Кіріспе

Тармақталған пішіндер

Лихтенберг фигурасы (немісше Lichtenberg Figuren) немесе Лихтенберг шаң фигурасы – кейде оқшаулағыш материалдардың бетінде немесе ішінде пайда болатын тармақталған электр разряды. Лихтенберг фигуралары көбінесе жоғары кернеулі компоненттер мен жабдықтардың нашарлауымен байланысты. Оқшаулағыш беттердегі жазық Лихтенберг фигураларын және оқшаулағыш материалдардың ішіндегі 3D электр ағаштарын зерттеу инженерлерге жоғары кернеулі жабдықтардың ұзақ мерзімді сенімділігін арттыру үшін құнды мәліметтер береді. Лихтенберг фигуралары электрлік бұзылу кезінде қатты денелерде, сұйықтықтарда және газдарда пайда болатыны белгілі. Лихтенберг фигуралары – фракталдық қасиеттерді көрсететін табиғи құбылыстар.

Тарих

Лихтенберг фигуралары оларды алғаш рет ашып, зерттеген неміс физигі Георг Кристоф Лихтенбергтің есімімен аталады. Олардың ерекше пішіндері оң және теріс электр "сұйықтықтарының" табиғатын ашуға көмектеседі деп есептелген. 1777 жылы Лихтенберг индукция арқылы жоғары кернеулі статикалық электр энергиясын тудыру үшін үлкен электрофор құрастырды. Ол жоғары кернеулі нүктені оқшаулағыштың бетіне жібергеннен кейін, пайда болған радиалды үлгілерді әртүрлі ұнтақ заттарды себу арқылы тіркеді. Содан кейін Лихтенберг осы үлгілерді бос қағаз парақтарына басып, оларды көшіріп алып, жазды, осылайша қазіргі заманғы ксерографияның негізгі принципін ашты. Бұл жаңалық заманауи плазма физикасының дамуына негіз болды. Лихтенберг тек екі өлшемді (2D) фигураларды зерттегенімен, қазіргі заманғы жоғары кернеу зерттеушілері оқшаулағыш материалдардың бетінде және ішінде 2D және 3D фигураларды (электр ағаштарын) зерттейді.

Құрылу

Екі өлшемді (2D) Лихтенберг фигураларын өткізгіш емес пластинаның, мысалы, смола, эбонит немесе шынының бетіне өткір тік иінді перпендикуляр орналастыра отырып жасауға болады. Нүкте пластинаға өте жақын немесе онымен жанасып орналасады. Инеге, әдетте, оттық саңылау арқылы Лейден ыдысы (конденсатордың бір түрі) немесе статикалық электр генераторы сияқты жоғары кернеу көзі қолданылады. Бұл пластинаның бетінде кенеттен кішкентай электр разрядын тудырады. Бұл пластинаның бетінде зарядтың жабысқан аймақтарын орналастырады. Осы электрленген аймақтардан күкірт пен қызыл қорғасын (Pb3O4 немесе қорғасын тетроксиді) ұнтақталған гүлдерінің қоспасын тақтаға бүркіп сыналады. Қолдану кезінде ұнтақталған күкірт аздап теріс зарядқа ие болады, ал қызыл қорғасын аздап оң зарядқа ие болады. Теріс электрленген күкірт пластинаның оң электрленген жерлеріне тартылады, ал оң электрленген қызыл қорғасын теріс электрленген жерлерге тартылады. Осылайша шығарылған түстердің таралуына қоса, тақтаға тигізілген электр зарядының полярлығына сәйкес, фигураның түрінде де айтарлықтай айырмашылық бар. Егер зарядтық аймақтар оң болса, онда тақтада кеңінен таралған жапсырма көрінеді, ол тығыз ядродан тұрады, одан бұтақтар барлық бағытта сәуле шашады. Теріс зарядталған аймақтар айтарлықтай кішірек және бұтақтары жоқ өткір дөңгелек немесе желдеткіш тәрізді шекараға ие. Генрих Рудольф Герц өзінің алғашқы еңбегінде Максвеллдің электромагниттік толқын теориясын дәлелдеу үшін Лихтенбергтің шаң фигураларын қолданды. Егер пластинкаға, мысалы, индукциялық катушкадан оң және теріс зарядтар қоспасы түссе, онда оң зарядқа сәйкес келетін сары сәулелермен қоршалған үлкен қызыл орталық ядродан тұратын аралас фигура пайда болады. Оң және теріс сандар арасындағы айырма ауаның болуына байланысты болып көрінеді; өйткені тәжірибе вакуумда жүргізілген кезде айырмашылық жоғалады. Питер Т. Рисс (19 ғасырдың зерттеушісі) плитаның теріс электрленуі су буының сүргісімен және т.б. туындаған, бұл нүктедегі бұзылуды шығаратын жарылыстың үстімен жүреді. Бұл электрлендіру оң зарядтың таралуына ықпал етеді, бірақ теріс зарядтың таралуына кедергі келтіреді. Қазіргі кезде газ бен изолятордың бетіндегі шекарада пайда болатын шағын шыбықтардың түсуі арқылы электр зарядтары изолятордың бетінде берілетіндігі белгілі. Оқшаулағышқа ауысқаннан кейін бұл артық зарядтар уақытша тоқтап қалады. Нәтижесінде пайда болған зарядтық үлестірімдердің пішіні шұғыл разрядтардың пішініне сәйкес келеді, олар өз кезегінде газдың жоғары кернеулік полярлығына және қысымына байланысты. Жоғары кернеуді қолдану үлкен диаметрді және көбірек тармақталған фигураларды тудырады. Қазір Лихтенбергтің оң сандарының ұзын, тармақталған құрылымдары бар екені белгілі, өйткені ауадағы ұзын ұшқырлар оң зарядталған жоғары кернеу терминалдарынан оңай пайда болады және таралады. Бұл қасиет электр желілеріндегі өткінші кернеулік полярлығын және найзағайдың шашылысу көлемін өлшеу үшін пайдаланылды. 2D Лихтенберг фигурасының тағы бір түрі оқшаулағыш бет жартылай өткізгіш материалмен ластанған кезде жасалуы мүмкін. Жоғары кернеу бетінде қолданылған кезде, ағып кету токтары жергілікті қыздыруға және астындағы материалдың біртіндеп ыдырауына және көмірленуіне әкелуі мүмкін. Уақыт өте келе, электр ағаштары деп аталатын оқшаулағыш бетіне бұтақталған, ағаш тәрізді көмірлі өрнектер пайда болады. Бұл ыдырау процесі "трекерлеу" деп аталады. Егер өткізгіш жолдары оқшаулау кеңістігін толықтыратын болса, оқшаулау материалдарының апатты сәтсіздікке ұшырауы мүмкін. Кейбір суретшілер ағаш немесе картонның бетіне әдейі тұзды суды қолданады, содан кейін бетке жоғары кернеуді қолданады, бұл жерде күрделі карбонизацияланған 2D Лихтенберг фигураларын жасайды.

Фрактальдық ұқсастықтар

Лихтенберг суреттерінде байқалатын тармақталған, өзіне ұқсас үлгілер фракталдық қасиеттерді көрсетеді. Лихтенберг фигуралары қатты денелердің, сұйықтықтардың, тіпті газдардың диэлектрлік бұзылуы кезінде жиі пайда болады. Олардың пайда болуы және өсуі диффузиялық шектеулі агрегация (ДЛА) деп аталатын процеске байланысты. 1984 жылы Нимейер, Пиетронеро және Вайсман электр өрісін ДЛА-мен біріктіретін пайдалы макроскопиялық модельді әзірледі, ол диэлектрлік бұзылу моделі (DBM) деп аталады. Ауа мен ПММА пластикасының электрлік бұзылу механизмдері айтарлықтай ерекше болса да, тармақталу разрядтарының арасында байланыс бар. Табиғи шағынның тармақталған пішіндері де фракталдық сипаттамаларға ие.

Құрылыс құқығы

Лихтенберг фигуралары – фракталдық қасиеттерді көрсететін табиғи құбылыстардың мысалдары. Табиғатта кең таралған осы және басқа да ағаш тәрізді құрылымдардың пайда болуы мен эволюциясы конструктальдық заңмен түйінделеді. Алғаш рет 1996 жылы Дьюк университетінің профессоры Адриан Бежан жариялаған конструктальдық заң – физиканың негізгі қағидасы, ол табиғаттағы ағындардың еркін қозғалысын жеңілдететін конфигурацияларды (үлгілерді, дизайндарды) жасауға бейімділікті қорытады. Конструктальдық заң осы мақалада сипатталған ағаш тәрізді құрылымдардың пайда болуын және дамуын, арқылы өтетін электр тогының қозғалысын (нүктеден ауданға) жеңілдету үшін болжайды.

Табиғи құбылыстар

Лихтенберг фигуралары – найзағай соққан адамдардың терісінде пайда болатын, құлпытаған сияқты өрнектер. Олар әдетте 24 сағат ішінде жоғалады. Бұлар кераунграфиялық белгілер деп те аталады. Найзағайдың соққысынан соққан жерді қоршаған шөпте ірі Лихтенберг фигуралары да пайда болуы мүмкін. Мұндайларды гольф алаңдарында немесе шөпті далаларда кездестіруге болады. Құм мен топырақ ағымның қатты қыздыруынан шыны түтікшелерге айналып, тамыр тәрізді "фулгурит" минералды кен орындары да қалыптасуы мүмкін. Жоғары кернеулі жабдықтарда толық істен шығуға дейін электрлік ағаштардың пайда болуы жиі кездеседі. Апаттан кейін оқшаулаудың бұзылуын тексеру кезінде оқшаулаудағы Лихтенберг фигураларын анықтау, бұзылу себебін табуға көмектеседі. Тәжірибелі жоғары кернеу инженері ағаштар мен олардың тармақтарының бағыты мен пішінінен бұзылудың басты себебі қайда болғанын және бастапқы себебін анықтай алады. Бұзылған трансформаторлар, жоғары кернеулі кабельдер, изоляторлар және басқа да жабдықтарды осы әдіспен зерттеу пайдалы. Оқшаулау қағаз болса оралып, қатты материал болса жұқа тілімдерге бөлінеді. Содан кейін нәтижелер суреттеледі немесе фотоға түсіріліп, бұзылу процесінің тіркелмесі жасалады.

Оқшаулағыш материалдарда

Қазіргі Лихтенберг фигураларын акрил (полиметилметакрилат немесе ПММА) немесе шыны сияқты қатты оқшаулағыш материалдардың ішінде сызықтық электронды сәулелендіргіштен (немесе бөлшектік жеделдеткіштің бір түрінен) жоғары энергиялы электронды сәулемен құю арқылы жасауға болады. Жеделдеткіште электрондар шоғырланып, жоғары жылдамдықты бөлшектердің сәулесін құрайды. Жеделдеткіштен шығатын электрондардың энергиясы 25 МэВ-қа дейін жетеді және жарық жылдамдығының (95–99+ пайызы) айтарлық бөлігімен (релятивистік жылдамдықтар) қозғалады. Егер электронды сәуле қалың акрил нұсқасына бағытталса, электрондар акрилдің бетіне оңай еніп, пластик ішіндегі молекулалармен соқтығысқанда жылдамдығын тез жоғалтады, соңында нұсқаның тереңіне тоқталады. Акрил өте жақсы электр оқшаулағыш болғандықтан, бұл электрондар уақытша нұсқада тұрақтап, артық теріс зарядтың жазықтығын құрайды. Ұдайы сәулелену кезінде тұтқындалған зарядтың мөлшері артады, осылайша нұсқадағы тиімді кернеу миллиондаған вольтқа жетеді. Электрлік кернеу пластиктің диэлектрлік түзілу қабілетінен асып кеткенде, кейбір бөліктері диэлектрлік бұзылу деп аталатын процесте кенеттен өткізгіш болады. Бұзылу кезінде ағаш немесе папоротник сияқты тармақталған өткізгіш арналар пластик арқылы жылдам қалыптасып, таралады, бұл тұтқындалған зарядтың кенеттен кішкентай шағын найзағай сияқты жарқырап, жарылуына мүмкіндік береді. Зарядталған нұсқаның бұзылуын пластикке өткізгіш нысанмен тигізіп, шамадан тыс кернеу шоғырланған жерін жасау арқылы қолмен да бастауға болады. Разряд кезінде қуатты электр ұшқындары мыңдаған тармақталған жарықтарды қалдырып, нұсқаның ішінде тұрақты Лихтенберг фигурасын жасайды. Нұсқадағы ішкі заряд теріс болғанымен, разряд нұсқаның оң зарядталған сыртқы беттерінен басталады, сондықтан нәтижесінде оң Лихтенберг фигурасы пайда болады. Бұл нысандар кейде электрондық ағаштар, сәулелі ағаштар немесе найзағай ағаштары деп аталады. Электрондар акрилдің ішінде жылдамдығын жоғалтқанда, олар сонымен қатар қуатты рентген сәулелерін де тудырады. Қалдық электрондар мен рентген сәулелері акрилді соляризация процесінде ақаулар (түс орталықтары) енгізе отырып, күңгірттейді. Соляризация бастапқыда акрил нұсқаларын лайм жасыл түске айналдырады, содан кейін нұсқа разрядталғаннан кейін қызғылт түске өтеді. Түсі уақыт өте келе солғып, аздап қыздыру және оттегі қосу солғу процесін жеделдетеді.

Ағашқа

Лихтенберг фигураларын ағаштан да жасауға болады. Ағаш түрлері мен өрнектері жасалған Лихтенберг фигурасының пішініне әсер етеді. Ағаш бетіне электролиттік ерітінді жағу арқылы беткейдің кедергісі күрт төмендейді. Содан кейін ағашқа екі электрод орналастырылады және олар арқылы жоғары кернеу жіберіледі. Электродтардан өтетін ток ағаш бетін қыздырады, нәтижесінде электролит қайнап, ағаш беті күйеді. Көмірленген ағаш беті азды-мазды өткізгіш болғандықтан, ағаш беті электродтардан сыртқа қарай өрнек түзеп жанып кетеді. Бұл процесс қауіпті болуы мүмкін, және одан жыл сайын электр тогынан адамдар қаза табады.