Кіріспе
Индонезия провинциясы Шығыс Калимантан (индонезия тілінде: Kalimantan Timur) – Индонезия провинциясы. Оның аумағы Борнео аралының шығыс бөлігін құрайды. 2010 жылғы халық санауы бойынша халқы шамамен 3,03 миллион адамды (қазіргі шекара бойынша), 2015 жылғы санауда – 3,42 миллион, ал 2020 жылғы санауда – 3,766 миллион адамды құрады; 2023 жылдың ортасы бойынша ресми бағалау 4,030,488 адамды көрсетті. Оның астанасы – Самаринда қаласы. Шығыс Калимантанның жалпы ауданы 129 936 км² және ол Калимантанның ең сирек қоныстанған екінші провинциясы болып табылады. Аймақтың көп бөлігі шығысында Батыс Сулавеси және Орталық Сулавесимен теңіз шекарасын бөліседі; оның Манкалайх мүйісі Макассар бұғазы мен Селебес теңізін ажыратады. Бұрынғы солтүстік бөлігі 2012 жылдың 25 қазанында бөлініп, қазір Солтүстік Калимантан провинциясы болып табылады; сонымен қатар, ол батысында Батыс Калимантан және Орталық Калимантанмен құрлық шекарасын бөліседі; оңтүстігінде Шығыс Калимантан Оңтүстік Калимантанмен шектеседі. Бөлінуге дейін провинция Сабахпен шектесетін, бірақ қазір Саравакпен шектеседі. 2013 жылдың 11 қаңтарында бұрынғы Батыс Кутай регенттігі екіге бөлінді, солтүстік-батыстағы бес ауданнан жаңа Махакам Улу регенттігі құрылды. Шығыс Калимантан қазір жеті регенттікке және үш қалаға бөлінген. Акмал Малик – Шығыс Калимантанның қазіргі әкімі.
East Kalimantan (Indonesian: ) is a province of Indonesia. Its territory comprises the eastern portion of Borneo. It had a population of about 3.03 million at the 2010 census (within the current boundary), 3.42 million at the 2015 census, and 3.766 million at the 2020 census; the official estimate as at mid 2023 was 4,030,488. Its capital is the city of Samarinda. East Kalimantan has a total area of and is the second least densely populated province in Kalimantan. The majority of the region shares a maritime border to the east with West Sulawesi and Central Sulawesi; its Cape Mangkalihat separates the Makassar Strait from the Celebes Sea. Its former northernmost region was split off on 25 October 2012 and is now North Kalimantan; meanwhile it still shares land border to the west with West Kalimantan and Central Kalimantan; to its south, East Kalimantan borders South Kalimantan. The province bordered Sabah before the split, but still borders Sarawak. On 11 January 2013, the existing West Kutai Regency was split in two, with the northwesternmost five districts forming a new Mahakam Ulu Regency. East Kalimantan is now divided into seven regencies and three cities. Akmal Malik is the current acting governor of East Kalimantan.
Жаңа ұлттық астана
Бұл провинцияда Индонезияның болашақ астанасы Кутай Картанегара және Пеньям Солтүстік Пасер округтерінің шекарасында салынады. Болашақ астананың аты – Нусантара, құрылысы бастапқыда 2020 жылы басталмақ, ал аяқталуы 2024 жылға жоспарланған. Алайда, 2020 жылдың 9 маусымында Индонезияның Өкілдер палатасының V комитетінде өткен тыңдауда үкімет өкілі, үкіметтің жобаға 2022 жылға арналған бюджет бөлмегенін мәлімдеді (2022 жылға министрлік 100,46 триллион рупияға жуық, 7 миллиардтан астам АҚШ долларына бағаланған бюджет ұсынды – бұл 2021 жылғы 149,81 триллион рупиядан айтарлықтай азайту). Бұрын Ұлттық жоспарлау және даму агенттігі астананы қазіргі Жакартадан Шығыс Калимантан провинциясына көшіруге қажетті жалпы сома 486 триллион рупияны құрайтынын, оның 265,2 триллионы мемлекеттік-жекеменшік серіктестігі (МЖС) арқылы, 127,3 триллионы жекеше арнайы қорлардан, ал 93,5 триллионы мемлекеттік бюджеттен тартылатынын хабарлаған болатын. Бірақ Қаржы министрлігі үкіметтің басымдықтарын COVID-19 пандемиясының салдарымен күресуге ауыстырғанын мәлімдеді. Министрлік жаңа астана жобасына бюджет қарастырылмағанын хабарлады. Дегенмен, жаңа ұлттық астананың ресми ашылуы 2024 жылдың тамызында күтілуде.
Тарихқа дейінгі дәуір
[[Файл:Lubang Jeriji Saléh Бұқаның үңгір суреті.jpg|thumb|left|214x214px|40,000 жылдан астам (мүмкін 52,000 жылға дейін) бұрын жасалған ең көне бейнелі суреттердің бірі – бұқаның бейнесі Любанг Жерижи Салех үңгірінде табылды. Үңгір суреттерін алғаш рет 1994 жылы француз зерттеушісі Люк Анри Фейдж және француз археологы Жан Мишель Чазин Калимантроптан байқады. 2018 жылы Гриффит университетінің Максим Оберті және Бандунг технология институтының Пинди Сетиаван басқаратын ғалымдар тобы үңгірді зерттеу нәтижесінде суреттерді әлемдегі ең көне бейнелі өнер деп таныған Nature журналында есеп жариялады. Бұл команда бұрын көршілес Сулавеси аралындағы үңгір суреттерін зерттеген болатын. Суреттердің жасалу мерзімін анықтау үшін команда оларға жақын кальций карбонаты (әктас) шөгінділеріндегі сынамаларды мерзімдеу әдістерін қолданды.]
4 ғасырдан 17 ғасырға дейін
Шығыс Калимантан бірнеше патшалықтардың отаны, мысалы, Индонезияның ең алғашқы және ең көне индуисттік патшалығы – Кутай Мартадипура патшалығы, ол 4-ші ғасырда құрылған. Кейін, 14-ші ғасырда Кутай Мартадипура сұлтандығы оны алмастырды. Шығыс Калимантан аймағында Пасир сұлтандығы сияқты басқа да патшалықтар орналасқан. Шығыс Калимантан аймағына Пасир, Кутай, Берау және сондай-ақ Каракасин (Буранун / Сулу сұлтандығына дейінгі) кіреді, ол 1620 жылға дейін Банжар сұлтандығындағы Дипа мемлекетінде Маджапахит губернаторы Сурьяната Махараджа бағындырған аумақ деп есептелген. Алайда, қытай тарихының жылнамасы, Мин ши 明史, 1417 жылы Калимантанды Филиппин патшалығының билігіндегі патшалық ретінде тіркеген. Ол кезде индуисттік Сулу патшалығы Калимантанды Махалату Геламадинг (Махараджа Клайнбантанган) атты Сулу монархы басқарды, ал оның титулы, Клайнбантан, қытай тілінде оның Калимантан аумағынан алынған. Осы кезде Сулу Маджапахит билігіне қарсы көтеріліп, Солтүстік-Шығыс және Шығыс Борнеоға, тіпті Калимантан аумағына дейін шабуыл жасады. 1620-1624 жылдар аралығында Шығыс Калимантандағы патшалықтар Бунгая келісіміне дейін Алауддин Макассар сұлтандығының ықпалына түсті. Hikayat Banjar бойынша, Макассар сұлтаны сауда үшін ешқашан жерді қарызға алмаған, ол Борнеоның шығысы мен оңтүстік-шығысын қамтиды және Банжар сұлтаны Мустаин Биллаға, Киаи Мартасура Макассарға жібергенде және Сұлтан Талло I Мангнгадаццина Даэнг I Бале, Сұлтан Махмуд Караенг Паттингалоангпен келісімге келді, ол 1638-1654 жылдары Гова патшасы Мұхаммед Саидтың Манкубуми және бас кеңесшісі болды. Осыдан бастап Шығыс Калимантан аймағы Макассар сұлтандығы (Гова Талло) үшін сауда орынына айналды, себебі сол кезде Оңтүстік Сулавесиден адамдар келе бастады. Алайда, 1635 жылы Банжар сұлтандығы мен Голландия Шығыс Үндістан компаниясы (VOC) арасындағы келісімге сәйкес, VOC Банжарға Шығыс Калимантан жерлерін Банжар сұлтандығының ықпал аймағына қайтаруға көмектесті. Бұл Бунгая келісімінде көрсетілген, онда Макассар сұлтандығына шығыс және солтүстік Борнеоға сауда жасауға рұқсат етілмейді.
18 ғасырдан 20 ғасырға дейін
Келісімдерге сәйкес, 1817 жылдың 1 қаңтарында Банжар сұлтаны Сүлеймен Шығыс Калимантан, Орталық Калимантан, Батыс және Оңтүстік Калимантанның бір бөлігін (Банжармасин қаласын қоса алғанда) Голландиялық Шығыс Үндістанға берді. 1826 жылдың 4 мамырында Банжар сұлтаны Адам әл-Ватиқ Билла осы аумақтарды Голландияның Шығыс Үндістан колониялық әкімшілігіне беруді қайта растады. 1846 жылы голландтар Шығыс Борнеодағы Самаринда (қазіргі Шығыс Калимантан провинциясы және Оңтүстік Калимантанның шығыс бөлігі) Х. Фон Девалл атты Резидент көмекшісін орналастыра бастады. Шығыс Калимантан сол кезде Голландияның Шығыс Үндістанының бір бөлігі болды. Шығыс Калимантан сол кездегі әкімшілік аймағымен 1956 жылғы №25 заң негізінде құрылды, ал АПТ Праното бірінші губернатор болып тағайындалды.
Солтүстік Калимантан провинциясының бөлінісі
Солтүстік Калимантан 2013 жылдың 15 сәуірінде Индонезияның 34-ші провинциясы ретінде ресми түрде құрылды. Бұл жаңа провинция бұрын Шығыс Калимантан провинциясының бір бөлігі болған.
География
Шығыс Калимантан провинциясы 125 336,81 шаршы километрді құрайтын жер аумағын және 113°44'E мен 119°00'E, ал 2°33'N мен 2°25'S аралығында орналасқан 25 656 км² мұхитты басқару аймағын қамтиды. Провинция жеті регенттікке (кабупатен) және үш қалаға (кота) бөлінеді, олар өз кезегінде 103 ауданға (кекаматан) және 1026 ауылға (ауылдық деса және қалалық келурахан) бөлінген. Регенттіктер (әкімшілік орталықтарымен) мен қалалар төменде тізімделген. Шығыс Калимантан – Индонезияның шығыс бөлігіне қарайтын негізгі қақпалардың бірі. Аймақ сонымен қатар ағаш және кен байлықтарына толы, жүздеген өзендерге ие (демек, барлық регенттіктер мен қалалардың ішінде таралған), олар жер көлігімен қатар маңызды көлік құралы болып табылады, ал ең ұзын өзені – Махакам. Шығыс Калимантан солтүстікте Солтүстік Калимантанмен, оңтүстікте Оңтүстік Калимантанмен, оңтүстік-батыста Орталық Калимантанмен, ал шығысында Батыс Калимантан және Саравакпен шектеседі. Ол шығысында Селебес теңізі мен Макассар бұғазына тікелей жанасады, оларды үлкен Манкаликат түбегі бөліп тұрады. Көптеген аудандарда төбелер мен таулар бар, және көптеген көлдер кездеседі. Көбінесе көлдер Кутай регенттігінде орналасқан, олардың ішіндегі ең ірілері – Семаянг және Мелитанг көлдері, олардың ауданы сәйкесінше 13 000 гектар және 11 000 гектарды құрайды.
Климат
Мысалы, Индонезияның климаты сияқты, Шығыс Калимантан тропикалық климатқа ие және екі маусымды қамтиды: құрғақ және жаңбырлы. Құрғақ маусым әдетте мамырдан қазанға дейін, ал жаңбырлы маусым қарашадан сәуірге дейін созылады. Бұл жағдай жыл сайын қайталанып, кейбір айларда ауысу маусымымен ұштасады. Бұған қоса, экваторда орналасқандықтан, Шығыс Калимантан климатына муссондық желдердің де әсері бар. Қарашадан сәуірге дейін батыс, мамырдан қазанға дейін шығыс муссоны басым болады. Соңғы жылдары Шығыс Калимантан маусымдары кейде тұрақсыз болып келеді. Жаңбыр жаууы тиіс айларда жаңбыр мүлдем жаумайды, ал құрғақ айларда жаңбыр әдеттен тыс ұзаққа созылады.
Температура және ылғалдылық
Бір жердегі ең жоғары және ең төмен температуралар мұхит бетінің ауданымен және жағалауға дейінгі қашықтықпен анықталады. Жалпы алғанда, Шығыс Калимантанның ыстық климатында 2013 жылы температура 21,6 °C-тан (қазан айында Берауда) 35,6 °C-қа (қыркүйек айында Берауда) дейін ауысқан. Шығыс Калимантан – тропикалық аймақ, кең аумақты орманға ие, және 2013 жылы орташа ылғалдылығы 83-87 пайызды құрады. Самариндағы метеорологиялық станцияның бақылауынша, ауаның ең төменгі ылғалдылығы кейбір айларда 82 пайызға дейін төмендеген, ал ең жоғарысы ақпан айында Берауда 91 пайызды құрады.
Жаңбыр жаууы және желдің соғатын жағдайы
Шығыс Калимантан аймағындағы жауын-шашын мөлшері айлар бойынша және бақылау станцияларының орналасқан жеріне қарай өзгереді. Метеорологиялық станция Берaуда тіркелген орташа ең жоғары жауын-шашын 245,1 мм, ал 2013 жылғы ең төменгі көрсеткіш Самариндағы метеорологиялық станцияда 237,8 мм болды. 2013 жылы кейбір бақылау станциялары Шығыс Калимантан аймағындағы жел жағдайын бақылады. Байқаулар желдің жылдамдығы 3-4 түйін аралығында екенін көрсетті. Балықпапан мен Берауда желдің ең жоғары жылдамдығы 4 түйін, ал Самаринда ең төменгі жылдамдығы 3 түйінге жетті.
Тіл
Шығыс Калимантан тұрғындары ресми істерде көбінесе индонезия тілін, ал этникалық топтар арасындағы қарым-қатынас үшін банджари тілін пайдаланады. Облыста банджари халқының көп болуына байланысты, олардың тілі, әсіресе Самаринда және Баликпапан сияқты қалаларда, басты лингва франкаға айналды. Банжари тілінен өзге, яван және бугис тілдерінде сөйлейтін де көптеген адамдар бар, себебі аймаққа яван және бугис халқының көптеп қоныс аударуына байланысты. Шығыс Калимантанда кутай малай (банджари тіліне жақын, бірақ ерекше малай тілінің бір түрі), пасер (лованган тілімен байланысты), тидунг, берау малай, тунджунг, бахау, моданг лундайе және тағы да басқа тілдер де қолданылады. Дегенмен, кутай, пасер және кенаях тілдерінің жойылып кету қаупі бар деп есептеледі.
Дін
2021 жылғы бағалау бойынша 3,320,000 адам мұсылман, 286,150 протестант, 168,140 рим-католик, 15,630 буддист, 8,500 индуист және 308 конфуцийші немесе халық дінінің жақтастары.