Кіріспе

Фристайл шаңғысы – қысқы Олимпиада ойындары бағдарламасына кіретін аэробика, могол, кросс, хафпайп, слопстайл және биг-эйрден тұратын шаңғы спортының бір түрі. Оған шаңғышының әуеде акробатикалық айналымдар мен секірулерін орындауы, сондай-ақ шаңғымен рельстер мен қоршауларды сырғанауы кіруі мүмкін. 1970 жылдардың басында "hot dogging" деп аталған бұл спорт әлем бойынша фрискиинг, джиббинг және тағы да көптеген атаулармен белгілі.

Тарих

Шаңғымен акробатика 1906 жылдан бері көрсетіліп келеді. Әуе шаңғысын Джон Радд 1908 жылы Дулут қаласында (Миннесота штаты) өткен Ұлттық чемпионатта шаңғыдан секіру турнирінде және 1950 жылдары Олимпиада ойындарының алтын жүлдегері Стейн Эриксен танымал етті. АҚШ-тағы алғашқы жарыстар 1960 жылдардың ортасында өтті. 1969 жылы Нью-Гэмпшир штатындағы Уотервилл аңғары шаңғы курортында алғашқы фристайл оқыту бағдарламасы құрылып, бұл курортты фристайл шаңғысының туған жеріне айналдырды. Келесі жылы Коркоран мен Даг Пфайффер Саннисайд трассаларында еркін стильдегі шаңғыдан бірінші Ұлттық ашық чемпионатын ұйымдастырды. 1971 жылы Уотервилл аңғарында алғашқы кәсіби фристайл шаңғы жарысы өтті, ол фристайл шаңғының көшбасшыларын Уотервиллге шақырды. Осы жарысқа қатысқан Уэйн Вонг, Флойд Уилки және Джордж Аскевольд сияқты спортшылардың кейбіреуі алғашқы Фристайл шаңғы командасының жаттықтырушылары ретінде Уотервиллде қалды. Халықаралық шаңғы федерациясы (FIS) 1979 жылы фристайл шаңғысын спорт түрі ретінде мойындап, жарыстардың қауіпті элементтерін азайту мақсатында спортшыларды аттестаттау және секіру техникасы бойынша жаңа ережелер енгізді. Бірінші FIS Фристайл шаңғы әлем кубогы 1980 жылы, ал алғашқы FIS Фристайл шаңғы әлем чемпионаты 1986 жылы Францияның Тинь қаласында өтті. Фристайл шаңғысы 1988 жылы Калгариде өткен Қысқы Олимпиада ойындарында көрсету мақсатында ұйымдастырылды. 1992 жылы Альбертвиллде өткен Қысқы Олимпиада ойындарында могуль шаңғысы ресми медальдық бағыт ретінде қосылды, ал 1994 жылы Лиллехаммерде өткен Қысқы Олимпиада ойындарында әуе шаңғысы қосылды. 2011 жылы Халықаралық Олимпиада комитеті (ХОК) 2014 жылы Ресейдің Сочи қаласында өтетін Қысқы Олимпиада ойындарына хафпайп және слоупстайл фристайл шаңғысын қосуға келісім берді.

Аэролыжа

Аэробикалық шаңғы тебушілер 24 метрлік секірулерден ұшып шығады, бұл оларды 6 метрге дейін көтереді (қону еңісін ескере отырып, қону биіктігінен 20 метрге дейін жете алады). Ауада шаңғы тебушілер қону алаңына 34-39 градус бұрылыспен және 30 метрлік ұзындығы бар төбеге қонғанға дейін бірнеше айналым мен бұрылыс жасайды. Қазіргі таңдағы ең жақсы ерлер үш рет артқа қарай айналып, төрт-бес бұрылыспен секіруді орындай алады. Аэробикалық шаңғы – бағаланатын спорт түрі, мұнда бағалау ұшып-қону (20%), секіру формасы (50%) және қону (30%) бойынша жүзеге асырылады. Жалпы есепке қиындық коэффициенті (DOD) де ескеріледі. Шаңғышылар екі секірудің жиынтық нәтижесі бойынша LIMA жүйесімен бағаланады. Бұл ұпайлар көбінесе келесі кезеңге көшпейді. Жаз айларында шаңғы тебушілер арнайы құрылған су пандустарында шаңғымен сырғанап, үлкен бассейнге түсу арқылы секіру амалдарын жаттықтырады. Мысалы, Юта Олимпиадалық паркінің жаттығу кешенін қарастыруға болады. Су пандусы – бұркігіштермен майланғанда спортшыға секіруге мүмкіндік беретін, арнайы пластикалық қаптамамен жабылған ағаш пандустан тұрады. Шаңғышы содан кейін ағаш секіруден ұшып, үлкен бассейнге қауіпсіз қонады. Судың беттік кернеуін жою үшін, қону алдында бассейн түбінен ауа жіберіледі, бұл қонудың күшін азайтады. Шаңғышылар су пандустарында қолданатын шаңғыларын 6 мм шыны талшығымен нығайтады немесе дұрыс қону үшін алдыңғы және артқы бөліктерінде тесіктер жасайды. Жазғы жаттығуларға батуттарда, секіру тақталарында және басқа да акробатикалық немесе гимнастикалық жаттығу құралдарында жаттығулар да кіреді.

Могульдік шаңғы

Могульдер – шаңғышылардың қысқа радиусты бұрылыстар жасағанда қарды үйінділерге немесе қаптарға жиырып, жолда пайда болатын дөңгелектер тізбегі. Могульдер қар үйінділерін әдейілеу арқылы да жасалуы мүмкін. Жарыстарда спортшылардың техникасы мен жылдамдығы бағаланады, олар тыныш, бірақ агрессивті түрде дөңгелектерді меңгеруі керек. Әдетте екі секіру болады. Бастапқыда жарыс өткізілетін жерді бәсекелестер өздері таңдаса, 1980 жылдардың ортасынан бастап бұл секірулер ресми еңістің бір бөлігіне кірді. Алғашында тек тік секіруге ғана рұқсат берілсе, 1990 жылдардың ортасынан бастап айналулар опция ретінде қосылды. Могуль 1992 жылдан бері Олимпиада бағдарламасына енді. Канадалық спортшы Александр Билодо екі рет алтын медаль жеңіп алды: 2010 және 2014 жылдары.

Шаңғы балеті (Акроски)

Ски-балет, кейіннен акроски (немесе "акро") деп аталды, еркін стильдегі шаңғы спортының даму кезеңіндегі бәсекелестік түрі болды. Бәсекелесушілер 3-5 минуттық музыкамен сәйкес келетін қойылымдар жасады. Қойылымдар дайындалған тегіс трассада айналымдар, секірістер және флиптерден тұрды. 1980-жылдары қысқа мерзім ішінде жұптық балет жарыстары да өткізілді – балеттің бір түрі, онда екі адам айналу, секіру, аяқтарды қиыстыру ғана емес, сонымен қатар көтеру және синхронды қозғалыстарды қамтитын трюктер орындады, бұл мұз үстіндегі биге ұқсас болды. Қойылымдарды төрешілер бағалады, олар хореографияны, техникалық қиындығын және бәсекелесушілер көрсеткен шеберлікті бағалады. Осы спорттың алғашқы инноваторлары – америкалық Ян Бухер, Парк Смолли, швейцариялық Конни Кислинг және неміс Герман Райтбергер. Әлем кубогы жарысында бір қолмен полюспен флип жасаған алғашқы шаңғышы – 1980-жылдардың басында неміс Ричард Шабл болды. Акро-ски 1988 жылы Калгарида өткен қысқы Олимпиадада демонстрациялық көрсетілімнің бөлігі болды. Халықаралық шаңғы федерациясы 2000 жылдан кейін осы жарыстың барлық ресми жарыстарын тоқтатты, себебі олар оны олимпиадалық дисциплинаға айналдыру үшін әуедегі акробатика (1990) және моглға (1992) көшті.

Шаңғы кросы

Ски-кросс сноубордтың бордкросс нұсқасына негізделген. Бұл уақытты өлшеу арқылы жүзеге асытылатын жарыс болғанымен, ол көбінесе фристайл шаңғысының бір бөлігі деп есептеледі, себебі фристайлде дәстүрлі түрде кездесетін жер бедерінің элементтерін қамтиды.

Шаңғы шаңғысы

Жартытұйық шаңғысы – қарда шаңғымен сырғанау спорты. Бәйгеге қатысушылар түрленулер мен трюктар жасап, түтікшенің соңына қарай бірте-бірте шаңғымен түседі. Бұл спорт түрі алғаш рет 2014 жылы Ресейдің Сочи қаласында өткен Олимпиада ойындарында олимпиадалық бағдарламаға енгізілді.

Сlopestyle (жақындай түсу)

Слопстилде спортшылар рельстер, секіргіштер және басқа да трамплин паркі элементтерін қамтитын кедергілермен жабдықталған трассадан шаңғы немесе сноубордпен төмен түседі. Трюктердің биіктігі, жаңалықтары және сапасы бойынша ұпай жиналады. Екі ұшты шаңғылар қолданылады, әсіресе шаңғышы артқа қарай қонғанда олар тиімді. Слопстил трюктері көбінесе төрт категорияға бөлінеді: айналым, сырғанау, ұстау және аударылу. Слопстил 2014 жылы Ресейдің Сочи қаласында өткен қысқы Олимпиада ойындарында шаңғы және сноуборд түрінде олимпиадалық спорт түріне айналды.

Жабдық

Екі ұшты шаңғылар слопстайл және хафпайп сияқты жарыстарда қолданылады. Могуль шаңғылары могульдерде, кейде әуе шаңғысында қолданылады. Шаңғы кросс үшін арнайы жасалған жарыс шаңғылары пайдаланылады. Шаңғы байлаулары шаңғышының буттарының астына бекітілген пластиналы байлауларды қосу арқылы көп бағытта босату мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін үлкен өзгеріске ұшырады. Шаңғы таяқтары – еркін стильдегі шаңғының барлық түрлерінде маңызды құрал, бірақ соңғы кезде слопстайл спортшылары қолдарын босатып, түрлі тәсілдер мен жеке стильдерді қолдану үшін оларсыз шаңғы тебуді қалайды.