Кіріспе

Сызықтық қателерді түзейтін кодтар отбасысы

Компьютерлік ғылым және телекоммуникация саласында Хамминг кодтары – сызықтық қателерді түзейтін кодтар отбасысы. Хамминг кодтары бір биттік және екі биттік қателерді анықтауға, немесе түзетілмеген қателерді анықтамай бір биттік қателерді түзетуге мүмкіндік береді. Керісінше, қарапайым паритет коды қателерді түзете алмайды және тек қатедегі биттердің тақ санын ғана анықтай алады. Хамминг кодтары – кемел кодтар, яғни олар блок ұзындығы мен ең аз қашықтығы үшке тең кодтар үшін ең жоғары мүмкін жылдамдыққа жетеді. Ричард У. Хамминг 1950 жылы перфокарта оқылатын кезде туындаған қателерді автоматты түрде түзету үшін Хамминг кодтарын ойлап тапты. Өзінің алғашқы мақаласында Хамминг өзінің жалпы идеясын кеңейтті, бірақ ерекше назарды төрт бит дерекке үш паритет битін қосатын Хамминг (7,4) кодына бөлді. Математикалық тұрғыдан алғанда, Хамминг кодтары – екілік сызықтық кодтар класы. Кез келген r ≥ 2 бүтін саны үшін блок ұзындығы және хабарлама ұзындығы бар код сөзі бар. Сондықтан Хамминг кодтарының жылдамдығы , ең аз қашықтығы үшке тең кодтар үшін ең жоғары мүмкін (яғни, кез келген код сөзінен кез келген басқа код сөзіне өту үшін қажетті биттердің ең аз саны үш) және блок ұзындығы 2^(r) − 1-ге тең. Хамминг кодының теңдік тексеру матрицасы r ұзындығындағы нөлдік емес барлық бағандарды тізімдеу арқылы құрастырылады, яғни Хамминг кодының дуалды коды қысқартылған Хадамард коды, сондай-ақ Симплекс коды деп те аталады. Теңдік тексеру матрицасының екі кез келген бағаны жұптық сызықтық тәуелсіз болады. Хамминг кодтары деректерге шектеулі артық ақпарат қосатындықтан, олар тек қате деңгейі төмен болғанда ғана қателерді анықтап, түзетуге болады. Бұл компьютерлік жадта (әдетте RAM) орын алады, онда биттік қателер өте сирек кездеседі және Хамминг кодтары кеңінен қолданылады, ал осы түзету жүйесі бар RAM – ECC RAM (ECC жады). Осы контексте, көбінесе бір қосымша паритет биті бар кеңейтілген Хамминг коды қолданылады. Кеңейтілген Хамминг кодтары төрттік Хамминг қашықтығына жетеді, бұл декодерге ең көп дегенде бір биттік қате болған кезде және кез келген екі биттік қате болған кезде ажыратуға мүмкіндік береді. Осы мағынада кеңейтілген Хамминг кодтары бір қатені түзету және екі қатені анықтау (SECDED) болып табылады.

Тарих

Ричард Хамминг, Хамминг кодтарын ойлап тапқан адам, 1940 жылдардың соңында Белл зертханасында Белл Модель V компьютерімен жұмыс істеді, бұл электромеханикалық релелерге негізделген машина және оның циклдық уақыты секундтармен өлшенетін. Деректер енгізілуі ені жеті сегізден бір дюйм болатын, бір қатарға алты тесігі бар перфорацияланған қағаз лента арқылы жүзеге асырылды. Жұмыс күндері релелерде қателер анықталғанда, машина тоқтап, операторлардың мәселені түзетуі үшін шамдар жыпылықтайтын. Жұмыс сағаттарынан кейін және демалыс күндері операторлар болмағанда, машина келесі тапсырмаға көшетін. Хамминг демалыс күндері жұмыс істеді және анықталған қателерге байланысты бағдарламаларын бастапқы күйінен қайта іске қосуға мән берді. Бір жазбада Хамминг: "Егер машина қатені анықтай алса, неге ол қате орнын тауып, оны түзетуге болмайды?" деді. Келесі бірнеше жылда ол қателерді түзету мәселесімен айналысып, күшті алгоритмдер жиынтығын жасады. 1950 жылы ол қазір Хамминг коды деп аталатын және ECC жады сияқты қолданыстарда бүгінге дейін қолданылып келе жатқан кодты жариялады.

Хаммингке дейінгі кодтар

Хамминг кодтарына дейін бірнеше қарапайым қателерді анықтайтын кодтар қолданылды, бірақ ешқайсысы да Хамминг кодтарымен салыстырылатын тиімділікке бірдей кеңістікте қол жеткізе алмады.

Теңдік

Партитет бір битті қосады, ол алдыңғы деректердегі бірліктердің саны (мәні 1-ге тең бит позициялары) жұп немесе тақ екенін көрсетеді. Егер беріліс кезінде тақ саны биттер өңделсе, хабарламаның паритеті өзгереді және қате осы сәтте анықталуы мүмкін; алайда, өңделген бит паритет битінің өзі болуы мүмкін. Көбінесе қабылданған келісім бойынша, паритет мәні 1 болса, деректерде тақ саны бірлік бар екенін, ал 0 болса – жұп санын көрсетеді. Егер өңделген биттердің саны жұп болса, тексеру биті дұрыс болады және қате анықталмайды. Сонымен қатар, паритет қате қай битте болғанын көрсетпейді, тіпті оны анықтаса да. Деректерді толығымен жойып, бастапқыдан қайта берілуі керек. Құбылмалы беріліс ортасында сәтті берілу ұзаққа созылуы немесе мүлдем орын алмауы мүмкін. Дегенмен, паритетті тексерудің сапасы төмен болса да, ол тек бір битті пайдаланатындықтан, бұл әдіс ең аз қосымша шығындарды тудырады.

Бестен екі код

Бестен екі код – дәл үш 0 және екі 1-ден тұратын бес биттік кодтау схемасы. Бұл мүмкін болатын комбинациялардың санын қамтамасыз етеді, ол 0–9 цифрларын көрсетуге жеткілікті. Бұл схема барлық бір биттік қателерді, барлық тақ санмен нөмірленген биттік қателерді және кейбір жұп санмен нөмірленген биттік қателерді (мысалы, екі 1 биттің ауысуын) анықтай алады. Дегенмен, ол осы қателердің ешқайсысын түзете алмайды.

Қайталау

Сол кезде қолданылған тағы бір код әрбір дерек битін дұрыс жіберілгенін қамтамасыз ету үшін бірнеше рет қайталап жіберді. Мысалы, егер жіберілетін дерек биті 1 болса, 1=n = 3 қайталау коды 111-ді жібереді. Егер алынған үш бит бірдей болмаса, жіберу кезінде қате пайда болған дегенді білдіреді. Егер арна жеткілікті таза болса, көбінесе әрбір үштік бірінде ғана өзгеріске ұшырайды. Сондықтан 001, 010 және 100 нөл битіне, ал 110, 101 және 011 бір битіне сәйкес келеді, көптеген бірдей таңбалардың ('0' немесе '1') саны дерек битінің қандай болу керектігін көрсетеді. Қателердің болуына қарамастан бастапқы хабарламаны қалпына келтіре алатын кодты қателерді түзету коды деп атайды. Бұл үш рет қайталанатын код – екі паритет биті болғандықтан және 1=22 − 2 − 1 = 1 дерек биті болғандықтан 1=m = 2 параметрін ұсынатын Хамминг коды. Дегенмен, мұндай кодтар барлық қателерді дұрыс түзетуге қабілетті емес. Мысалы, егер арна екі битті ауыстырып, қабылдағыш 001 алса, жүйе қателікті анықтайды, бірақ бастапқы бит 0 екенін дұрыс емес тұжырымдайды. Бит тізбегінің ұзындығын төртке дейін ұлғайтсақ, барлық екі биттік қателерді анықтай аламыз, бірақ оларды түзету мүмкін емес (паритет биттерінің саны жұп); бес битте барлық екі биттік қателерді анықтап, түзетуге болады, бірақ барлық үш биттік қателерді түзетуге болмайды. Сонымен қатар, паритет биті тізбегінің ұзындығын арттыру тиімсіз, өйткені бастапқы жағдайда өткізу қабілеті үш есеге төмендейді, ал қателерді анықтау және түзету үшін биттің қайталану санын арттырғанда тиімділік күрт төмендейді.

Сипаттама

Егер хабарламаға қателерді түзейтін биттер қосылса және егер бұл биттерді әртүрлі қате биттер әртүрлі қате нәтижелерін тудыратындай етіп орналастыруға болады, онда бұрыс биттерді анықтауға болады. Жеті биттік хабарламада жеті мүмкін бір биттік қате бар, сондықтан үш қателіктерді басқару биті қате болғанын ғана емес, сонымен қатар қандай бит қатенің себебі болғанын да көрсетуге мүмкіндік береді. Хамминг қолданыстағы кодтау схемаларын, оның ішінде екіден бес схемасын зерттеді және олардың принциптерін жалпылады. Алдымен, ол жүйені сипаттау үшін номенклатураны жасады, соның ішінде блок ішіндегі дерек биттерінің және қателерді түзету биттерінің санын қамтыды. Мысалы, паритет кез келген дерек сөзі үшін бір биттен тұрады, сондықтан ASCII сөздері жеті биттен тұратынын ескере отырып, Хамминг мұны (8,7) коды деп сипаттады, яғни сегіз биттен тұрады, оның жетісі дерек. Қайталау мысалы (3,1) болады, дәл осы логиканы қолдана отырып. Кодтың жылдамдығы – екінші санның бірінші санға бөлінуі, қайталау мысалында 1/3. Хамминг сондай-ақ екі немесе одан көп биттердің ауысуының проблемаларын байқады және оны «қашықтық» деп атады (қазір оны оның құрметіне Хамминг қашықтығы деп атайды). Паритеттің қашықтығы 2-ге тең, сондықтан бір биттің ауысуын анықтауға болады, бірақ түзетуге болмайды, ал екі биттің ауысуы байқалмайды. (3,1) қайталаудың қашықтығы 3-ке тең, себебі көзге көрінбейтін қателерсіз басқа код сөзін алу үшін үш битті бірдей үштікке ауыстыру қажет. Ол бір биттік қателерді түзетуге немесе екі биттік қателерді анықтауға мүмкіндік береді, бірақ түзетуге болмайды. (4,1) қайталауы (әр битті төрт рет қайталау) 4 қашықтыққа ие, сондықтан үш биттің ауысуын анықтауға болады, бірақ түзетуге болмайды. Бір топтағы үш биттің ауысуы кезінде, түзетуге тырысу қате код сөзін тудыруы мүмкін жағдайлар болуы мүмкін. Жалпы, k қашықтығы бар код k-1 қателерді анықтай алады, бірақ түзетуге болмайды. Хамминг бір уақытта екі мәселеге қызығушылық танытты: қашықтықты мүмкіндігінше арттыру, сонымен бірге кодтың жылдамдығын да мүмкіндігінше жоғарылату. 1940 жылдары ол бірнеше кодтау схемаларын жасады, олар қолданыстағы кодтарға қарағанда айтарлықтай жақсартулар болды. Оның барлық жүйелерінің кілті – паритет биттерін бір-бірімен жабыстыру, осылайша олар деректермен қатар бір-бірін де тексеруге мүмкіндік алды.

Қосымша теңдікпен (SECDED) Хамминг кодтары

Хамминг кодтарының ең аз қашықтығы 3-ке тең, яғни декодер бір қатені анықтап, түзете алады, бірақ кейбір код сөздерінің екі биттік қатесін, басқа код сөздерінің бір биттік қатесінен ажырата алмайды. Осылайша, кейбір екі биттік қателер, бір биттік қателер ретінде қате түсініліп, түзетуге тырыспаса, анықталмайды. Осы кемшілікті жою үшін Хамминг кодтарын қосымша паритет битімен кеңейтуге болады. Бұл арқылы Хамминг кодының ең аз қашықтығын 4-ке дейін арттыруға болады, бұл декодерге бір биттік және екі биттік қателерді ажыратуға мүмкіндік береді. Осылайша декодер бір қатені анықтап, түзете алады, сонымен бірге екі қатені анықтай алады (бірақ түзете алмайды). Егер декодер қателерді түзетуге тырыспаса, үш биттік қателерді сенімді түрде анықтай алады. Егер декодер қателерді түзетсе, кейбір үш биттік қателер бір биттік қателерге айналып, бұрыс мәнге "түзеледі". Қателерді түзету – бұл сенімділік (үш биттік қателерді сенімді анықтау мүмкіндігі) пен төзімділік (бір биттік қателерге қарамастан жұмыс істеу қабілеті) арасындағы айырбас. Бұл кеңейтілген Хамминг коды компьютерлік жад жүйелерінде кеңінен қолданылды, 1961 жылы IBM 7030 Stretch компьютерінен бастап, ол SECDED (немесе SEC DED, бір қателікті түзету, екі қателікті анықтау деген аббревиатурадан) деп аталды. XXI ғасырдың серверлік компьютерлері, әдетте SECDED деңгейіндегі қорғанысты сақтай отырып, енді Хамминг әдісін қолданбайды, оның орнына ұзақ кодтық сөздермен (128-ден 256 битке дейінгі деректер) және өзгертілген теңгерімді паритет тексеру ағаштары бар жүйелерге сүйенеді. (72,64) Хамминг коды әлі де кейбір аппараттық жүйелерде, соның ішінде Xilinx FPGA отбасыларында қолданылады.

[7,4] Хамминг коды

1950 жылы Хамминг [7,4] Хамминг кодын енгізді. Ол үш теңдік битін қосу арқылы төрт дерек битін жеті битке кодтайды. Бұрын түсіндірілгендей, ол бір биттік қателерді анықтап, түзете алады немесе бір және екі биттік қателерді анықтап (бірақ түзете алмайды). Жалпы теңдік битін қосса, ол [8,4] кеңейтілген Хамминг кодына айналады, ол SECDED болып табылады және бір биттік қателерді анықтап, түзете алады, ал екі биттік қателерді анықтайды (бірақ түзете алмайды).