Кіріспе

Индонезия провинциясы Батыс Калимантан – Индонезия провинциясы. Ол Индонезияның Борнео аралының индонезиялық бөлігін құрайтын Калимантанның бес провинциясының бірі. Оның астанасы және ең ірі қаласы – Понтианак. Шығысында Шығыс Калимантан және Орталық Калимантан, солтүстігінде Малайзияның Саравак штаты, батысында Тынық мұхиты және оңтүстігінде Ява теңізі орналасқан. Провинцияның ауданы 147 037 км² құрайды, 2010 жылғы халық санауы бойынша халқы 4 395 983 адамды, ал 2020 жылғы халық санауы бойынша 5 414 390 адамды құрады. 2023 жылдың ортасындағы ресми бағалау бойынша 5 623 328 адамды (оның ішінде 2 887 209 еркек және 2 736 119 әйел) құрады. Этностық топтарға даяктар, малайлар, қытайлар, явандықтар, бугистер және мадурестер жатады. Батыс Калимантанның шекарасы провинцияның көп бөлігін сумен қамтамасыз ететін Капуас өзенінің кең су алабын қоршап тұрған тау тізбектерімен шартты түрде белгіленген. Провинция оңтүстік-шығыста Орталық Калимантанмен, шығыста Шығыс Калимантанмен және солтүстікте Малайзияның Саравак аумағымен шектеседі. Батыс Калимантанды «Мың өзеннің провинциясы» деп атауға болады. Бұл лақап атау географиялық ерекшеліктерге сәйкес келеді, онда жүздеген ірі және ұсақ өзендер бар, олар теңізге қарай жүзуге жарамды және көбінесе осылай қолданылады. Көптеген ірі өзендер жол инфрақұрылымының көптеген аудандарға жеткеніне қарамастан, енді де ішкі аймақтарға жүк тасымалдаудың басты арнасы болып табылады. Батыс Калимантанның шағын бөлігі теңіз суымен жабылған болса да, Батыс Калимантанда Каримата бұғазы мен Натуна теңізі бойында, Риу аралдары провинциясымен шектесетін ондаған ірі және ұсақ аралдар (көбінесе адам тұрмайтын) орналасқан. 2010 жылғы халық санауы бойынша провинцияның жалпы халқы 4 395 983 адамды құрады, бірақ 2023 жылдың ортасына қарай ол ресми түрде 5 623 328 адамға жетті деп бағаланды.

Шекарасы

Батыс Калимантан провинциясы Борнео аралының батыс бөлігінде, яғни 2°08'N және 3°05'S параллельдері мен 108°0'E және 114°10'E меридиандары арасында орналасқан. Провинцияның арқылы Экватор (кеңдік 0°) өтеді, дәлірек айтқанда Понтианак қаласынан. Батыс Калимантан тропикалық климатқа ие, көбінесе жоғары температуралармен және жоғары ылғалдылықпен сипатталады. Басқа ерекшелік – Батыс Калимантан аймағы Индонезиядағы басқа елмен, атап айтқанда Шығыс Малайзияның Саравак штатымен шекаралас провинциялардың бірі. Мұндай жағдайға қарамастан, Батыс Калимантан қазіргі уақытта Индонезиядағы көрші елге кіру және шығуға ресми жолы бар жалғыз провинция болып табылады. Батыс Калимантан мен Саравақтың арасындағы ашық жолдың ұзындығы шамамен 400 км-ді құрайды, ол Понтианак – Энтиконг – Кучинг (Саравак, Малайзия) қалаларын байланыстырады және саяхатқа шамамен алты-сегіз сағат уақыт кетеді. Провинцияның солтүстік бөлігінде Малайзиямен тікелей шекаралас төрт округ бар: Самбас, Санггау, Синтанг және Капуас-Хулу, олар Капуас-Хулудағы Калингканг тауларымен бірге созылып жатыр. Батыс Калимантанның көп бөлігі жазық жер, оның жалпы ауданы 147 037 км² құрайды, бұл Индонезияның жалпы жер ауданының 7,53 пайызына тең немесе Ява аралынан 1,13 есе үлкен. Аймақ солтүстіктен оңтүстікке қарай 600 км-ден астам, ал батыстан шығысқа қарай 850 км-ге созылады. Жер аумағының мөлшері бойынша Батыс Калимантан Индонезияның үшінші ірі провинциясы болып табылады, ал одан бұрын Папуа (421 891 км²) және Орталық Калимантан (152 600 км²) орналасқан. Ең үлкен округ – Капуас-Хулу (31 318 км² немесе провинциялық аумақтың 21,3 пайызы), одан кейін Кетапанг (30 019 км² немесе 20,4 пайызы) және Синтанг (22 026 км² немесе 15,0 пайызы) келеді, ал қалған бөлігі тоғыз округ пен екі қалаға таратылған.

Топология

Жалпы, Батыс Калимантан жері көбінесе жазық болып келеді және жүздеген өзендері бар, олар кеме жүзуге қолайлы кезеңдерде қауіпсіз. Капуас аңғары мен Натуна теңізі / Каримата бұғазы бойында батыстан шығысқа қарай аз ғана төбелі жерлер созылып жатыр. Жердің көп бөлігі торф және мангр ормандарынан құралған батпақты аймақтарды құрайды. Жер аумағы екі тау тізбегімен шектелген: солтүстіктегі Калинканг таулары және Орталық Калимантан провинциясымен шекаралас орналасқан оңтүстіктегі Шванер таулары. Топырақ құрамына қарай, Батыс Калимантан аумағының басым бөлігі PMK (подзолдық қызыл-сары) топырақ типінен тұрады, ол шамамен 10,5 миллион гектарды, яғни жалпы 14,7 миллион гектар аумақтың 17,28 пайызын құрайды. Содан кейін, OGH (органозол, глей және гумус) топырақтары мен аллювиалды топырақтар шамамен 2,0 миллион гектарға жуық аумақты алып жатыр, бұл 10,29 пайызды құрайды және көбінесе жағалау аудандарында орналасқан. Көлемді жазықтардың ықпалымен таулардың биіктігі салыстырмалы түрде төмен және олар вулканизмге бейім емес. Ең биік тау – Синтанг ауданының Серавай ауданындағы Батурая тауы, оның биіктігі теңіз деңгейінен 2278 метр. Бұл тау Шығыс Явадағы Семеру тауынан (3676 метр) немесе Джамбидегі Керинчи тауынан (3805 метр) әлдеқайда төмен. Капуас-Хулу ауданындағы, Ембалох-Хулуде орналасқан Лавит тауы Батыс Калимантан аймағында бұрыннан белгілі. Ол биіктігі 1767 метр болатын үшінші орында тұр, ал екінші орында Амбалау ауданындағы Батусамбунг тауы (биіктігі 1770 метрге жетеді) орналасқан.

Көлдер мен өзендер

Батыс Калимантанды "Мың өзеннің жері" деп атауға болады. Бұл лақап аймақтың географиялық ерекшеліктерімен сәйкес келеді, онда жүздеген ірі және ұсақ өзендер бар, олардың көпшілігі кеме жүзуге жарамды және осы мақсатта пайдаланылады. Жол инфрақұрылымы көптеген аудандарға жеткенімен, ауылдық жерлерге тасымал жасау үшін бірнеше ірі өзендер әлі де маңызды арналар болып табылады. Ең ұзын өзен – Капуас өзені, ол сонымен қатар Индонезиядағы ең ұзын өзен (1086 км), оның 942 км-і кеме жүзуге қолайлы. Басқа да ірі өзендерге Мелави (471 км кеме жүзе алады), Паван (197 км), Кендаванган (128 км), Джелай (135 км), Секаду (117 км), Самбас (233 км) және Ландак (178 км) жатады. Батыс Калимантанда өзендер көп болғанымен, провинцияда тек екі маңызды көл бар. Олар – Капуас Хулуда орналасқан Сентарум және Луар I көлдері. Сентарум көлінің ауданы 117 500 гектарды құрайды, ол құрғақ маусымда жартылай кеулейді, ал Луар I көлінің ауданы шамамен 5400 гектарды алады. Бұл екі көлдің де туристік орталықтарға айналу әлеуеті зор.

Капуас-Райяның жаңа провинциясы

2013 жылдың 25 қазанында Индонезияның Өкілдер палатасы (ДПР) 57 болашақ аудандар мен 8 жаңа провинция құру туралы заң жобаларын қарастыруды бастады; ұсынылып отырған жаңа провинциялардың бірі – Батыс Калимантандағы Капуас Рая (Ұлы Капуас). Бұл ұсыныс 2013 жылдан бері тоқтап тұр, бірақ егер заң жобасы бекітілсе, Капуас Рая Орталық Калимантан, Шығыс Калимантан, Оңтүстік Папуа, Риау, Оңтүстік Суматра және жақында ғана аумағы қысқартылған Папуадан кейін Индонезиядағы жетінші ірі провинцияға айналады, себебі бес ауданды қамтитын Капуас Раяның жалпы ауданы 81,897.81 шаршы километрді құрайды, бұл Батыс Калимантанның қазіргі ауданының 55,7 пайызына тең. 2005 жылдан бері Батыс Калимантанның шығыс бөлігіндегі бес аудан (Сангау, Секаду, Синтанг, Мелави және Капуас Хулу) провинция орталығы Понтианактан алыс орналасқандықтан Капуас Рая құру идеясын көтеріп келеді. Капуас Хулу мен Мемпава арасындағы қашықтық 661 км, одан кейін Мелави (439 км), Синтанг (395 км), Секаду (315 км) және Сангау (267 км) қашықтықта орналасқан.

Экология

Облыста үш ұлттық парк бар: Данау Сентарум, Гунун Палунг және Бетун Керихун. Қазіргі уақытта диптерокарп сияқты ағаштарды заңсыз кесу, сондай-ақ пальма майы және қағаз жасауға арналған ағаштардың плантациялары провинциядағы көптеген сирек түрлерге орта тұру орындарының жойылуы салдарынан қауіп төндіреді. ENSO кезеңдеріндегі шөгінді өрттері мен құрғақшылық немесе су тасқыны да аймаққа қауіп келтіреді және ормандардың жойылуымен күшейеді. Д-р Хотлин Омпусунгу Батыс Калимантандағы табиғатты қорғау жұмысы үшін 2011 жылғы Уитли сыйлығының иегері атанды. Ол заңсыз ағаш кесуге қарсы күресіп, 60 000 ауыл тұрғынына төмен бағада сапалы тіс және медициналық қызметтер ұсынып, олардың орманды қайта өсіру және қорғау жұмысына қатысуы шартымен күресіп келеді.

Этностық топтар

Батыс Калимантанның ең ірі этникалық топтары – даяктар (34,93%) және малайлар (33,84%). Даяктар көбінесе ішкі аймақтардағы тайпалар болып табылады, ал этникалық малайлар негізінен жағалау аймақтарында тұрады. Үшінші ең ірі этникалық топ – жавандықтар (9,74%), олар көбінесе көші-қон аудандарына қоныстанған. Төртінші орында – этникалық қытайлар (8,17%), олар негізінен Сингкаванг және Понтианак сияқты қалалық аймақтарда кездеседі. Бесінші орында мадуралықтар (6,27%) тұр, олар көбінесе Понтианак және Кубу-Раяда қоныстанған. Алтыншыдан оныншы орындарға бугилер (3,13%), сундалықтар (1,13%), батактар (0,60%), дайялар (0,52%) және банджарлар (0,33%) кіреді, ал қалғандары 1,33% құрайды.

Тіл

Индонезия тілі Батыс Калимантан тұрғындары үшін тілдік интерфейс ретінде кеңінен қолданылады, бірақ басқа да жергілікті топтар бар, атап айтқанда Понтианак малайы, Самбас малайы және Сенганан тілі аймақтар бойынша таралған. Сондай-ақ, Даяк тілдерінің түрлі түрлері бар. Даякологи институтының зерттеулеріне сәйкес, Даяктар 188 диалектіде сөйлейді, ал теочжу және Кек/Хакка сияқты қытай тілдері де қолданылады. Даяк тілдері малай тіліне өте ұқсас, бірақ сөздердің соңында айқын айырмашылықтар бар, мысалы, (малай), (кендайян), (ибан) және (мелахуи). Әсіресе От Данум тілі жеке тіл болып саналады және басқа Даяк топтарының диалектісі емес. Дегенмен, диалекттердің айырмашылықтары кейбір кіші Данум Даяк тайпаларының ішінде кездеседі. Мысалы, Дохой тайпасының тілінде "жеу" дегенді білдіру үшін кемінде 16 сөз қолданылады, олар ең нәзік тілден бастап ең қатаң тілге дейін ауысады. Мысалы, нголасут (жақсы болды), герм (жалпы), декак (үлкендерге немесе құрметтілерге арналған), нгонахук (қатаң), монирак (өтте қатаң) және Макух (өлгендердің рухтары үшін). Батыс Калимантандағы малай тілі бірнеше кіші топтардан тұрады, оның ішінде Понтианак малайы, Самба, Мемпава, Матам және Кетапанг. Провинцияның солтүстік бөлігінде сөйленетін Санггау, Синтанг және Секаду малай тілінің диалектісі Саравак малай тілімен бірдей, ал астанада сөйленетін Понтианак малай тілі стандартты малай тілімен және Риау малай тілімен тығыз байланысты.

Дін

2020 жылғы санақ бойынша Батыс Калимантанның ең ірі діни тобы (60%) – ислам. Батыс Калимантанның мұсылман көпшілігі тұратын аймақтар – көпшілігі малайлар қоныстанған жағалау аймақтары, мысалы, Самбас, Мемпавах, Кетапанг, Солтүстік Каёнг, Кубу Рая, Капуас Хулу және Понтианак. Мелави және Сингкавангта халықтың шамамен 50% мұсылман. Ислам дінін Батыс Калимантанға қоныс аударған явандықтар, мадурестер және бугистер де қабылдаған. Ауылдық жерлерде, негізінен даяқтар тұратын, Бенккайяң, Ландак, Санггау, Синтанг және Секадауда христиан діні басым. Батыс Калимантандағы қытайлар көбінесе буддизм және христиан дінін (католик/протестант) ұстанады.

Дәстүрлі би

Тари Мононг / Мананг – Батыс Калимантан халқының дәстүрлі биі. Бұл би емдеу биі болып табылады. Егер адам ауырып, жазыла алмай жатса, әдетте оның отбасы Тари Мононг / Мананг өткізеді. Биші, арнайы дұға оқып, емші рөлін атқарады. Осылайша, науқас жазығуға ынталанады. Тари Запин Тембунг – Батыс Калимантан аймағындағы халықтардың әлеуметтік биінің бір түрі. Тари Менорэ Гета – Батыс Калимантанның ауылдық қоғамдарының күнделікті қажеттіліктерін қамтамасыз ететін өмір салтын бейнелейтін дәстүрлі би. Бұл би Батыс Калимантанның малай және даяк би өнерінің элементтерімен байланысты. Тари Мандау – даяк халқының қадір-қасиетін және мәртебесін қорғау үшін күрескен рухын символдайтын би.

Дәстүрлі киімдер

Батыс Калимантан еркектері мүйізді құстың қауырсындарымен әшекейленген бас киім, жеңсіз жейде (жилет), тізеге дейін жететін шалбар және белдік ретінде тартатын мата киеді. Батыс Калимантан еркектері әдетте, моншақтан жасалған әшекейлер, мысалы, алқа тағады. Әйелдер әдетте кеудесін жабатын мата киеді, сондай-ақ сетаген және тоқылған маталар жамылады. Әшекейлер мүйізді құстың қауырсындарынан жасалған бас киім, моншақтан жасалған алқа және білезік түрінде тағылады. Бұл дәстүрлі киімдер Даяк тайпасынан тараған. Батыс Калимантандағы малайлардың классикалық киімдері – Телок Беланга (ерлерге арналған) және Баджу Куронг (әйелдерге арналған). Баджу Телок Беланга мен Баджу Куронг кию, әсіресе тойларда және басқа да дәстүрлі шараларда кең таралған. Сонгкет тоқу да танымал, әсіресе Самбас аймағында (облыстың солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан).

Дәстүрлі қарулар

Мандау – Батыс Калимантан тұрғындары кеңінен қолданатын дәстүрлі қару. Мандау – бір түрі шабуыр, оның кейбіреулері күнделікті тұрмыста пайдаланылады. Басқа қаруларға қалқан, үрлемелі мылтық, найза және орақ жатады. Мандау соғыс мақсатында қолданылады және батылдықтың белгісі ретінде адам шашымен әшекейленеді. Келикит деп аталатын қалқан толық бойлы адамдай болып келеді, бетіне күрделі қара және қызыл ою-өрнектер салынған. Басқа қарулардың ішінде – ипох деп аталатын ағаштың уытты шырынымен ұштары жабдықталған жебелер атуға арналған үрлемелі мылтық бар.

Дәстүрлі үйлер

Батыс Калимантандағы мәдени үйлердің бірі "Рума Панжанг" (ұзын үй) деп аталады, себебі оның ұзындығы көлемді және ағаштан салынған. Бұл үй – Даяк тайпасының тұрағы, және бұл дәстүрлі үйдің негізгі қызметі – бірнеше отбасының баспанасы болып табылады, сондай-ақ әдетте жиналыстар өткізіледі. Ондай үйлер Калимантанның басқа да провинцияларында, сондай-ақ Малайзияның көршілес Саравак аймағында да кездеседі. Понтианак және айналасындағы аймақта орналасқан "Румах Радакнг" да ұзын үйдің бір түрі. Бұл үйдің ұзындығы шамамен 380 метр, ал биіктігі 7 метрге жетеді, қазіргі уақытта Батыс Калимантандағы ең сәнді дәстүрлі үй болып саналады. "Румах Баток" – Бадайух тайпасына тиесілі дәстүрлі үй. Бұл үйдің ерекше пішіні бар, себебі ол дөңгелек және биіктігі шамамен 12 метрге дейін жетеді. Малай дәстүрлі үйі – этникалық малайларға тиесілі, және ол Понтианак қаласында орналасқан. Бұл дәстүрлі үйлер әдетте кеңесулер, өнер көрсетулер, азаматтардың тойлары және басқа да шаралар үшін пайдаланылады.

Фестивальдар

Робо-робо дәстүрі. Робо-робо Robo немесе Rabu (сәрсенбі) сөзінен туындаған. Робо-робо дәстүрі Ислам күнтізбесі бойынша сафар айының соңғы сәрсенбісінде өткізіледі, бұл ізгілік белгісі. Әңгіме бойынша, бұл рәсім Матан (Мартапура) мемлекетінен Мемпава (Понтианак) мемлекетіне Раджкумар Мас Сурья Негараның келуін ескерту немесе жол көрсету мақсатында өткізіледі. Салт Махараджаның (Патша), Мемпава патшайымының, ұлдары мен қыздарының, сарай қызметкерлері мен күзетшілерінің Касл ауылынан Амантубилла сарайының бидар қайығымен (мемлекеттік қайық) аттанысымен басталады. Кеме Мемпава өзенінің сағасына, Куала-Мемпава ауылына шамамен бір сағаттық сапармен жүзеді. Өзен сағасында Опу Даэнг Менамбон алғаш рет келген кездегідей, теңізге құрмет көрсету рәсімі өткізіледі. Робо-робоның өзі Хаулан мерекесінің басталуын ескерту ретінде қарастырылады. Сафар айының соңғы айында, дүйсенбі кештен сейсенбіге дейін Опу Даэнг Менамбонның қайтысын еске алуға арналған маңызды шаралар өтеді. Буги тектес азаматтар үшін робо-робо мейрамы отбасымен үйде тойланады. Үйде ғана емес, барлық мектептердегі оқушылар, бастауыш сыныптан жоғары сыныпқа дейін, сәрсенбі күні таңертең бірге тамақтанады.