Кіріспе

Канада мен АҚШ-тағы тау жотасы

Солтүстік Каскадтар – Солтүстік Американың батыс бөлігіндегі Каскад жотасының бір бөлігі. Олар Канаданың Британ Колумбиясы провинциясы мен АҚШ-тың Вашингтон штатының шекарасымен созылады және АҚШ мен Канадада ресми түрде Каскад таулары деп аталады. Канададағы бөлігі американдықтарға Канадалық Каскадтар деп белгілі, бұл атау Фрейзер каньонының шығыс жағалауындағы тауларды, солтүстікке қарай Лайтон қаласына дейін, Томпсон және Фрейзер өзендерінің қосылған жеріне дейін қамтиды. Олар көбінесе жанартаулық емес, бірақ Каскадтық жанартаулық доғаның құрамына кіретін Бейкер тауы, Мұздық шыңы және Кокихалла тауы сияқты стратовулкандарды қамтиды.

География

Солтүстік Каскадтардың АҚШ бөлігі және Британдық Колумбиядағы Скагит жотасы, тік және қиын-қыстау топографиясының нәтижесінде, әсерлі көріністерімен және күрделі тау шаруашылығымен ерекшеленеді. Көптеген шыңдардың биіктігі 10 000 футтан (3048 м) төмен болғанымен, жазық аңғарлар жергілікті биіктіктің айқын айырмасын қамтамасыз етеді, көбінесе 6000 футтан (1829 м) асады. Канад Каскадтарының қалған бөлігінің шыңдары осылай мұздыққа толы емес, олар плато тәрізді биік жазықтардан көтерілген тау "мүйіздерімен" сипатталады. Мэннинг паркі және Кафедралық парк аймақтары кең альпілік шалғындарымен мәшһүр, АҚШ бөлігінің шығыс жағында да осыған ұқсас жағдай байқалады. Жотаның АҚШ жағындағы бөліктері Солтүстік Каскадтар ұлттық паркі ретінде қорғалады. Көп мөлшердегі жауын-шашын, оның көп бөлігі қар түрінде, және одан туындаған мұздықтар, аймақтық көтерілумен бірігіп, жотаның батыс бөлігінде керемет ландшафт құрайды. Плейстоцен дәуірінде мұздықтармен қазылған терең, U пішіндес аңғарлар, жақындағы қар мен мұзбен кескен тік қырқалар мен шыңдарды бөліп тұрады. Жотаның шығыс және ең солтүстік бөліктері сипаты бойынша көбірек платоға ұқсас, бірақ ең солтүстік аймақтарда Фрейзер каньонының бойындағы терең аңғарлар, әсіресе Андерсон өзенінің жанындағы жерлерде, терең ойылымдар бар.

Ауқымы

Фрейзер өзені және оның оңтүстік жағалауындағы жазықтар қатардың солтүстік және солтүстік-батыс шекарасын құрайды. Шығысында Оканоган және Колумбия өзендері АҚШ-та қатарды шектеседі, ал қатардың солтүстік-шығыс шекарасы Томпсон өзенінен Никоамен өзені арқылы бөлініп, Лоулесск, Туламин және Коппер өзендерімен Симилкамин өзеніне дейін созылады. Батысында қатардың алдыңғы беткейлері Пьюджет сағасынан тар жағалау жазығымен бөлінеді, бірақ Беллингем мен Маунт-Вернон арасындағы Чукканут жолы бойында тікелей сағасқа жанасады. Солтүстік Каскадтардың оңтүстік шекарасы нақты емес. Осы мақала үшін ол Стивенс асуы арқылы өтетін 2-ші АҚШ тас жолы немесе, балама ретінде, Скайкомиш өзені, Насон сағасы және төменгі Веначи өзені деп есептеледі. Бұл шамамен Бекидің «Каскад Альпілік нұсқауындағы» геологиялық бөлінісіне және Peakbagger.com қолданған анықтамаға сәйкес келеді. Кейде оңтүстік шекара Снокуалми асуы және 90-шы тас жолының шамамен бағытымен анықталады. Кейде «Солтүстік Каскадтар» немесе «солтүстік Каскадтар» термині Колумбия өзенінің солтүстігіндегі бүкіл аймақ үшін қолданылады. Геологиялық тұрғыдан алғанда, Солтүстік Каскадтардың тау жыныстары Стивенс асуынан оңтүстікке және батысқа қарай Сан-Хуан аралдарына дейін созылады. Оканаган үстірттігіне шығысқа қарай және Ішкі плато мен Жағалау тауларына солтүстікке қарай геологиялық өтулердің маңыздылығы толық келісім тапқан жоқ. Шығыс беткейі қатардың жаңбыр көлеңкесінде орналасқан, себебі басым желдер мен ылғалдың көп бөлігі батыстан келеді, сондықтан негізгі бөліністің батыс жағына қарағанда айтарлықтай құрғақ, ал шығыс жазықтарында жартылай шөлді болады. Көптеген таулы аймақтардағыдай, жауын-шашын мөлшері биіктікпен бірге күрт өседі. Осының салдарынан Солтүстік Каскадтардың биік бөліктерінде қысқы қар мен мұздықтар көптеп кездеседі. Шығыс беткейлері мен тау асуларында қар көп жаууы мүмкін. Суық арктикалық ауа Британдық Колумбиядан Оканоган өзені аңғары арқылы Каскадтардың шығысындағы шұңқырға оңтүстікке қарай ағып түседі. Суық ауа тоқтауларының нәтижесінде бұл арктикалық ауа шығыс Каскад беткейлерінде, әсіресе Снокуалми және Стивенс асулары сияқты төменгі асуларда жиналады. Каскадтар үстінен шығысқа қарай жылжыған Тынық мұхитының ықпалды ауасы суық ауа тоқтауларынан ұсталған суық ауамен көтеріледі. Осының салдарынан асуларда Каскадтардағы биік жерлерге қарағанда көбінесе көбірек қар жауады. Бұл эффект Снокуалми асуындағы (шамамен 914 м) және Стивенс асуындағы (шамамен 1219 м) салыстырмалы түрде төмен биіктіктегі тау шаңғысы курорттарын мүмкін етеді.

Геология

Солтүстік Каскадтардың көп бөлігі "деформацияланған және метаморфоздалған, құрылымдық жағынан күрделі, Үшінші дәуірге дейінгі тау жыныстарынан" тұрады. Олар әртүрлі жерлерде пайда болған: аймақ әртүрлі жас пен тектік белгілері бар бірнеше ("бірнеше, оннан астам") түрлі жерлерден құралған. Бұл жерлер бірқатар ежелгі жарылымдармен бөлінген, ең ірісі – Стрейт Крик жарылымы, ол Йельдің солтүстігінен (Британдық Колумбия), Хоуп, Марблмонт (Вашингтон) арқылы өтіп, Снокуалми асуының жанындағы Качесс көліне дейін созылады. Бұл жарылымда бұрынғыда айтарлықтай көлденең жылжу болған, нәтижесінде жарылымның екі жағындағы ұқсас тау жыныстары ондаған шақырымға дейін алшақтаған. Бұл, Солтүстік Американың қалған бөлігіне қатысты Батыс жағалауының солтүстікке қарай тектоникалық жылжуымен байланысты деп саналады. Шамамен 35 миллион жыл бұрын Тынық мұхитының қабығы континенттік шетке еніп, қазіргі жанартауларды, сондай-ақ диорит пен габбродан тұратын магмалық интрузияларды қалыптастырды. Каскад тауларының қазіргі көтерілуі шамамен 8 миллион жыл бұрын басталған. Солтүстік Каскадтардағы сияқты тау жыныстары солтүстікке қарай, Жағалау тауларындағы Маунт Мегер массивіне дейін жалғасады, онда олар Британдық Колумбияның ішкі жазығын басып тұрған Оминека Интермонта провинциясының Стикения жерімен шектеседі. Солтүстік Каскадтар мен Жағалау таулары арасындағы осы геологиялық ұқсастық екеуінің арасындағы шекараның шартты болуына себеп болады. Британдық Колумбияда Солтүстік Каскадтардың батыс геологиялық шекарасы Фрейзер өзені арқылы, ол Стрейт Крик жарылымын бойлай өтеді, ал АҚШ-та батыс шекарасы батыстағы Пьюджет жазығымен анықталады, бірақ Сан-Хуан аралдарында Солтүстік Каскадтардағы сияқты шығу тегі бар тау жыныстарының батысқа қарай кеңейген бөліктері табылады. Солтүстік Каскадтардың шығыс геологиялық шекарасы Чьюак Пасайтен жарылымымен белгіленуі мүмкін. Бұл жарылым Солтүстік Каскадтардың ең шығыс бөлігін – Метхоу жерін, Оминека және Интермонта белдеулерінің бірі – Кеснелия жерінен бөліп тұрады. Бұл жарылым сондай-ақ Метхоу өзенінің аңғарын (Метхоу жерінің бөлігі) Оканаган жотасынан (Кеснелия жерінің бөлігі) да бөліп тұрады. Колумбия өзенінің базальт тобы Солтүстік Каскадтарды оңтүстік-шығыстан шектейді. Геологиялық тұрғыдан "Солтүстік Каскадтар" деп есептелетін аймақтың оңтүстік шегі әдетте Снокуалми асуының солтүстігіндегі магмалық және метаморфты жерлердің оңтүстік шегі, Снокуалми асуының өзі немесе Уайт Ривер жарылым аймағындағы Начес асуы деп анықталады.

Мұздықтар

Альпілік мұздықтар Каскад тау жотасының ерекше белгісі болғанымен, бұл Солтүстік Каскадтар үшін ерекше орынға ие. Стратвоулкандар (Бейкер тауы және Мұздық шыңы) ең айқын мұздыққа толы шыңдар болып табылады және ең ірі мұздықтары бар, бірақ көптеген кішірек, вулкандық емес шыңдар да мұздықтармен жабылған. Мысалы, Снокуалми өтегішінен солтүстікке қарай орналасқан Каскадтардың бөлігі (шамамен осы мақалада анықталғандай Солтүстік Каскадтар). 1900 жылдан 1950 жылға дейін барлық мұздықтар шегінді. 1950 жылдан 1975 жылға дейін Солтүстік Каскадтардың көптеген, бірақ барлық емес мұздықтары алға жылды. 1975 жылдан бері мұздықтардың шегінуі жылдамдады, 1992 жылға қарай бақыланатын 107 мұздықтың барлығы да шегінді. 2015 жыл Каскад мұздықтары үшін ерекше қиын жыл болды, шамамен бес-он проценттік масса жоғалды, соңғы 50 жылдағы ең үлкен жоғалту. Аймақта шамамен 700 мұздық бар, бірақ олардың кейбіреулері жоғалып кеткен. 1950 жылдардағы қысқа мерзімді алға жылжудан кейін, осы мұздықтардың көпшілігі шегінуде. Бұл аймақтағы су ресурстарын басқарушылар үшін үлкен алаңдаушылық тудырады, себебі мұздықтар (және қысқы қар қаптамасы) үлкен су резервуары құрайды. Жазда қар мен мұз еріген кезде, пайда болатын ерітінді су жауын-шашынның маусымдық азаюын толықтырады. Мұздықтар шегінген сайын, олар жазғы су ағынын азайтады. Снокуалми өтегішінен солтүстікке қарай орналасқан Каскадтар аймағында 267 км² жерді алып жатқан 756 мұздық бар. Салыстыру үшін, құрама Штаттардың барлық бөлігінде барлығы шамамен 1100 мұздық бар, олар 531 км² жерді алып жатыр.

Экология

Солтүстік Каскадтарда өсімдік түрлерінің көптеген әртүрлілігі кездеседі. Онда 1630-нан астам қантамырлы өсімдік түрі бар. Мыңдаған өсімдіктерді бөлек және әрқилы жолмен қолдайтын сегіз ерекше тіршілік аймағы бар. Бұл аймақ жануарлардың да бай әртүрлілігімен ерекшеленеді, оның ішінде қарқынды бүркіттер, қасқырлар, гризли аюлары, тау арыстандары және қара аюлар бар. Аймақтың биоәртүрлілігіне жаһандық климаттың өзгеруі және шабуылшыл шетелдік өсімдік түрлері қауіп төндіреді.

Тарих

Шекараның АҚШ жағында Солтүстік Каскадтардың алғашқы тұрғындарына батыста Нуксак, Скагит және Саук-Суиатл тайпалары, ал шығыста Оканаган халқы жатты. Қазіргі Канаданың Нлака’памукс халқы осы аумақта аулау үшін жер дауы таластырған. Шекараның Канада жағындағы және таулы аймақты пайдаланған тайпалар – Нлака’памукс, Сто:ло және Оканаганның Жоғарғы және Төменгі Симилкамин топтары. Қазір құрып кеткен Никола Атапаскан тайпасы да Симилкамин аумағында тұрып, аң аулаған. Аймақтағы көптеген қазіргі географиялық атаулар жергілікті сөздерден алынған, олар транслитерация немесе аударма арқылы сақталған. Бекки атап көрсеткендей, «Көптеген атаулар Чинук жаргонынан шыққан, көбінесе 1910-1940 жылдар аралығында АҚШ Орман шаруашылығы қызметі қолданған».

19 ғасырдың бірінші жартысында Канададан және Колумбия өзенінің бойындағы Асториядан келген тері саудагерлері бұл аймаққа енді. Олардың бірі – Солтүстік-Батыс компаниясының Александр Росс, ол 1814 жылдың жазында, мүмкін, Каскад асуы арқылы тауды кесіп өтті. Даулы Орегон аймағына байланысты белгісіздік 49-паралель бойынша бөлінгеннен кейін, ғасырдың екінші жартысында АҚШ армиясының сынақтап зерттеулері және шекараның американдық жағындағы үнді тайпаларын күшпен бағындыру кезеңі басталды. Бөлінуден кейін Гудзон шығанағы компаниясы Оканоган өзені арқылы өзінің ескі Бригада жолына балама іздеуге және Канад Каскадтарының солтүстік бөлігі арқылы Спуцумнан Колдвотер өзенінің аңғарына дейін жаңа жол салуға мәжбүр болды. Бұл жол тиімсіз болғандықтан, көп ұзамай тасталды. Бірақ қазіргі Маннинг паркі арқылы оңтүстікке қарай салынған жолдар кейінірек Деудни жолы және қазіргі Кроусснест тас жолы сияқты Эллисон асуы арқылы салынған жолдардың негізін қалады. Солтүстік шекарадағы теміржол салу мүмкіндіктерін зерттеу (олардың ешқайсысы Солтүстік Каскадтардың оңтүстік шетіндегі Стивенс асуынан басқа өмір сүруге жарамды емес) және түрлі кен іздеу жұмыстары жүргізілді. 1880 жылдардан бастап 20 ғасырдың басына дейін тау-кеншілер таулы аймақты барлау және дамытуда басымдық алды. Мысалы, Солтүстік Каскадтың оңтүстік-батыс бөлігіндегі Монте-Кристо қаласының кен орындарынан «1-2,7 миллион долларлық күміс және алтын» өндірілді. Холден кеніші, бас бөліктің шығысында орналасқан, 106 000 тонна мыс және 600 000 унция алтын өндірді. Американдық алтын іздеушілердің Томпсон өзенінің жағалауында, Никоамен өзенімен қосылған жерде алтын табуы 1858-1860 жылдардағы Фрейзер каньонының алтын асыруына себеп болды. Бұл өз кезегінде Британдық Колумбия колониясының 49-паралельдің солтүстігіндегі аумақтарды британдық иеленуін растауға итермеледі. Фрейзер асыруы каньонның шығысындағы және Симилкамин өзенінің аңғарындағы Каскадтарды зерттеуге әкелді, 1859 жылы Британдық Колумбияның Принстон ауданында және 1860 жылдардың басында шағын алтын асырулар болды. Бостон Бар, Литон және Хоуп, сондай-ақ Принстон сияқты жергілікті емес қалалар құрылды (олардың көптегені ежелгі жергілікті елді мекендердің үстіне салынған). 19 ғасырдың екінші жартысында Солтүстік Каскадтардың етегіне келген алғашқы қоныс аударушылар ағаш және жайылымдық жерлер ретінде таулы аймақты шектеулі түрде пайдаланды. Таулы аймақ өте қиын болғандықтан, бұл пайдалану басқа жерлерге қарағанда аз әсер етті. Таулы аймақты демалыс үшін пайдаланудың алғашқы кезеңдерін жергілікті альпинистер клубтары – «The Mountaineers» және «The Mazamas» жүргізді. Бұл топтар таулы аймақтың ішкі бөліктерін толық зерттеп, ең қиын шыңдарға 1930 және 1940 жылдарға дейін көтерілген жоқ. Ең оқшауланған аймақтардағы көптеген шыңдарға 1970 жылдарға дейін көтерілген жоқ, бұл оны Құрама Штаттардағы соңғы зерттелген таулы аймақтардың бірі етті.

Үстірту

Солтүстік Каскадтарды саяхатшылар, альпинистер және таушылар көбінесе "Америкалық Альптер" деп атайды, себебі бұл тау жотасы бойында тік, тізделген шыңдардың көптігі көзге түседі. Осы тау жотасының қиын өткелдері мен ерекше альпілік ландшафты оны таушыларға арналған ең жақсы жаттығу орнына айналдырады.