатуға қойылды, бірақ соңғы сәтте Томас Хоуп араласып, негізінен Оңтүстік Италия вазаларынан тұратын коллекцияны сатып алды.

Жанартаулар

Гамильтон Неапольге келгеннен кейін көп ұзамай Везувий тауы белсенділіктің белгілерін көрсетуге бастады және 1766 жылдың жазында ол Лондондағы Корольдік қоғамға атылу туралы есепті, сондай-ақ суреттермен және тұздар мен күкірт үлгілерімен бірге жіберді. Осы еңбектің нәтижесінде ол Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды. 1767 жылдың күзінде одан да үлкен атылу болды және Гамильтон тағы да Корольдік қоғамға есеп жіберді. Бұл екі еңбек Қоғамның «Philosophical Transactions» журналында мақала ретінде жарияланды. 1770 жылы Корольдік қоғам оған «Этна тауына саяхат туралы есеп» еңбегі үшін Копли медалін табыс етті. 1772 жылы ол екі жанартау туралы жазған еңбектерін «Везувий, Этна және басқа да жанартаулар туралы байқаулар» деген атпен жинақтап жариялады. 1776 жылы оның жанартаулар туралы хаттарының жинағы «Campi Phlegraei» (Жалынып тұрған далалар, ежелгі адамдар Неаполь аймағына берген атау) деген атпен жарық көрді. Бұл томды Пьетро Фабрис суреттермен безендірді. Кейін Гамильтон Везувийдің батыс беткейіне жақын тұратын пастор Антонио Пиагжионы вулканның күнделікті жазбалары мен эскиздерін жүргізу үшін жалдады. Пиагжионың күнделіктері 1779–1795 жылдарды қамтиды. Гамильтон сонымен қатар жер сілкіністеріне де қызығушылық танытты. Ол 1783 жылғы жер сілкінісінен кейін Калабрия мен Мессинаға сапар шегіп, Корольдік қоғамға мақала жазды.

Музыка

Гамильтондар музыкалық кештер ұйымдастырды, онда олар өз қызметшілерімен немесе кәсіби музыканттармен бірге ойнайтын (Вильям скрипкада, ал Кэтрин клавесин немесе фортепианода). 1770 жылы Италияға саяхат еткен жас Моцарт пен оның әкесі Гамильтондармен танысты. Кэтрин Моцартқа клавесинде ойнап көрсетті, ол оның орындалуын «көңілге тиетіндей әсерлі» деп бағалады. Тағы бір музыкалық қонақ – музыка тарихшысы Чарльз Берни, ол Портичидегі Вилла Анжеликада тұрып, Гамильтоннан зерттеулеріне көмек алды. Берни Кэтрин Гамильтонды Неапольдегі ең шебер клавесинші деп есептеді. Жас ирланд әншісі Майкл Келли Неапольға келгенде, Гамильтон оны сарайға таныстырды. 1788 жыл шамасында жас ирланд композиторы Томас Картер да онымен бірге болды. Кэтрин Гамильтон 1782 жылдың тамызында қайтыс болды; оның денесі Ұлыбританияға қайтарылып, ескі Слебех шіркеуінің Барлоу мазарында жерленді. Гамильтон өзінің немере қызы Мэриге: «Мен өмірім бойы ең жақсы, ең мейірімді және ізгі серігімді жоғалтқанымды сезінемін» деп жазды.

Екінші неке

Әйелі қайтыс болғаннан кейін бір жыл өткен соң Гамильтон үшінші рет Ұлыбританияда демалысқа шықты. Бұл жолы ол Уэльстегі иеліктерін аралап, немере інісі Чарльз Гревиллмен бірге Шотландияға сапар жасады. Гревилл – Уорвик графының және Гамильтонның әпкесі Элизабеттің кіші ұлы еді. Гамильтон Ұлыбританияға жасаған сапарында Гревиллді мұрагер етіп көрсетті. Лондонда Гамильтон Эмма Хартпен танысты, ол сол кезде Гревиллдің сүйіктісі болған. Неапольге оралғанда Гамильтон жалғыздыққа көмілді. "Отбасымен 22 жыл бірге өмір сүргеннен кейін, көбінесе жалғыз өмір сүру қатты қиын", - деп жазды ол немере қызына. Ал осы уақытта бай әйел іздеген Гревилл, ағасын Эмманы өзіне алуға көндірудің жоспарын құра бастады. Гамильтон біраз ойланып, жоспарға келісті де, Эмма 1786 жылдың 26 сәуірінде, 21 жасқа толған күні Неапольге келді. Оның анасы да бірге келді, ол миссис Кадоган деп таныстырылды және 1810 жылы қайтыс болғанға дейін Эмма мен Гамильтонмен бірге тұрды. Әйелдер Палаццо Сессадағы пәтерге орналастырылып, көлік пен киім-кешекпен қамтамасыз етілді. Эммаға итальян тілінен және ән салудан сабақ беру үшін ұстаздар шақырылды. Бірақ Эмма Гревиллдің Неапольге келмейтініне немесе Англияға қайта шақыртпайтынына көнуіне бірнеше ай кетті. Осы кезде ол Гамильтонның сүйіктісі болуға шешім қабылдады. Гамильтон мен Эмма бес жылдан кейін үйленді, Гамильтон үш айлық демалыс алып Ұлыбританияға барды. Мемлекеттік қызметте болғандықтан ол патшаның рұқсатын алуға тиіс болды. Салтанатты рәсім тыныш өтті, ол 1791 жылдың 6 қыркүйегінде Сент-Марилебон шіркеуінде өтті, бұл жұптың Неапольге оралуына екі күн қалғанда болды. Эмма тізімге Эми Лайонс ретінде қол қойды, куәгерлер ретінде Гамильтонның туысы Аберкорн маркизі мен Туринде капеллан болған Луи Дютенс болды. Келесі күні Гамильтон 1791 жылы құпия кеңеске ант берді. Гамильтон елшілік қызметін атқарып жүрген кезеңнің көп бөлігінде Неаполь саяси жағынан тыныш қала берді. Бірақ 1793 жылы Франция Ұлыбританияға соғыс жариялағанда Неапольдегі жағдай шиеленісіп, Гамильтонның рөлі маңыздырақ атанды, сонымен бірге оның денсаулығы нашарлай бастады. Нельсонның флоты 1798 жылдың тамызында Нил шайқасында француз флотын жеңгеннен кейін Неаполь шығанағына келді, ал Нельсон Гамильтонның қонағы болды. Жыл соңында король мен королева француз армиясының шабуылына байланысты Неапольді тастап, Сицилиядағы Палермоға қашты. Гамильтондар да олармен бірге кетті.

Кейінгі өмірі

1799 жылдың жазында Неаполь француздардан қайта алынды және Партенопея Республикасын қолдағандарға қатыгез жазалар қолданылды. Гамильтон король мен королевамен, сондай-ақ Нельсонмен Палермода қалды, бірақ ол бір сәтте Неаполь шығанағына барып, жағаға қысқа уақытқа түсті. Гамильтон Ұлыбританияға қайтуға асығып тұрды. 1800 жылдың басында оның орнына сэр Артур Пейджет жіберілді, ал Гамильтон мен Нельсон Англияға құрлық жолымен оралды. Осы кезде Эмма мен Нельсон ғашық болған еді. Олар 1800 жылдың 31 қазанында Грейт Ярмутқа қонды. Гамильтон, Эмма және Нельсон арасындағы қарым-қатынас бұрыннан-ақ қырқысқанға айналды, және Джеймс Гиллрей Гамильтонды карикатураға түсірді. Гамильтон тағы екі жарым жыл Мертон шаруашылығында Эммамен, Нельсонмен және миссис Кадоганмен бірге зейнеткерлікте өмір сүрді, сондай-ақ Пикадиллиде жалға алған үйінде тұрды. Ол уақытын Темза өзенінде балық аулауға, Уэльстегі иеліктеріне сапар шегуге, картиналар мен вазаларды сатуға, Неапольдегі шығындары үшін үкіметтен тиіс ақшаны алуға тырысып, әсіресе Корольдік қоғам мен Дилетанттар клубына қатысуға жұмсады. Ол 1803 жылдың 6 сәуірінде Пикадиллидегі үйінде қайтыс болды. Ол Эммаға жылына 800 фунт стерлинг мұра қалдырды, оның ішінде анасына жылына 100 фунт стерлинг, ал Неапольдегі төрт қызметшіге шағын жалақылар берді. Уэльстегі, көптеп ипотекаға берілген иеліктерін Гревиллге қалдырды. Нельсонға Элизабет Виже Ле Брун салған Эмманың портретінің эмальдан жасалған көшірмесі тиді. Гамильтон Слебехте бірінші әйелінің қасына жерленді.

Құрмет

Гамильтонның өмірі Сьюзан Сонтагтың "Вулканның ғашығы: Роман" романында көркемделіп суреттелген. 1941 жылғы "That Hamilton Woman" фильмінде сэр Уильям Гамильтон рөлін Алан Моубрей сомдады. Германиядағы Дессау-Вёрлиц бақтарында көлдің ортасында Везувий тауының макеті орналасқан арал бар. Ангальт-Дессау герцогы Леопольд III қонақтарын тамашалау үшін жанартаудың атқанындай көрінетін әсем фейерверктер ұйымдастырған. Аралдағы таудың төменгі жағында Гамильтонның Позилиподағы вилласын еске түсіретін ғимарат салынған. Уолтон Фордтың "Джек өлім төсегінде" акварелінде 1780 жылы Гамильтонның үй жануары – маймылының қазасы бейнеленген.